AL
45) a été publié par M. Leroux ; il est intéressant de le reproduire, car il nous permet de savoir {très exactement ce que l’on doit entendre par la juridiction seigneuriale de Grandmont au xiv° siècle.
« Philippus, Dei Gratia Francorum rex, notum facimus tam presentibus quam futuris, quod cum dudum. inter H Bruni quondam Marchiae et Engolisimae Coritem ex parte una et religiosos viros priorem et conventum domus Grandimontis ex altera, mota fuisset materia questionis super eo quod idem Comes dicebat se habere altam bassam justiciamm et omnimodam juridictioném in terris locis et hominibus ad dictos religiosos et eorum domos et administraciones spectantibus ubicumaque in terra et comitatu Marchiae existentibus ; praedictis religiosis in contrarium dicertibus se habere et debere habere ab antiquo-et de antiqua consuetudine et ex concessione regum quondam Angliae ac Comitum Marchiae prognitorum et predecessorum Comitis mernorati, confirmata per Nos et predecessores nostros altam bassam et mediam justiciam nec non meérum et mittum imperium et omnimodam juridictionem in predictis locis et hominibus et terris ad ipsos et monasterium suum spectanlibus et spectaturis quomodo libet. In futurum ac se et monasterium suum predictum esse et fuisse in possessione vel quasi exercendi premissa per se vel allocatos suos per tantum temporis spacium. cujus memoria contrarit non eæxtitit, cum-
——. 142 Se
que questio predicta inter prefatos comitem et religiosos in curia nostra Montis Maurillii per vigenti annos et amplius cum aplegiamentis et contra aplegiamentis durasse dicatur nos, finem litibus 1imponere cupientes, facta informacione per gentes nostros ad humilem supplicationèm religiosorum ipsorum, quomodo religiosi ipsi de juridictione hujus modi ulebantur et usi fuerint temporibus retroactlis, visisque et plenius intellectis privilegiis eorum, declarando eadem privelegia et contenta in eisdem super premissis, auctoritate nostra regia in modum qui Séquitur duximus ordinandum.
Videlicet quod predicti religiosi infra metas eorum et prout in metis muris et a&liis certis signis per dilectum et fidelem H. de Cella miltem nostrum, cui quoad hoc liberam concedimus tenore presen- Hum potestaätem, declarandis cireumcluduntur, habeant et possident perpetuo pacifice et quiete altam et bassam justiciam merum et mixtum imperium de fratribus donatis famulis et familiaribus eorum ac allocatis cum ipsis tantum et si ita ésset quod alie persone aliunde venientes ibidem delin. querent criminaliter in tantum quod deberent pati mortem vel mutilacionem membrorum ipsi poterunt ipsos capere et. captos reddere preposito de Dompnino qui pro tempore fuerit emenda secundum consuetudinem patriae debita secundum delinquenlium fore factum infra metas predictas, excepta alla justicia dictis religiosis salva et quod nullus aliis in dictis locis aliquid juridiccionis seu explecti
vel aliter quomodo libet petere poterit seu exigere nisi in casibus predictis et casus predictos tangentibus et ex casibus dependentibus supradictis. In aliis autem locis aut terris suis sitis extra dictas clausuras et metas prout se extendunt et declarabuntur per dilectum militem nostrum, ipsi religiasi et eorum successores habeant perpetuo, teneant et explectent pacifice et quiete et sine contradiccione quacumque per se vel per allocatos suos bassam et mediam vigeriam et cognicionem hominum suorum et omnium locorum in Castellania de Dompnonio eæxistencium. et aliarum personarum relinquencium ibidem et teneant assisias dictorum hominum et aliorum predictorum et habeant emendas eorumdem usque ad summam duntaxat sexagenta solidorum Turonensium, item quod nec prepositus de Dompnino nec aliquis alius poterunt vocare dictos religiosos nec homines ipsorum in judicio in casibus predectis nisi in casu ressorti superiorilalis vel alte justicie et si contrarium. fecerent, tenebuntur remittere dictos homines suos. ad exumen ipsorum religiosorum cum super hoc ab ipsis religiosis vel eorum certo mandato fuerint requisiti et tenebitur quilibet prepositus de Dompnino qui pro tempore fuerit jurare ad Sancta Dei Evangelia servaturum dictas ordinaciones nec dictis religiosis aut hominibus ipsorum imponere submissiones impeditas nec vocare eos in juribus suis predictis, nec ipsorum in Castellania de Dompnino existencium citare vel vexare quoquo modo ad suas assisias nisi
in casibus supradictis quod si facere quilibet prepositus de Dompnino recusaverit, non tenebuntur dicti religiosi nec homines ipsorum in aliquo Coram ipso preposito respondere quousque fecerit dictum juramentum prout superius est expressum.
Item odinamus quod propter hujus modi declaracionem eorum privelegiis immunitatibus quibuscumque et libertatibus aliis nulla tenus derrogetur immodicta privilegia perpetuo in suo robore duratura auctoritate nostra predicta regia permanéant.
Actum Parisiis anno Domini M CCC X mense Aprilis.
(Leroux, Documents historiques concernant la Marche et le Limousin, p. 83).
On le voit, le document établit une distinction très nette entre les possessions de l'Ordre eloses par des bornes ou autres marques apparentes de clôture et les autres possessions de Grandmont situées audelà de ces bornes.
Sur les premières, le supérieur possède haute, moyenne et basse juridiction s’exerçant sur les religieux, les frères donnés, les serviteurs et les tenanciers ; elle peut même s'exercer au criminel sur les personnes étrangères à l'Ordre qui commettraient un délit à l’intérieur de ces clôtures, sauf cependant si la peine encourue est celle de la mort ou celle de la mulilation, auquel cas ces délinquants peuvent seulement être emprisonnés mais doivent être tra-
HER IN EPS
duits, pour être jugés, devant le Préposé du comte de la Marche en la Chatellenie du Dognon.
Sur les possessions de Grandmont situées en dehors des clôtures, le Prieur n’a qu'un droit de moyenne et basse vigerie sur les mêmes personnes dépendant de l'Ordre, et il peut, au criminel, condamner le délinquant jusqu'à une amende de 60 sous tournois. Les affaires de haute justice et les appels de ces décisions sont réservées au juge du Dognon.
Nous n'avons pas trouvé d'autres documents concernant la justice seigneuriale de Grandmont ; il est probable qu'elle n’a jamais élé très active et qu'elle a disparu assez vite. En 1368, il fallut déjà une décision du Chapitre Général pour obliger les personnes appartenant à l'Ordre et ayant entre elles un procès, à le faire juger à Grandmont et pour leur interdire de s'engager mutuellement devant une juridiction extérieure.
« In Capitulo Generale innovatur antiquum ei papale statuturm quod causae quae emergunt inter personas Ordinis intra Ordinem audiantur et nullus frater alium trahere audeat coram forense judice cujuscumque authoritatis eristat, aut saisinam in praejudicium personarum aut locorum ipsius Ordinis cujuscumque forensis judicis ponere procurel, nec aliquis Prior vel frater se obliget alteri priori vel fratri Sub sigillis judicium forensium quorumcumque et contrarium facientes causam amtttant cl
contractus vel obligätiones nulli sint eo ipso et ultra puniantur ad arbitrium Abbatis et diffinitorum. » (Levesque, op. cit., p. 313).
Cependant on trouve encore au xvu° siècle, une nomination de notaire faite par l'Abbé, en sa qualité de seigneur de Grandmont : le document a élé retrouvé et publié par M. le chanoine Lecler :
« Georges Barny, Abbé de Grandmont, chef et général de tout l'Ordre, conseiiler aumonier du roy. A tous qu’il appartiendra scavoir faisons que, pour le bon et louable rapport à nous fait de la personne de M. Vincent Muret praticien demeurant au lieu de Grandmont et de sa capacité, vie, mœurs et religion Catholique et de sa fidelité et pour recompense des services qu'il nous a rendus et espérons qu'il nous rendra à l'avenir, nous lui avons donné et donnons octroyons et conférons par ces présentes l'etat et office de notaire et procureur postulant en nos terres el juridictions de Grahdmiont, St-Sylvestre, Trezen et Boisverd pour icelluy exercer dorénavant aux droits et immunités y attribués enjoignons à nos subjets de le recognoitre et à nos officiers de le recevoir en la charge et icelluy Vincent Muret installer et mettre en la possession d’icelluy le serment de lui préalablement pris à Grandmont le 25 may 1653. Signé : F. Barny, abbé. (Leclerc, OD:.-Cit, D o42):