‹ La grande chancellerie royale et l'expédition des lettres royaux de l'avènement de Philippe de Valois à la fin du 14 siècle (1328-1400)Chapitre 87 sur 346 · Voir p · texte numérisé non relu

Voir p

2. Ce fait est d'autant plus intéressant que, nous le verrons, c'est précisément à cette époque qu'apparut le visa de chancellei'ie. Or, le visa de chancellerie, c'est tout simplement, sous une forme plus brève et plus rapide, la rénovation de l'ancienne souscription du chancelier. 11 y a là bien des faits qui s'enchaînent et s'expliquent.

3. Je dois cependant noter que Duchesne, dans son Histoire des Chanceliers, indique quatre actes de janvier, février et avril 1329, qui portent, à la suite de la teneur, la souscription de chancellerie : « Data per manum Guillelmi cancellarii » (il s'agit ici de Guillaume de Sainte-Maure), Voyez Duchesne, op. cit., pp, 301 et suiv,

4. Lorsque ces actes sont donnés sous forme de vidimus, le plus souvent ils n'ont pas de préambule. En effet,- ces vidimus sont généralement compo-

132 l'expédition des lettres royaux

encore des anciens diplômes) l'exposé est intimement uni au préambule, à tel point que le notaire a pu oublier la formule de notification.

J'aurai bientôt l'occasion de dire un mot de la graphie de ces chartes solennelles. En général elles sont écrites avec beaucoup plus de soin que les actes ordinaires; les majuscules y sont plus soignées; parfois même (et je vois là encore un souci de la tradition ancienne), la première ligne tout entière est occupée par la suscription royale et la formule ad perpetuam rei memoriam écrites en énormes caractères pleins.

Certaines lettres à double queue présentent aussi des caractères analogues à ceux des chartes solennelles : préambule, formules anormales, datum et actuni ; ce sont toujours des lettres patentes très solennelles, en général des lettres de sauvegarde ou de privilèges 1.

1353, octobre. — Saint-Denis en France.

Charte très solennelle de Jean le Bon, vidimant et confirmant un diplôme de Louis VI [de ////) en faveur de Vabbaye de Saint-Denis. [Charte souscrite de la main du chancelier.) Original. Arch. Nat. K 47, n» 23 2.

Johannes Dei gracia Francorum rex. Ad perpetuam rei memoriam. Régie munifîcencie clemencia solo Deo omnipotenti subdita,

ses de trois parties distinctes : 1" l'annonce de l'acte vidinié : «...nos vidisse litteras forniam que secjuitur continentes » ; 2" la transcription de l'acte vidimé (qui, lui, peut être une charte solennelle) ; 3"une brève confirmation de l'acte transcrit. Il n'y a guère place là pour un préambule nouveau. Généralement, ces vidimus ne se distinguent que par la date uDalumel actum».

1. J'ai tenu à donner quelques explications sur ces chartes solennelles, d'abord parce <[ue ces actes méritent d'être rangés dans un genre à part, et, d'autre part, parce que j'aurai, à diverses reprises, à m'en occuper spécialement dans le cours de ce travail. 11 importait donc d'en donner la définition et d'en étudier la composition.

2. On en trouve plusieurs copies, par exemple dans : Arch. Nat. K 47, n" 23 bis; Arch. Nat. X'* 8617, fol. 148 {vidimus de Henri II). Cet acte est imprimé notamment dans Doublet, Histoire de Vabbaye de Saint-Denis, p. 983, et dans le Recueil des Ordonn., IV, p. 137.

nuUiusque liumane créature artata censura , débita meditacione considerans honores impensos a presidentibus regnum regni Francorum ecclesiis ecclesiasticisque personis, et largiciones munerum terrenorum ad victoriam et honorem cedisse anteactis temporibus regnancium et regnorum et carnis debitis persolutis ad premium celestium supernoruni, prout gesta larg-itorum ipsorum universorum noticie manifesta testantur, dignis studiis excitatur ut, sicut sumus veri successores largitorum ipsorum, ita et pii simus imitatores eorum, et nedum antiquorum jurium et munerum hujusmodi declaracione presertim que novimus non tam pie quam dévote pro pace, stabilitate et transquillitate regni nostri collata fuisse, sed et novi edicione statuti et remedii circa conservacionem eorum, reseratis enigmatibus, operemur. Novit etenim regalis providencia quod et regni subditos ceterosque Christi fidèles hesitare non credimus beatissimum Francorum apostolum martyrem gloriosum Dyonisium ejusque socios Rusticum et Eleutherium primos in regno Francie orthodoxe fidei cultores fuisse, ipsi quoque regnum hujusmodi et subditos, qui ante eorum accessum habitabant in tenebris, suis illustrarunt salubribus documentis, et ad electorum semitas ipsos erigendo, sublimiter direxerunt, et adeo dilexerunt eosdem quod in corde Francie decreverunt sue carnis débita crudeli martirio persolvisse. Ad quorum non inmerito laudem et gloriam clare memorie dominus Dagobertus, rex Francorum prevalidus, ecclesiam, monasterium religiosorumque collegium, qui de sancto Dyonisio nomen sumpserunt, fundasse, ipsosque multis muneribus et honoribus noscitur décorasse, incliteque recordacionis Ludovicus rex , qui in anno millesimo centesimo undecimo regnavit, anno sui regni quarto, attendens quosdam suos predecessores, ex elargitis sic muneribus et devotorum effusis oracionibus, adjutos nedum in temporalibus sed et in celestibus regnis electos, certa eisdem religiosis privilégia, libertates et franchisias et suas eis super hoc litteras concessisse probatur ; quas litteras vidimus sub hiis verbis :

iH4 l'expédition des lettres ROTaux

In nomiiie sancte et individue Trinitalis, Patris et Filii et Spiritus Sâncti. Amen. Ego Ludovicus Dei gracia Francorum rex. Quouiam. domino Deo disponente, bona que lemporaliter agimus et contra adversarium nostrum arma sunt inexpugnabilia et elerne hereditatis indubitanter nobis acquirunt premia, racio consulit, neccessitas exigit ul, dum tempus habemus, bonum ad omnes, maxime autem ad domesticos fidei, operari studeamus, ut pauperes spiritu nostre largitatis munificencia neccessilalis obtineant remedium. et nostra fragilitas, eorum oracionibus adjuta, in districto examine judicem sibi misericordem inveniat ac propicium. Universis igitur orthodoxe religionis cultoribus tam posteris quam et inslantibus certum haberi volumus quoniam antece^sores nostri Francorum reges, qui viam universe carnis ingressi sunt, quoniam régis celestis, cui servire regnare est, ecclesias honorif studuerunt, gloriani terreni regni cum vicloria potiti sunt, et, po-i obitum carnis. eternam requiem adepti sunt. sicut quorundam eorum gesta testantur, noticie fidelium descripta. Inter quos precipue claruerunt dominus Dagobertus rex prevalidus, et Karolus Calvus eque rex et imperator magnificus. atavus quoque noster, pie memorie rex Robertus. qui ecclesiam beati Dyonisii sociorumque ejus, ab ipso Dagoberto fundatam. pre céleris dilexerunt. eamque variis et maximis largicionibus ditaverunt, ipsam quoque liberrimam esse ab omni exaccione regum seu quorumlibet principum constituerunt, et hec precepto auctoritatis sue corroboraverunt. Verum violencia quorumdam. et invalitudine vel negligencia abbatum et monachorum ejusdem ecclesie. ipsa precepta minus observata sunt. et sic constituta devotorura regum paulatim decidere, et insolite consuetudines atque exacciones inole>cere ceperunt; quas exacciones cum vellemus in usum ducere quorundam intuictu, bono zelo domus Dei sibi commisse permotus, vir venerandus Adam, abbas monasterii beatorum martyrum Dyonisii, Ruslici et Eleutherii. nobiscum causam et placitum inde habuit, easque ad opus ecclesie placitando et deracionando extirpavit ; nec multo po?t nostram regiam sedem expetiit, faumiliter obsecrans quatinus pro remedio anime genitoris nostri pie memorie régis Philippi antecessinimque nostrorum. ac pro incolumitate nostra successorumque no<- Irorum. necnon pro stabilitate et pace regni nostri. jura et statuta ecclesie non sinerem anuUari vel minorari, sed ea, sicut deracionerat, rata et firma esse concederemus. ymmo quodam nostre auctoritatis novo precepto et sigillo eadem firmaremus. Cujus peticionibus assensum prebuimus, consilio et favore obtimatum nostrorum, quatinus ipsos beatissimos martyres Dyonisium, Rusticum et Eleutherium pios adjutores hic et apud Deum semper habere mereamur. — Decrevimus eciam et statuimus. et regio edicto precepimus, ut abbas et monachi

sancti Dyonisii sociorumque ejus plenam habeant potestatem de servis et ancillis ecclesie emancipandis, et liberos faciendi, consilio capituli sui, non requisito assensu vel consilio nostro, et ita ut neque nos, neque successores nostri, nec quilibet principum super eos aliquam reclamacionem facial, vel aliquam redempcionem proinde exigat; illi vero, jam liberi facti, necnon et oranes servi beati Dyonisii, utrique scilicet exeuntes et rémanentes jus et potestatem habeant contra, quoscunque liberos omnem legem exequendi in omnibus fînibus regni nostri, salvo scilicet in omnibus jure et reverencia beati Dyonisii. — Decrevimus quoque ut, si quoslibet homines liberos vel servos, hospites vel advenas, cujuscunque persone, sexus vel ordinis, intra castrum vel burgum Sancti Dyonisii vel infra terminos ab antecessoribus nostris constitutos manentes, contigerit esse usurarios, sub jure tantum sint abbatis et monachorum jus, a nuUo redimendi seu puniendi, vel aliquam justiciam cogendi, nisi ab ipsis. — Concessimus quoque eidem ecclesie quod, si aliquis fuerit false monele compositor, sive falsi auri vel argenti compositor, inventor vel portitor, infra eosdem terminos repertus, in forisfacturam vel redempcionem ipsam non quisquam ponat manum, prêter abbatem et justiciam ejus. — Concessimus eciam ut judei, qui ad presens sunt vel habendi sunt in burgo seu in castello Sancti Dyonisii, usque ad quinque cum familiis suis, liberi sint ab omni justicia nostra et ab omni exaccione nostra, tantum sub jure vel sub justicia sint abbatis. — Item statuimus ut quicunque sit infra banuleugam Sancti Dyonisii, vel infra terminos suprascriptos et secundum privilégia antiquitus institutos, a nullo rapiatur, neque res ejus diripiantur infra ipsos terminos, a nullo, inquam, nec a nostra persona, neque ab aliquo successorum nostrorum ; sed si aliquid forisfecerit seu nobis seu alie persone. ab abbate tantum vel a monachis ejus justificetur. — Contra regiam eciam majestatem nostram si quis injuste aliquid commiserit, clamorem de illo ad abbatem faciemus, et justiciam nobis fieri alicubi non exigemus, nisi tantum in curia Sancti Dyonisii ; et si causa venerit ad judicium. suscipiemus a qualibet persona, non calumniantes personam judicantis.

S. Anselli tune temporis dapiferi nostri. — S. Gileberti buticularii, — S. Hugonis constabularii. — S. Widonis camerarii.

Actum Parisius in palacio publiée, anno incarnati Verbi M. CXI., anno vero consecracionis nostre IIII. — Stephanus cancellarius relegendo subscripsit.

Sane delato ad nostram noticiam quod dicti religiosi privillegiis hujusmodi, cum propter gencium et offîciariorum nostrorum

136 l'expédition des lettres royaux

et alioruni ausus et conamina qui multociens in contrarium attemptarunt, tum propter ipsorum religiosorum aliquando invalitudinem et negligenciam, aliquanto tempère uti postposuerunt, mallentes dampnum proprium incurrere quam regiam offendere majestatem, quam timuerunt hactenus ledere ex offensu Imjusmodi servitorum, — Nos, qui superiorem solumDeum omnipotentem recognoscimus et ab ipso solo tenere fatemur, et qui ad beatissimos martires supradictos specialissimam devocionem gerimus et habemus, ipsos, hac devocione ducti, in terris, quantum nobis est possibile, venerari pre ceteris, ut eorum adjutorio que nos et predecessores nostros novimus hactenus suffragatos, ipsorumque religiosorum devotis emanatis oracionibus apud illum qui recti censura judicii celestia pariter et terrena disponit, ad adipiscendam pacem et transquillitatem in regno nostro, et, post carnis obitum, premium salutare, motu proprio et ex nostra mera liberalitate, litteras suprascriptas et contenta in eis privillegia, statuta, libertates, juridictiones, et franchisias, ratas habentes et gratas, ea omnia et singula volumus, laudamus, approbamus et de nostris speciali gracia, auctoritate regia et nostre régie potestatis plenitudine, presencium série confirmamus, et de novo concedimus cum singulis contingentibus et dependentibus ex eisdem, volentes et concedentes monasterio et religiosis predictis, ut ipsi, per se seu gentes suas, privillegiis eisdem et eorum quolibet, juxta litterarum suprascriptarum continencia et seriem nostre presentis largicionis, utantur etgaudeant perpetuo pacifiée et quiète, — non obstante quod eis usi non fuerint continue, ut prefertur, et quod gentes nostre usum habuerint seu acquisierint contra hujus privillegii seu partis ipsius tenorem. Nos etenim omnem hujusmodi utendi negligenciam et defîectum tam preteritos quam futuros supplentes, altercacionesque et ambiguitates quascunque seu processus, ceteraque que dici possent seu excogitari quomodolibet in contrarium, amoventes et amotas esse volentes, ac usum acquisitum seu habitum per gentes nostras in contrarium abolentes, de nostris gracia, potestate et auctoritate predictis, volumus eciam, et ex uberioris gracie nostre dono con-

cedimus quod nulla temporis prescripcio vel saisine nobis aut nosti'is suocessoribus seu gentibus jus tribuat, seu monasterio et religiosis predictis valeat prejudicium aliquod generare, quin iidem religiosi, tam in proprietate quam saisina, dictis privillegiis, libertatibus, juribus et juridictionibus uti possint et gaudere perpétue, ac si nullum usum seu saisinam gentes nostre aut successorum nostrorum acquirerent in contrarium, et iidem religiosi de premissis et singulis eorumdem usi forent pacifiée et quiète, firmiter inhibentes dilectis et fidelibus nostris gentibus nostri Parlamenti, ceterisque justiciariis nostris presentibus et futuris, vel eorum locatenentibus et eorum cuilibet, ne dictos religiosos contra prescriptarum et presencium litterarum continencias impediant, aut impediri seu perturbari permittant. Et ne per viarum discrimina seu pericula presens nostrum privilegium periclitari valeat seu amitti, volumus quod ipsius transcripto sub sigillo autentico adhibeatur fides plenaria sicut originali, nec presens privilegium, exhibito transcripto, pro quacunque causa exhibere teneantur, nisi a nobis seu successoribus nostris Francie regibus hujusmodi exhibicio personaliter requiratur. Que ut premissa robur perpétue stabilitatis obtineant, sigilluni nostrum hiis litterisest appensum. Datumet actum apud Sanctum Dyonisium in Francia, anno incarnati Verbi millesimo trecentesimo quinquagesimo tercio , regni vero nostri anno quarto, mense octobris.

Et ego Petrus, cancellarius, archiepiscopus Rothomagensis ', présentes litteras vidi et relegi, et hic manu propria me subscripsi in testimonium veritatis. Cancellarius.

[Sur le repli :) Per Regem. Gollacio facta est per me.

J. Mellou. J. Mellou.

l . Pierre de la Forêt.

l'expédition des lettres rovaux

IV. — Rédaction des lettres royaux. — Les minutes — Quelques « copies pffurées » intéressantes.

Lorsqu'un notaire avait reçu du roi, ou d'un otïîcier ayant ce pouvoir, l'ordre de faire une lettre, il rédigeait d'abord, d'après les instructions à lui données, un brouillon de cette lettre; c'était d'autant plus utile que, nous le verrons plus loin, ce n'était pas toujours lui qui rédigeait l'expédition définitive.

Ce brouillon, c'est ce qu'on appelle la « minute » de l'acte. Généralement on reconnaît facilement les minutes aux caractères suivants ou au moins à quelques-uns d'entre eux :

1<* Au lieu du développement des formules, elles portent par- Ifois, comme les actes transcrits dans les registres du trésor,' 'abréviation : etc. , et cetera ^ .

Ph. etc., au lieu de : « Philippus Dei grâ Francor. rex.

Notum etc., au lieu de : « Notum sit universis tam presentibus quam futuris ».

Mais ce n'est pas là un caractère absolu des minutes, et il semble même que cet usage soit devenu de plus en plus rare en avançant dans le xiv*' siècle.

2*" Presque toujours les minutes portent des ratures, des surcharges, des mots écrits en interligne et en marge '. C'est là un

1. Par exemple, une minute conservée aux Arch. Nat., section judic, série X, sans n», reproduite dans les fac-simil. anc. fonds L,cole des Chartes, n° 335 : elle est de l'année 1332 (n. s.). Voir aussi un assez g^rand nombre de minutes dans les accords du Parlement, notamment dans Arch. Nat. X'c 65*. Souvent ces minutes d'accords en Parlement présentent une singularité : les termes de l'accord avaient d'abord été complètement rédigés, puis, pour le mettre en forme de lettre royale, le notaire l'encadrait simplement des formules ordinaires de grande chancellerie. Arch. Nat. X'c 65*, n»» 24, 44, etc.

2. Quelques minutes cependant ne portent ni rature ni surcharge : ce sont généralement des vidimus ; le notaire n'ayant qu'à copier un acte et à l'encadrer de deux ou trois formules qu'il savait par cœur, il était assez naturel qu'il ne fit aucune rature. Voir, par exemple, une minute, 2 juin 1332 (fac-sim. anc. f. Éc. Ch., n» 330), laquelle est très bien écrite et ne porte de rature qu'à la date qui a été changée. Voir plus loin, chap. X, § II, le facsimilé représentant cette minute (fig. 7).

Page 1