‹ L'architecture romane dans l'ancien diocèse de MâconChapitre 110 sur 120 · KO · texte numérisé non relu

KO

di'-

ff 3,\ ', »'

"♦» jff

y>ii .^'

Vf

rht

Ci/y

fi

ç'^dfifi

Rome, la plus grande du monde*. Saint Hugues Tavait commencée en 1089,. et en 1095 le chœur terminé recevait la bénédiction du pape Urbain II; en 1131, Innocent II faisait la dédicace et consacrait de nombreux autels.

Les architectes de cette église furent deux moines de l'ordre de Cluny, Gauzon 2 et Hézelon ^ : le plan de Tédifice affectait la forme d'une croix archiépiscopale, comprenait cinq jiefs et deux transepts : un narthex à trois nefs fut élevé en avant de la façade et achevé par l'abbé Roland de Hainaut vers l'année 1220. Cette masse colossale, étayée par d'innombrables contreforts, couverte par une toiture à triple étage, dominée par cinq clochers, sans compter les deux tours qui défendaient l'entrée du narthex, dont Etienne Martellange, architecte de Tordre des Jésuites, a

1. L'église de saint Hugues avait, dans œuvre, 137 mètres de longueur. La largeur de la grande nef était de 10 mètres, celle du premier collatéral de 6 mètres environ, celle du deuxième collatéral de 4 m. 50. Après la construction du narthex, la longueur totale de PédiÛce était, dans oeuvre, de 171 mètres. Saint-Pierre de Rome a 183 mètres de longueur; Saint-Paul de Londres, 166 mètres. Toutes les autres églises sont très éloignées de ces proportions. (A. Penjon, Cluny ^ la Ville et l'Abbaye, Cluny, 1884, in-8% 2* éd., p. 72, en note.)

2. « Hic annus erat Hugonls abbatis œtatis sexagesimus qulntas, prafectorss quadragesimus, quo novam Clunlaci ecclesiam œdificare cœpit, adeoque ampliûcare, ut mille fratribus capiendis idonea esset, testante Alberico, qui ejus initia non rccte anno MLVI, consignât. Tempus accuratius indicat anonymus in libro [BibL Clun.f p. 457] de vita sancti Hugonls, aitque, eum ad aggrrediendum tantas moUs opus inductum fuisse monitu sanctorum Apostolorum Pétri et Pauli, ac beati Stephani, qui Gunzoni, Balmcnsis quondam monasterii abbati, tune vero claustraii Cluniacensi et paralytlco, ejus rei mandatum Hugoni abbati perferri jusserinti novaeque basilics spécimen dedcrint. Gunzonis dictis ûdem fecit sanitas ei pro* tinus restituta. Nec mora, venerabilis Hugo illud stupendas molis opus aggressus est, beatorum apostolorum patrocinio et ope, uti spoponderant, conûsus ; iUudque Intra viginti annos absolvit, suppetias conferente in primis Alfonso Hispaniso rege, ut inferlus videbimus. Novss illius ecclesiso fundamenta pridie Kalendas octobrls

hujus anni jacta fuisse legitur in Chronico Cluniacensi » (MabiUon, Annales

ordiniê SAncti BenedicU. Paris, 1713, in-f*; t. V, p. 252.)

3. ( Quorum primus (Hézelon) multo tempore pro ecclesla ad quam venerat

laborans, singulari scientia, et prsodicabili liujgua, non solum audientium mores instruxit, sed corporalem novœ eccleaiœ /"abricam, quam aliqul vestrorum vlderunt, plus cunctis mortalibus, post reges Hispanos et Anglos, conatruxit. » (Pierre le Vénérable, Epiai, lîb. m, 2. — Cucherat, Cluny au onzième atéc/e, 2* éd., Autun, 1873, in-16, p. 132.)

desBÎné en 1617 Télévation septentrionale*, a été décrite par Mabillon dans son Voyage de Bourgogne (fait en 1682) :

« Ex hoc loco profecti (Autun) postridie Ascensionis, id

est die VII maii, conscenso Jovis Monte (Montjeu), per opidula Montem Cinisum (Montcenis), et Montem S. Vinoentii (Mont-Saint- Vincent) iter instituimus Cluniacum, qui fere unus erat nostrae peregrinationis scopus. Cum enim eo devenissent acta Sanctorum nostrorum, ut de primis sacri istius Cœnobii et Ordinis auctoribus agendum nobis incumberet; ad ipsum fontem recurrere necessarium duximus, ne prsBclaram hanc historisB nostrsB partem segniter tractasse videremur. Dum eo accedimus, in edito colle nobis sese ofïerunt parietinsB Lorduniensis arcis (Lourdon) antea munitissimse, sed jussu Richelii cardinalis eversse, ubi olim Cluniacensium abbatum monachorumque praesidium erat adversus grassantes temporum procellas, a Calvinistis quondam direptum expilatumque. Inde procedentibus in aspectum Cluniaci, occurrit vallis non injucunda, Graona fluviolo irrigua, quam undique cingunt montes silvis vestiti, duos habens prominentes coUiculos, quorum in uno Cluniacum opidum cum cœnobio situm est. Primus cœnobii aspectus non omnino représentât animo conceptam loci majestatem, nec quisquam facile in animum induxerit, sub vili tegularum concavarum operimento tantae dignitatis basilicam residere. Tectum, in speciem humile, spectabile reddunt campanilia quinque, in modum bifid» crucis dis-> posita : quibus accedunt in aditu turres duae quadratsB, non ita sublimes et elaborataB, ut augusti œdificii spécimen procul intuentibus injiciant.

Cœnobium ingressuris très adsunt portse majores, una in Abbatis aulam inducens, altéra in aulam coUegii (nam et ibi humaniores litterœ docentur a nostris Cluniacensibus)

1. Biblioth. nat., dép. des Estampes : Vue de l'église de Cluny, le 22 sept. lôil. (Cf. H. Bouchot, Biblioth, de l'École des chartes, 1886, p. 280-223.

ubi quondam adventantium hospitium erat : tertia in claustrum monachorum, novas hospitum sBdes cum platea referens.

Olaustrum amplissimum laqueari non inconcinne ornatum, adjunctum habet ad meridiem refectorium latitudine ingens, mensarum sex ordinibus distinctum in gratiam capituli generalis. Dormitorio non ita magno ex una paii;e Infirmitorii sedes amplissima, in cujus medio locus est exspirantium in cinere ; ex alia adjacet vêtus ac primaria S. Pétri ecclesia, cujus sola absida reliqua est, ceteris partibus solo œquatis.

Contigua huic ecclesisB major basilica est, cujus aug^stam et magnificam structuram oculis perspicere facilius est quam describere. Cum ex aula abbatiali in eam ingrederis, primum subit crux excelsa, deiii atrium inter duas, quas prsBdixi, turres apeii;um, ex quo in basilicam XL gradibus fit descensus. In turri meridionali justitisB sedes, in aquilonari archivum. Âtrio succedit aQiplissimum vestibulum (verius Ecclesiam dixeris) ad majorem basilicse portam deducens, decem supra centum pedibus in longum constans, LXXXI in latum, CXVIII in altunv Hoc opus est RoUandi abbatis sub annum MCCXX. Hucusque totam

Cluniaci ecclesiam lustrasse tibi facile persuadeas. At mox subit basilica ingens quadringentis atque decem pedibus longa, lata centum viginti. Duas collatérales porticus habens, duas item transversales cruces, totitemque rotunda arcuata structurée fastigia^ qusB in lucemsB morem Ecclesiam illustrant. Tota vero machinai moles in absidam paulo depressiorem incumbit, octo columnis (quas singulas homines duo brachiis complectantur) ad miraculum suffultam. In maximo choro sedilia CCXXV. Monachi XL. Pueri chorales ex ingenuis et nobilibus familiis numéro sex, habitu monastico induti. Ex utraque chori parte cemitur ambo unus, in quo lectiones olim recitabantur. Communie sub utraque specie ad majus altare fit a ministris altaris

BÎngulisDominicisetfestis. Sub altari matutinali S* Hugonis abbatis, immensique istius a3dificii auctoris, tumulus visitur, ab haereticis violatus, uti et tumulus Pétri Venerabilis, qui ad meridionalem parietem extra sanctuarium positus est.

Ex adverso jacet Pontius , qui pedes exhibet panno

impeditos. Gelasius papa in pariete chori ad meridiem tumulatus est ea transversa parte, qua monachi in ohorum conveniunt.

Tanta basilica, commoda, sonora, nulla lignorum conti-

gnatione, sed solis tegulis fornici impositis tecta , quam

si centies videris, toties ejus majestatem obstupesces, nec minus integritatem miraberis, quvd sexcentorum annorum spatio nuUas rimas egit. » ^

Cette magnifique construction était encore, au début du dix-huitième siècle, un objet d'admiration 2, lorsque les monuments de ce stylo étaient universellement méprisés. Nous possédons heureusement, dans un manuscrit conservé à la Bibliothèque nationale^, une description contemporaine 4es dernières année» du dix-huitième siècle, alors

1. Ouvrage» posthumes de D. Jean Mabillon et de D. Thierri Ruinart^ publiés par D. Vincent Thuillier, bénédictin de la congrégation de Saint-Maar. Paris, 1724, 3 vol. in-4*. — Itinerarium Burgundicum^ au tome II, p. 19-21.

Lorsque, quelques années après sa visite à Cluny, Mabillon en rédigea une description pour les Annales de l'ordre de Saint-Benoit, il prit évidemment comme modèle celle que nous venons dé citer, et l'abrégea. Un seul détail a été ajouté, concernant Texigulté des fenêtres (et cependant TégUse abbatiale de Cluny et celle de Paray-le-Moniai sa voisine, ont toujours été très éclairées : c'est qu'on était devenu sous Louis XIV singulièrement exigeant) : t Fenestrso omnes angustœ, adeoque basilica tota subobscura : quales amabant majores nostri, quod immodica luce cogitationes dispergi, parciori ac veluti dubia colUgi animos, intendique pios sensus persuasum haberent. Hinc est quod ampliflcatis sœculo sequenti ecciesiarum fenestris opaca et colorata vitra adhibita sunt, quœ lucem temperarent. Nunc longe alii mores apud nos, qui nonnisi perluclda vitreamina amamus, ad oblectandos oculos quam ad augendam pietatem aptiora. b {Annales ordinis S. Benedicti, Paris, 1713, in-f, t. V, p. 252-253.)

2. Voyage littéraire de deux bénédictins de la congrégation de Saint-Maur, Paris, 1717 et 1724, 2 vol. in-4»; 1" partie, p. 228.

3. Biblioth. nat., ms. n* 4336 du fonds français des nouvelles acquisitions : Description historique et chronologique de la ville, abbaye et banlieue de Cluny, Deux parties reliées en un seul volume.

.fÙ>

que Tabbaye et la grande église de saint Hugues étaient .K'<- ^t î'/f*^-: «=«/ ^'dxi& leur intégrité; c'est de cette description,/ faite par un

habitant de Cluny, Philibert Bouché de la Bertilière, que dérivent celles de Lorain ^, et de ceux qui après lui ont écrit sur Cluny.

Outre le dessin d'Etienne Martellange cité plus haut, nous avons dans Mabillon un plan de l'église abbatiale et une gravure qui en donne l'élévation septentrionale^. Le grand ouvrage intitulé : Description générale et particulière de la France ^ publié par de Laborde, Guettard, Béguillet, etc. , auquel sont annexées une partie descriptive et des estampes sous le titre de Voyage pittoresque de la France^ contient, au tome second de ce dernier recueil, une suite de gravures concernant l'abbaye *. Albert Lenoir en a reproduit quelquesunes dans son Architectxwe monastique'^; VioUet-le-Duc a dessiné dans son Dictionnaire une vue intérieure du narthex ^; mais les relevés les plus complets ont été faits par . '. y Aymar Verdier, dont l'album/est conservé à la bibliothèque

de la Commission des Monuments historiques '^. Aux Archives de Saône-et-Loire est un plan géométrique de l'abbaye de Cluny, levé et dessiné en 1790 par Philibert fils ^.

1. p. Lorain, Esêni hUtorique sur l'abbaye de Cluny ^ l'* éd. avec fig., Dijon, 1839, iQ-8*, p. 71-92, et sous le titre d'Histoire de Vabbaye de Cluny, 2* éd. sans flg., Paris, 1845, in-8% p. 60-73.

Page 1