Édit de
Les docteurs, malgré leur engoûment pour le droit civil, ne pureut 8*einpêcher de ressentir une certaine honte de cet abandon presque complet d^une science qui avait fait autrefois la gloire de leur école. Jean Doujat fut l'interprète de ce sentiment en s'eflForçant publiquement de maintenir la balance égale entre les deux principaux éléments de doctrine qui devaient désormais constituer le patrimoine de la Faculté. Ses explications sont à la fois trop originales et trop significatives de Tétat actuel de TËcole de Paris, pour que nous n'en rapportions pas ici un des plus ingénieux passages :
« Nec sanè jurisprudentiam canonicam comparanti cum civili, difficilis admodùm erit operse, ostendere hasce disciplinas duas haud absimiles esse adolescentibus in uno, ut ità dicam corpore geminis, quales in Scotiâ, superioris initio seculi, vixisse, regni hujus Historia testatur. Inferiori ad umbilicum usque parte unom reverà corpus erat, pedibus cruribusque insistens duobus, neque à communi hominum forma abhorrens. Cœterùm, supra umbilicum, ita divisus erat corporis truncus, ut pectora, capita, membra reliqua duplicata essent. Itaque, si infernè, vel tibias, vel crura' lœderes, ad utrumque corpus in superiore parte perveniebat dolor: at supernè, icto altero, illud solùm, socio nihil sentiente, dolebat... » (Sic,amborum Jurium) « ...geminum corpus et iisdem nititur fondamentis,et quamvis legislatione bipartitum in diversa hinc indè tendere videatur : in universum tamen arcto ade6 nexu ambo illa inter se corpora cohœrent ; ita in unum ad tuendam hominum societ^tem, atque ad promovenda caducœ hujus pariter et œternse vitœ bona conspirant ; ut œque ad usum ambo necessaria consentiant plerumque invicem, seque mutuô juvent, et, siquis unum tollere conetur, utrumque sustulerit^x>
Doujat reconnaissait donc au moins un certain mérite à cette vénérable législation de TÉglise dont on s'écartait avec tant d'empressement. Son collègue Cugnet eut plus de courage encore, et» au milieu des louanges universelles, il sut élever la voix pour critiquer une mesure qu il jugeait trop radicale, étant donné Tincontestable caractère d*imperfection de la jurisprudence à cette époque. Si le droit français, pensait-il, avait été plus mûr, il y aurait eu lieu de lui attribuer dans l'enseignement la large place
1. Joannis Doujalii, anlecessorum Parisiensium, ac regiorum professorum primicerii, prxfalio recitationum, habita in solemni Jurium professionis insttturatkme, —
(Edit du roy, etc.) p. 81.
qii*OQ faisait au droit romain, et ce dernier aurait servi d'introduction à la science juridique considérée dans son ensemble, mais, dans Tétat de législation dealers, le droit canonique régénéré et bien employé aurait été d*une grande utilité : « liquidô tamen et facile demonstrari posse existimo, longé plus utilitatis et adjumenti ad res nostras agendas judicandasque ex studio Jnris canonici quam ex studio Juris civilis posse comparari '. » La raison du discrédit injustement jeté sur le droit canon n'était autre à son avis que la comparaison désavantageuse qu'on faisait de son latin souvent barbare avec le style élégant des vieilles lois romaines : « Sacrorum canonum scientiam adversarii non improbant ; stylum fastidiunt, artemque, quod, banc sermonis elegantiam, banc verborum proprietatem et delectum Jus Canonicum non prœferat, quam Jus Civile...'» Le sage professeur s'attacbait enfin à prouver la fausseté des reprocbes habituels qu'on faisait au droit ecclésiastique, de manquer de principes et de négliger les conséquences rationnelles des institutions. Il montrait en particulier son autorité pour les individus, dans ses prudentes réglementations en matière judiciaire et matrimoniale, et il indiquait aussi son rôle politique, que les magistrats ne devraient pas perdre de vue : « Quomodô inquam, partes» illi (Magistratus), egregiè suas, ofliciumque implere poterunt sine accuratà cognitione Juris canonici ? Eorum est scilicet Jus, maxime publicum tueri, ordinis cujusque scrvare jura, Sacerdotii et Imperii regere fines, potestatem et jurisdictionem metiri, curare ne quid novi in Religione subrepat, prospicere ut intra Uenoticorum termines... errores consistant...'»
Les efforts de Cugnet furent impuissants, et, moins d*un siècle plus tard, le doyen de la Faculté pouvait dire à la louange du droit romain cette phrase d'une étonnante naïveté qui donne la mesure de l'estime qu'il portait au droit canon : « Probare possem Jus idem, tùm ad regendos mores et agendas vitœ rationem; tùm ad virtutum omnium cultum in legibus Romanis contineri quod Libri sacri suadent, aut etiam imperant^. » Aussi pendant le XVIIP siècle on recherchait surtout dans le droit canon les questions qui avaient le plus d'affinité avec les matières civiles : c'étaient les titres «de Sententià et re judicatâ; de Appellationibus; Qui filii sint legitimi, de Censibus, de Procuratoribus » etc.
1. Joannis Cugnet Antecessoris ffratulatio pro restUutâ Juris Canonici disciplina Ltidovico magno dicta in ipsâ scholarum inauguraùone. (Edit du roy, elcj^p. 135.