Voir plus haut, pp. 237 et suiv
En somme, on peut fixer la date de ce règlement de chancellerie :
Soit entre 1357 et 1359;
Soit entre 1368 et 1372.
J'avoue que je penche pour la dernière de ces deux dates. Mais la première peut également se défendre.
Pour éviter les circonlocutions, j'ai appelé ce document « tarif » ou « règlement de Charles V », puisque, aux deux époques possibles de sa rédaction, Charles V était ou lieutenant, ou régent, ou roi.
Art. 1 . Scieiidum est quod vadia notarii sunt sex solidi paris, per diem, et ceiitum solidi paris, pro quolibet pallio. Sed oportet in quolibet termino trium mensium quilibet notarius tradat cedulam sub si^mo suomagistro et contrarotulatori Camere denariorum, continentem hanc forma m :
« Debentur mihi tali clerico notario régis vadia mea vi solid. « paris, per diem, a prima die talis mensis inclusa usque ad primam « diem talis mensis et talis anni exclusam, et palliuui c. solicl. paris. « pro termino Pentecostes, quo tempore servivi in Parlamento [vel in u requestis Hospicii, vel in cancellaria, seu sequendo regem) , meum « ofTicium continue exercendo. Scriptum est, etc. . , »
Art. 2. Et tune magister et contrarolulator computabunt secum et dabunt illi cedulam, more in talibus consueto.
Art. 3. Si autem notarius non fuerit continue, sed forsan per duos, très, quatuor, octo vel quindecim dies aut amplius absens in propriis negociis impeditus vel alias, excepta causa infirmitatis, débet ponere in dicta cedula quam est dictis magistro et contrarotulatori traditurus :
« exceptis octo vel quindecim diebus quibus propriis vacavi
« negociis, vel fui alias impeditus, »
pro quibus sua vadia in cedula deducentur.
1. Il existe un grand nombre de copies du Sciendum de la chancellerie : je donne ici un texte combiné de ces diverses copies, car toutes sont plus ou moins fautives : Bibl. Nat., ms. fr. 18674, f^ 1-7 (écriture du milieu du xv« s.). — Arch. Nat. V^ 26, pp. 14S sqq. (et dans V^ 27). — Joly, Des Offices, t. I, liv. II, pp. 720 sqq. — Joly, Des Offices, t. I, addit. au liv. II, pp. ccGXL sqq., où Joly a corrigé de nombreuses fautes que contenait sa première édition : mais la seconde en contient encore beaucoup ; elle est très fautive. — Tessereau, Hist. chron. de la Chancellerie, pp. 40 sqq., en a donné une traduction en français qui est assez bonne. — Toutes ces copies, sauf celle de Tessereau, donnent le texte latin qui est évidemment l'original.
Arl. 4. Si vero est infirmas, non débet sibi tempus infirmitatis deduci, sed protinus computari.
Arl. 5. Solebant autem antiquitus dicta vadia et pallia in dicta Caméra solvi terminis consuetis, et tune cedule numerus tradebalur ut fieret quictancia, quia dictis magistro et contrarotulatori fides indubia in omnibus solucionibus adhibebatur.
Art. 6. Nunc autem non sic, quia oportet solucionem cum non modicis cura, tedio et solicitudine procurare.
Arl. 7. Sed utinam tempus ad antiquam observanciam seu consueiudinem revertatur, ita ut nec dicti magister et contrarotulator in confectione, nec notarii in prosecucione dicte cedule fatigentur.
Arl. 8. Caveat autem notarius ut pro quolibet mense quo suum exercuit ofïîcium Parisius aut alibi Curiam prosequendo, prima vel secunda vel tardius tercia aut quarta die mensis sequentis tradat vel mitfat audienciario aut contrarotulatori audiencie régie cedulam pro dicto mense quo servierit, et ibi sub hac forma :
« Domine audienciarie régis, ego talis fui Parisius vel in Curia « régis per totum mensem talem, meum notariatus otlicium exercendo. « Scriptum, etc., etc. »
Arl. 9. Si vero, ut prefertur, fuit absens per octo dies vel amplius, propriis aut aliis negociis occupatus, débet ponere in dicta cedula :
« exceptis totdiebus quibus fui absens propriis negociis impedi-
« tus. »
Arl. 10. Si autem fuit infirmus, non tenetur ponere absenciam, quia pro presenti habetur. SeJ in cedula quam daturus est pro mense, non obmittat facere mencionem infirmitatis, alioquin se sciât bursis suis penitus cariturum.
Arl. 11. Et si fuit absens per octo dies et amplius, consuevit quarta pars pro octo diebus, tercia pro decem vel duodecim, média pro quindecim et circiter, et très partes pro viginli duo vel circiter in bursarum confectione seu distribucione deduci.
Arl. 12. Pro quatuor aut quinque vel sex diebus nihil est deduci solitum, nisi forsan notarius esset assuetus se fraudulenter sepius per tempus modicum absentare.
Arl. 13. Debent etenim dicte cedule fideliter tradi tam in Caméra denariorum quam in audiencia supradicta.
Arl. 14. In quarta die mensis sequentis consueverunt burse seu distribucio pecunie fieri, videlicet cuilibst secretario et notario juxta exigenciam meriti et laboris persone, et senibus prout in sua meruerunt juventute, et juxta onera que habent supportare, vel munera que sibi dantur a rege, consideratis fideliter et débite omnibus circumstanciis.
Art. /5. Et die sequenti, videlicet quinta die mensis, burse cum pecunia in dicta audiencia sociis expediri soient.
Art. 16. Qua bursa recepta, quilibet notarius débet in quodam rotulo, in quo secretariorumetnotariorum nomina seriatim scripta, ubi nomen suum reperiet, ponere : « Habui » , et postmodum apponere signum suum. Nec ponitur summa quam habuit, propter invidiam et contencionem que inde inter socios sequi posset.
Art. 17. Gontigit vero sepius inesse errorem in positione pecunie in bursa, et qui deberet multum habere, per distribucionem non reperiat nisi l vel lx sohdos. Quo cognito, notarius qui se indicatibi deceptum potest recurrere ad audienciarium et dicere : « Domine, rogo « videas in rotulo secreto distribucionis bursarum mensis talis, ne fue- « rit error super me : non enim habui in bursa, nisi tantum. »
Tune audienciarius videbit rotulum secretum, et, si reperiat intervenisse errorem, statim supplebit defectum.
Art. 18. Habent eciam notarii et secretarii de pergamenis régis quantum possunt in confectione et scriptura litterarum pro rege fideliter implicare. Quod quidem pergamenum thesaurarius sacre Gapelle regalis Palacii vel suus capellanus, qui ipsum sumunt anno quolibet et faciunt radere et débite preparare, tradunt secretariis et notariis régis qui debent mittere cedulam continentem hanc formam :
« Domine thesaurarie, mittas, si placet, mihi tali clerico notario « régis, de majori, mediocri vel parvo volumine, duas vel très, qua- « tuor, vel plures ligacias pergameni pro ofïicio meo exercendo. Scrip- « tum, etc., etc. Sub signo meo. »
Art. 20. Sed antequam ipsam thesaurario seu capellano super hoc deputato tradat cedulam supradictam, oportet quod ipse eam déférât in Caméra compotorum illi vel illis qui has cedulas soliti sunt registrare : qui dicta m cedulam accipient, et in libro qui vocatur liber pergameni , in quo sunt secretariorum et notariorum régis scripta nomina, et quantum quilibet de pergameno anno quolibet accipit, registrabunt ; et tune dictam cedulam registratam accipiet notarius, et dicto thesaurario vel capellano suo deputato tradet vel mittet, qui dictum sibi tenebitur tradere seu mittere pergamenum vel illud quod poterit, et pênes se dictam cedulam retinebit, inde et de aliis compotum in compotis Camere redditurus.
Art. 21. Habent eciam secretarii et notarii jus quod vocatur « Collacio » pro litteris sibi preceptis que fieri debent in carta, videlicet pro remissionibus criminum, pro quolibet cui remittitur crimen lx solidos paris, de Francia \ — x libras xi solid. turon. de Bria et de Gampa-
i. Sur ces art. 21 et suivants, voir une note à la fin de cet Appendice.
nia — ; pro manumissione, burgesia, nobilitate, ad volunlatem, quia sunt pro pluribus, et ad minus duplex coUacio Francie vi lib. par. — de Gampania vel Bria xxi lib. ii sol. tur. ; pro legitimacione lx s. p. ; pro conlirmacione sentencie offîcialis lx s. p.
Art. 22. De privilegiis autem civilatum vel de confirmacione eorum, arbitrium.
Art. 23. Arbitrarie sunt remissiones criminum urbium et habitancium, et sic de aliis juxta mullitudinem et casuum exigenciam.
Art. 24. Similiter de accordis in Parlamento arbitrarium est juxta casus et personarum qualitatem.
Art. 26. De litteris videndis per pârtem in Parlamento vel alibi preceptis, habet notarius vi s. p. pro qualibet dieta qua vacat, solvendos per partem ad ejus requestam.
Art. 26. Similiter notarii sanguinis vel criminis habent sigillum literarum sanguinis vel criminis quas faciunt et quas signant \ eciam de arrestis criminalibus sigillum, et de remissione bannorum in forma, que fiunt in duplici cauda.
Art. 27. De nullis autem litteris cujuslibet, quecumque sint, sive in duplici sive in simplici cauda, afferantur sibi, gratis expédiât.
Art. 28. Esculentum vero et poculentum quod paucis diebus possit consumi, species, caligas, cbirothecas, et similiter levia, possit recipere, sed nullatenus petere seu exigere, sub pena infractionis proprii juramenti, et, si scietur, sub pena suspensacionis aut privacionis sui offîcii, denigracionisque sue bone famé et tocius honoris.
Art. 29. Sciendum est autem quod de littera Francie in simplici cauda pro qua debentur vi s. p., rex habet v s. p., et percipientes bursas xn den. p., quod vocatur « minuta », calefactores cere nihil.
Art. 30. De littera Campanie in simplici cauda, videlicet de bailliagiis Meldensi, Ti'ecensi, Vitriaci et Galvomontis, pro qua debentur VI s. p. qui valent vu s. vi den. turon., rex habet vi s. t., minuta, id est notarii, xn den. turon., et calefactores cere vi d. turon.
Art. 31 . Si vero fit littera pro Lombardo, débet xi s. p., de quibus rex habet v s. par., minuta v s. p., et calefactores cere xn d. p.
Art. 32. Si vero fit pro Judeo, debentur xxnn s. par. distribuendi sicut quatuor simplices Francie.
Art. 33. Si vero taies littere simplices sint rescripte, et reddentur infra mensem, debent xn d. p. qui ponuntur in minuta.
1. Le texte porte par erreur (( que faciunt et que signant ».
Art. 34. Si vero ipse et quecumque alie redduntur post mensem debent integrum sigillum, sicut prius.
Art. 35. Si vero sunt resigillate, quecumque fuerint, debent xii d. p. qui ponuntur in minuta.
Art. 36. De littera in simplici cauda, de mandamentis factis Ihesaurariis vel receptoribus super solucionem vadiorum ofTiciariorum régis, vel illis qui recipiunt redditus vel pensiones annuas super receptores regni, pro qua debentur xn d. p., ponuntur in minuta.
Art. 37. Si vero reiteretur mandamentum, tune pro ipso debentur VI s. p., ut superius est expressum.
Art. 38. Si autem sit rescripta littera pro Lombardo et infra mensem reddatur, débet xxii d. paris, de quibus rex habet x, minuta x, et calefactores cere ii d. p.
Art. 39. De littera Judei in simplici cauda pro qua débet xxuii s. paris, fiunt quatuor simplices Francie, et distribuuntur modo predicto de Francia.
Art. 40. De littera in simplici cauda super provisione vel receptione in aliquo hospitali, leprozaria vel domo Dei aut religione, racione juris regii vel pro suo jucundo adventu, debentur xn d. p. quos habent calefactores cere.
Art. 41. Littera commissionis renovate débet xn d. p. qui ponuntur in minuta.
Art. 42. Littera collacionis alicujus beneficii jure regio vel in regalia, super concessione bosci, apri, componendi porcos in passonia, pro religiosis mendicantibus, pro elemosinis et pro religiosis laycis, sive pitin simplici sive in duplici cauda, nihil débet.
Art. 43. Sed executorie litterarum pro beneficiis vel leprosariis et similibus, vel littere de iterato consueverunt solvere vi s. p. ad sigillum.
Art. 44. Sunt et alie littere libère quantum ad jus regium, non tanrjen quantum ad jus sociorum, ut littere pro religiosis Pissiaci et canonicis Vivarii in Bria, et aliis qui habent super hoc privilegium a rege, qui non solvunt pro litteris in simplici cauda nisi xn d. p. pro jure sociorum.
Art. 45. De litteris autem in duplici cauda, videlicet arresta Parlamenti, accorda, barrageria, donaadvitam, sogneta, subsidia ad annum, et similia, que vocantur littere de communi, et debent li s. p., rex habet xlv s., minuta v s. p., et calefactores cere xn d. p.
Art. 46. Et si talia barrageria, sogneta et subsidia concedantur ultra annum, consuevit multiplicari sigillum.
Art. 47. De litteris autem in duplici cauda, sicut sunt officia, cambia tabellionatus, clericatus, honores locumtenentis, capitanei et simi-
lia, pro quibus debentur li s. p., rex habet v. s. p., minuta xlv s. p., et calefactores cere xii d. p.
Art. 48. Salvegardie autem que fiunt similiter in duplici cauda, pro quibus debentur u s. p., licet distribuantur ut officia domini, tamen compotores novo jure ordinaverunt quod in bis minuta non habet nisi xxv s. p., rex xxv s. p. et calefactores cere xii d. p.
Art. 49. De litteris Judei in duplici cauda F'rancie et Gampanie, pro qua debentur x libre iv sol. paris., sunt et distribuuntur ut Gampanie.
Art. 50. Si vero taies littere in cauda duplici sunt rescripte et redduntur infra mensem, debent xi sol. paris., de quibus rex habet v s. p., minuta v s. p., et calefactores cere xii d. p.
Art. 51 . Et si sunt resigillate, debent similiter xi s. p. qui ponuntur in minuta ; et si, per inadvertenciam aut aliter, fiant in simplici cauda, non minus debent quam si fiant in duplici cauda.
Art. 52. De carta in laqueis sericis et cera viridi sigillata, si sit Francie et non Gampanie, pro qua debentur lx s. p., rex habet x s. p , minuta xl s. p. ; et si secretarius vel notarius manu sua scripsit, habet v s. p., sin autem, ponuntur in minuta distribuendi tantummodo inter socios, ut sequitur ; et calefactores cere v s. p.
Art. 53. Si vero sit carta Gampanie, videlicet de quatuor bailliagiis supradictis, pro qua debentur x libre et xi s. turon., rex habet IX libras, minuta xx s. tur. nisi notarius ipse eam scripsit, quo casu habebit istos x\ solidos turon., et calefactores cere xi s. turon.
Art. 54. Et si taies carte, sive sint Francie, sive sint Gampanie, sunt rescripte et redduntur infra mensem, dum tamen non sit addita aliqua clausula que pondus habeat vel magnam substantiam importet, tune débet xx s. p., de quibus rex habet x s. p., minuta v s. p., et calefactores v s. p.
Art. 55. Et si sint resigillate, debent similiter xx s. p. distribuendos ut de rescriptis.
Art. 56. Si vero rescriberetur propter magnam causam que pondus haberet vel magnam substanciam importaret, tuncconsuevit recipi novum sigillum, nisi de charitate et gracia aliquid quictaretur.
Art. 57. Si vero, per inadvertentiam aut aliter, fièrent in simplici cauda vel in duplici, non tamen propter hoc minus deberent, nisi de gracia remitteretur.
Art. 58. Si autem esset carta de regno Navarre, tune recipitur et distribuitur sicut Gampanie.
Art. 59. De litteris vero in simplici cauda pro venatoribus et similibus nihil consuevit recipi, sed faciunt venacionem pro audienciarioet contrarotulatore, hoc tamen est de gracia.
LE SCIENDLM DE LA CHAiN'CELLERIE 477
Art. 60. Carta pro Judeo Francie débet xu lib. par. que dividuntur sicut carte Francie de lx s. p., et valet quatuor cartas Francie.
Art. 61. Si vero sit Navarre, débet xxi lib. n sol. turonensium, qui distribuuntur ut carte Campanie.
Art. 62. Si de Judeo Campanie, débet xui libras ini sol. turonens. qui distribuuntur ut carte Campanie, et valet quatuor cartas Campanie.
Art. 63. Et pari forma duplicatum, si sit rescripta.
Art. 64. Si vero sit carta privilegiorum alicujus patrie sive ville, tune sigillum est voluntarium, arbitrarium tamen arbitrio boni viri.
Art. 65. Et si sit carta nobilitacionis alicujus cum uxore et liberis, tune eciam est sigillum arbitrarium, videlicet pro qualibet persona lx s. p. Verumtamen communiter non solvuntad sigillum nisi pro duobus sigillis.
Art. 66. Si autem sit carta admortisacionis, burgesie et manumissionis, débet unum sigillum.
Art. 67. Si sit carta remissionis, débet unum sigillum pro una persona; sed si esset pro pluribus, quilibet deberet unum sigillum.
Art. 68. Sunt tamen aliqui qui nihil solvunt ad sigillum, videlicet regine, liberi regum, cancellarii cambellani ordinarii, quatuor primiclerici et magistri requestarum Hospicii régis qui dicuntur « sequentes », quatuor primi magistri et clerici Camere compotorum, magistri Camere denariorum, omnes secretarii et notarii ordinarii, ad quemcumque statum devenerunt, et calefactores cere.
Art. 69. Item reperi in quodam rotulo antiquo quod buticularius et camerarius Francie nihildebentautsolvunt ad sigillum de jure regio, sed solvunt jus sociorum et calefactorum cere.
Art. 70. Et est sciendum, quod in distribucione bursarum sociorum, qui sunt in numéro 57, quatuor primi clerici magistri Camere compotorum et magistri Camere denariorum nihil capiunt nisi in cartis Francie, videlicet super lx solidis pro qualibet carta.
Le Sciendum de la chancellerie est ainsi appelé parce que chacune des deux parties dont il se compose débute par « Sciendum est ». C'est le plus célèbre des règlements de la chancellerie, celui dont l'influence s'est fait sentir le plus longtemps.
Les droits et les devoirs des notaires, le tarif des lettres, tout ce qui concerne le service intérieur de cette administration y est exposé en détail.
Aux XV'' et xvi^ siècles, toutes les fois que les notaires veulent
soutenir leurs droits contre les prétentions d'autres officiers, ils font à chaque instant appel au Scienduni : les procureurs du collège des notaires, dans leurs réclamations, dans leurs plaidoiries, le rappellent continuellement. Il est d'ailleurs inutile de dire que les notaires du roi, aux xv" et xvi^ siècles, très subtils dans l'interprétation des textes, ont tiré de ce Sciendum beaucoup de choses qu'il n'a jamais contenues. D'ailleurs, la bonne foi ne présidait pas toujours aux recherches de Messieurs les Notaires, l'intérêt y jouait évidemment le rôle principal : je pourrais citer tel document où, après s'être basés sur un article du Sciendum pour appuyer une de leurs prétentions, les notaires, ayant à lutter sur un autre point avec les chauffe-cire, qui s'appuyaient également sur ce document, en arrivent à mettre en doute l'authenticité et la valeur de ce même Sciendum :
« Et encores ledit Sciendum n'est aucunement valide, et si en a esté faict de plusieurs sortes et a plaisir... Et si ainsi est qu'il le soit (valide), si a il esté autreffois extraict d'une chartre..., et seroit bien besoing de veoir icelle chartre, car c'est elle, comme il est a présupposer, qui devroit donner la conduite et forme de faire... Et seroit bien faict. . . de savoir et veoir si Ton pourroit savoir s'il y a chartre ou non et de quelle chose fut faict ledict extraict ^. »
Je n'insiste pas sur l'honnêteté du procédé ; je retiens seulement ce fait : c'est qu'à la lin du xv® siècle le Sciendum était encore le véritable règlement de la chancellerie, et que, néanmoins, la tradition était muette et sur sa date et sur les circonstances où il avait été édicté ~.
1. Arch. Nat. V* 26 et V^ 27, Doléances du collège aux Étals généraux,^ sous Charles VllI (voir p. 368, note 2), art. 1.
2. Dans les Doléances de la fin du xv« siècle (voir la note précédente) les notaires mettent en doute l'authenticité du Sciendum sous prétexte qu'on ne saurait citer la charte royale d'où il est tiré. Or il est bien certain que le Scienduni n'a pas été directement édicté par le roi. C'est évidemment un règlement intérieur rédigé par quelque employé de la chancellerie, probablement par l'audiencier : les art. 5, 6 et 7 où le rédacteur se plaint delà minutie des contrôles financiers le prouvent assez; et d'ailleurs la personnalité du rédacteur y apparaît dans l'art. 69. — C'est un règlement qui dut être simplement approuvé par l'assemblée du collège des notaires.
LE SCIÉXDUM DE LA CHANCELLËRlt: 479
La date en est restée inconnue. Tessereau et Joly qui l'ont
klité ont cherché, sans aucun succès, à la déterminer : « Il est.
lit Joly, de l'an 1339, ou 1394, ou 1413 selon quelques-uns. »
^it Tessereau : « Les uns veulent qu'il soit de l'an 1339, les
U autres de l'an 1394. Mais comme les preuves en sont douteuses,
^« nous estimons qu'il est plus seiir de le mettre dans l'endroit
« ou il se trouve dans la Chambre des comptes, qui est à la fin
f« d'un ancien volume contenant plusieurs comptes de l'audience
!« de France, entre lesquels est celuy du chancelier de Marie
fi pour le temps écheu depuis le 18 d'aoust 1413 jusqu'au der-
k< nier décembre de la même année, clos au bureau le 8 de jan-
k( vier 1413, ce qui a donné lieu à quelques-uns de croire qu'il
est de ladite année 1413. »
Et, sur cette preuve, Tessereau assigne au Sciendum la date le 1413. Mais cette preuve n'a pas la moindre valeur. D'abord Tessereau n'a pas connu le texte latin original, il n'en a connu [u'une traduction ; ensuite comment prétendre que la place occu- )ée par une copie dans un registre peut servir à assigner une late à cette copie? On n'ignore pas que, dans les registres de la Chambre des comptes , les actes contemporains coudoyaient volontiers des copies ou extraits antérieurs de plusieurs siècles ; *et l'on rejettera sans hésiter cette prétendue preuve de Tessereau, si l'on se rappelle ce que j'ai dit il n'y a qu'un moment, à savoir qu'à la fin du xv*' siècle on ne connaissait, dans les services officiels ou même en chancellerie, ni la date ni la provenance du Sciendum : quand donc on le copiait dans quelque registre, on ne pouvait lui assigner qu'une place approximative et quelconque.
D'ailleurs, toutes les dates successivement proposées sont fausses: 1339, 1394, 1413, 1413.
Le Sciendum est, en effet, antérieur à 1389 et postérieur à 1331 ; il est antérieur à iS89^ parce que, à l'art. 32, à propos des chartes, il dit : « Si secretarius vel notarius manu sua scrip- « sit (cartam), habet v s. p. » (voir aussi l'art. 33), ce qui prouve qu'à l'époque de sa rédaction le droit de collation des chartes
était encore personnel et non pas partagé en bourses : or, le partage des collations en bourses ne fut décidé qu'en 1389 ; il est postérieur à 1S51 ^ date de l'établissement de la confrérie des notaires, car il désigne à chaque instant les notaires par le mot « compagnons », « socii », terme qui suppose l'existence de la confrérie.
Au surplus, je vais prouver qu'il est certainement postérieur au « tarif de Charles V », lequel, on l'a vu, est lui-même postérieur à l'année 1357, (Voyez FAppend. III.)
Voici la preuve que le Scienclum est postérieur au tarif que j'ai appelé « tarif de Charles V ». Cette preuve se tire de la comparaison des divers tarifs des lettres à double queue fixés par ces deux documents.