Voir le chapitre preinier de notre travail,. p. 6 à

Digitiz#d by VjOOQIC

Quapropter in primitiva ecclesia bene sanxeruftt sancti patres et ipsius ecclesie doctores quod juvenes et parvuli sub cura magistrorum scolarum quos pedagogos appellant, mox in illis, transacta infantia, commendentur, ut ab ipsis valeant in supradictis duobus erudiri. Hinc est eciam quod antiquitus et retroactis temporibus hujus famose civitatis patres, domini ar notabiles virî, volentes supiradictorum sanctorum patrum atque doctoruiii vestigiis imitari, ut juvenes et parvuli eorumdem valerent in moribus et scientia litterarum erudiri et tandem induere viros'perfectos, sitque postremô, hac miserabili vita finita, Ghristum redemptorem nostrum possent imitari et ad eternam suam gloriam finaliter pervenire, ordinaverunt présentes scolas, in quibus, ut omnia et singula recte et regulariter agerentur. circa ea que erudicionem concernere dignoscuntur, quedam statuta et laudabiles ordinaciones statuerunt. Que quamvis multis fuerint temporibus observate, tamen a cerlis annis citra propter guerrarum varia incommoda hactenus fuerunt pro sui majore parte negleçte, in magnum dampnum el detrimentum parvulorum et scolariiim eorumden. Quod attendentes reverendi patres ac domini episcopus, decanus, cantor, archidiaconi, officialis et alii plures domini et canonici trecenses, presentibus etiam succentore Trecense, et domino scolastico beati Stephani cum supradictis et aliis hiijusmodi causa congregatis^ et huic tam salubri et favorabili negocio providere àc sepëdictas scolas in melius réformare cupientes, antiquas earumderti scolarum ordinaciones de communi assensu renovaverunt et antiquas de ixovo, prout eis congruum et utile visum fuit, adjunxerunt, in modum qui sequitur.

Primo statuta circa virtutes et mores parvulorum,

I" Loctis. — Gilpi precipue et principaliter rectores et magistri scola pum cavere debeant ut eorum discipuli sint virtuosi et bene morigenati. primo statuerunt et ordinaverunt supradicti patres ac domini quod predicli scolarum magistri instruant suos predictos discipulos scolares timere ac diligere Deum supra omnia, quodque, oB ejus reverenciam, dum erunt in ecclesia, gèrent se dévote ac reverenter, non vacantes jurgiis, litigacionibus, irrisionibus, aut vanis et indevotis garrulationibus, sed magis <attendatit ad servicium divinum et dicant bene et dévote horas suas de Beata Maria aut septem psalmos vel aliquid aliud devocionis, aut psallant vel cantent cum ministris ecclesie maximi hii qui psallere sciunt et cantare et quod insuper abstineant a quibuscumque mendaciis et jura^ mentis illicitis.

II. Item erudiantur isti pueri a suis magistris quod quando in missa legetur evangelium, surgant et dévote illud audiant capucio amoto, et dum a presbytero célébrante corpus Christi elevatur, sint genibus flexis et capite minime cooperto, scientes et nullo modo hésitantes quod in sacramento altaris sub speciebus panis et vini realiter sunt corpus et sanguis Christi.

•m. Item moneantur supradictis juvenes et parvuli a suis magistris quod, dum aliquantulum scient légère, horas Beatissime Virginis Dei genetricis Marie adiscant, maxime diebus festîvis, quibus non «unt in scolis, ul

eidem TÎrgini, cui sufficienter angeli obsequi non yalent, juxta snam possibilitatem possint desservire.

IV. Item quum in solemnibus festis puta Natali Domini, Pascha, Penthecoste, Sanctî Johannis et omnium sanctorum et carni jejunio per Magnum Magistrum yel ejus commissum more solito fient saintes. Item Magistri commissus hortetur et sollicite moneat omnes earumdem scolarum juvenes et parvulos, quatinus illo instanti festo bene et dévote accédant ad ecclesiam et quod ob reverenciam festi vadant ad confessionem, ut sic discant fréquenter confiteri ; quod, dum ipsi in annos processerint, non pigeant eos in dîctis festiyîtatibus aut eciam frequentius, si opus sit, coBfiteri.

V. Item moneantur dicti parvuli et juvenes quod, durantibus supradictîs festivitatibus et festis sequentibus, caveant ab illicitis actibus, et specialiter in salute que fiet ante Natale Domini. Ea fînita hortentur qua4 in vigilia tam solemnis festi et maxime, dum matutinœ vel aliud ofûcïJSpB^ in ecclesiis decantantur, vel eciam durantibus festis eamdem sole.mnitatem sequentibus, non ludant ad decios, talos vel cartas, vel hujusmodi ludos, sicut aliquando ab aliquibus malivolis est consuetum hec fieri.

YI. Item simiiiler, in salute que fiet annîs singulis ante Pascha, moneantur dicti pueri et juvenes quod in Tenebris que tribus diebus ante Pas«ha cantantur, cessent omnino a jurgiis et tumultuosis locutionibus seu quibusiibet irrisionibus que quandoque fieri soient a pueris maie disciplinatis. Et specialiter diebus Jovis et Veneris sanctis, dum in ecclesiis dimittitur campanarum pulsus, cessent dicti pueri a pugnis, litigiis, et insultibus que aliquando fieri solebant a pueris unius parochie contra pueros alterius.

VII. Item circa omnia predicta ut melius observantur (sic) et ut trans^ gressores punientur (sic) predicti magistri ordinent quilibet in sede sua aliquos de melioribus et magis pacificis pueris qui per singulas parochias habeant explorare et cavere diligenter si aliqui pueri veniant contra predicta statuia et prima die sequente dicta festa predicti magistris scicîtentur et inquirant tam a dictis exploratibus quam aliis si aliqui fuerunt reperti in supradictis excessisse ut sic excedentes digne pugniantur, quod ceteris merito cedat in exemplum.

yill. Item supradicli magistri hortentur et admoneant parvulos et ju* venes sibi commissos quod honorent et revereantur suos parentes juxta preceptum Domini decalogo et quod, dum illis Ipquentur, amoveant capucia et flectant genua et sîmiliter facîant erga magistros et curatos suos qui sunt eorum spirituales patres, quod similiter revereantur omnes viros ecclesiasticos^et alios notabiles et reverendos viros.

IX. Item caveant *dicti magistri ne prefati pueri faciant in scolis aliqua jurgia, pugnçLS et rixas aut tumultus, cum scole debeant esse locus pacis et quietis. Casu autem quo aliqui de dictis scolaribus seu pueris, in ab- ÉencisL sui magistri pugnarent aux rixarentur, vel aliud pugnicione dignum perpetrarent, tune magister vicinîor sedî illius magistri absentis, aut unus alias, statim corrigat hujus modi pugnantes aut rixam aut tùmaltum facientes.

30ft L'ENSEIGNEMENT SECONDAIRE A TROYES.

X. Item casa <|uo aliquis ex supradictis pueris nollet a magistro suo vel ab alio, propter sua .démérita, recipere disciplinam, iunc MagnusMagister vel ejus commissus, convocatis, si opus sit, aliis magistri3 et habito cum eis consilio, bene et rigide pugniat rebellera, in medio scolarum •exuendo et optime verberando, ut ceteris cédai in exeraplûm. Caveanttamen digni magistri, ne nimio calore iracundie commoti, in diciis vel aliis disciplinis exhibendis, excédant termines rationis, nec eciam utaniup bacuio, pede, vel manu, verberando dictos pueros, sed tantum virgis, quibus nunquam in scolis eos carere oportet.

XI. Item çasu quo taUs protervi pueri -et rebellis parentes fatuo et nimis carnali amore eccitati, nollent pati puerum suum predictum recipere disciplinam, aut, propter eam jam impensam, niterentur facere aut procurare dampnum dicti magistri, eciam propter aliam punicionem canonicam^ que poterit contra eos prosequi per justiciam, juxta qualitatem excessus, talis eorum filius protervus et rebellis privetur a comitate dictarum scolarum et amplius ibidem minime recipiatur nisi priùs cum humilitate debitam disciplinam receperit.

XII. Item in estate et maxime urgentibus magnis caloribus, caveanl magistri ne pueri sibi commissi, fugiendo scolas port prandium, vadant ad balneandum in ripparia. ¥A erit expediens quod ad scicndum si qui veniant contra -hoc statutum, deputentur aliqui explorator^s, qui rei vQfitatem habeant fideliter magislris reportare.

Xtll. Item quia fréquenter multi ex predictis pueris, aliquo falso colore quesîto, fugiant scolas, eciam ignorantibus parentibus suis, advisent dicti magistri, quando aliqui de suis erunt absentes, et quod faciant inquiri a dictis parentibus si dictos suos pueros aliqualiter occupaverunt propter quod merito debuerent (sic) excusari de non veniendo ad scholas.

XIV. Item quum in hac ci vi ta te contigerit fieri générales processiones siô'ttt quandoque fiéri soient, tune omnes pueri dictarum scolarum debenl ordine. congruo illis interesse et procedere bini et bini, non loquentes aut objurgantes, sed bene et dévote dicentes hpras suas béate Marie aut septem psalmos. Rector autem scolarum aut ejus commissus débet, unà cum Pre'pôsito, earumdem presens àdesse dictis pueris, eciam cum cetçris magistris, si opus fuerit, et cavere ne aliqui ex ipsis irreverenter vel inordinfi^té incèdant in dictis processionibus*

XV. «Item cum predicti magistri exdebito teneantur sibi commendatos puérps instruere non soltim in litterarum sciencia, sed eciam specialiter in' virtutibus et bonis moribus, caveant ne in predictis monicionibus et éxhortatîonîbùs et correctionibus négligentes et remissi existant, scientes quod si per eorum incuriam et negligenciam, aliqui ex prfedictis pueris fuêïînt' iià pôsterum maie vite, Deus, omnium judex, in suo district© judîciiô,taliiim animas requiret de manibus eorumdem magistrorum.

,,, ..XVI. Cum grapim^atica sit aliarum scienciarum materia et fundameiiium sjne qua cète^e:scientiç subsjstere non valent, supradicti magistri dcbep^ .i^ummp : ae, dil^geplti j^tudip f aiiendepe ad rectç instruesndum et bene fundandum pueros sibi subditos in ipsa grammaticali sciencia, quod utique

PIÈCES JUSTIFIC4TIVES. 309

eommodo fîeri poterit, si infrascripta statuta cum omni diligencia observentur.

XVlï. Primo igitur provideant dicti magistri quod parvulî sibî comraendati, statim ut suum Donatum dediscerint, et illum bene et corde tenus sciverint, anteqjiam altius procédant, faciant eis adiscere principia grammaticalia, secundum formam per predictos patres ac dominos ordinatam et iJla sciant currenter et cordetenus. Quo facto, solito more, légatur eis de Calhonc, de Faceto, Theodolo vel aliis hujusmodi actoribus.

XVIII. Item quod, reddita lectione précèdent! s diei et accepta nova lectione, antiquam recédant pro prandio, vel eciam post prandium, si melius videatur arbitrio magistri, tradatur eis ab ipso magistro suo aJiqua parvula materia in gallico, puta quatuor vel quinque vocabula parva, cujus materie parvule habeant facere latinum, et post prandium illud reddere. Et caveant magîstri ne ipsi parvuli faciant suas taies parvulas materias per alios fabricari, sed ipsimet, taliter qualiter faciant dicturn latinum absque aliorum adj^torio, nisi forsan de Latinitate vocabulorum. '

XlX.yltem dicti pueri rcddendo dictas materias per eos factas. inter^ rogentur secundum régulas principiorum supradictorum, de niodo incipiendi easdem materias et quare magis hoc quam alio modo éas incipiant. Interrogentur etiam, dum casus occurret, de convenientia appositivi, et suppositi, adjectivi ejt substantivi, antecedentis et relativî, et de ceteris in dictis materiis juxta dictorum principiorum régulas,, ut sic habeant praticam earumdem et tandem sciant congrue loqtii latinum.