‹ La messe (volume 3)Chapitre 31 sur 341 · Nous avons trouvé cette acception dans Pline · texte numérisé non relu

Nous avons trouvé cette acception dans Pline

4. Voici le texte de Grimaldi, relatif au luminaire, que nous avons copié sur le manuscrit de Milan :

« Multa notari poterant superioribus annis ex propriis exemplis depictis in antiquissimis sanctorü imaginibus et historiis, ut videre erat in ecclesia sancti Siivestri sacrarü virginum in regione Campi Martis, antequam renovaretur, ubi cernebantur fara cantharacum delphinis, utAnastasius describit, et in aliis etiam antiquis titulis et ecclesiis urbis præsertim sancti Callisti papæ iuxta S. Mariarn^Transtiberim quæ tota erat picta picturis vetustissimis beati Gregorii tertii impensa; nunc à monachis cassinensibus tota dealbata.

k Coronæ exemplum habetur in ms. codice antiquissimo Græco caractère in membranis martyrologium nuncupato, p. 342, ubi ex ciboriis sive arcubus columnarum pendent coronæ.

« In basilica S. Pétri prisca consuetudo atque usus alterius formas Canthari reticulati operis, seu fenestrati ex auricalcho ad hæc usque tempora ab antiquis formis deducti permansit, sed superiori anno pro novi templi magnificentia hodierni opificis maioribus appensis lampadibus istæ antique perierunt, quas in hoc übro f° 25 exemplum littera C déclarât.

« Grux ilia magna ferrea in veteri Basilica muro affixa, ubi in nocte feriæ V.Cœne Dhî in orbiculis ferreis, quibus plena erat, ad Basilicæ illuminationem lampades complures accedebantur. Gabathæ autem sunt vasa concava, eduliis pulmentariis aptiss* (ex Martial, lib. 70). Hac forma utitur hodie capella Pontificia in ardenda cera diu noctuque ante sacrosanctam Eucharistiam in populi palatio

Les gabathæ, nous l’avons dit, se rattachaient quelquefois au lustre et avaient la simple fonction des lampes dans les phares. Nous en trouvons un exemple intéressant dans la vie de Léon III : « Fecit in basilica B. Pétri apost. farum argen- « teum ante presbyterium cum gabathis argenteis « 3o, et canistrum octogoni in medio pens. « lib. 63, et in cantharis argenteis tam in circuitu « altaris quam in presbyterio posuit cerostata « argentea pens. inibi lib. 2 1 2.» (P. 276.) Voici un phare d’une sorte différente de ceux que nous avons étudiés au ive siècle; il est octogone au lieu d’être circulaire ; il a des lampes, non plus attachées aux anneaux des dauphins, mais suspendues sur chacune des faces. Enfin, au centre est une corbeille qui paraît avoir été fort employée alors dans l’ornementation du luminaire. C’était sans doute une fiole de cristal pleine d'huile qu’on posait dans un treillis de métal imitant les entrelacs d’une corbeille.

Le Silentiaire, dans sa description de Sainte- Sophie, nous dit que déjà au vie siècle on faisait ces objets à l’instar de filets. — Papias répète le

assidue asservatam, quæ lampadum forma per antiquorum manus tradita hactenus viget : nam palatium apostolicum non ita facile mutât veteres consuetudines et formas rerum.

« Etiam illæ dici possunt gabathæ quæ hodie ad aram sacrorü capitïï apostolorü Pétri et Pauli in Lateranensi Basilica conspiciuntur pia largitione bo. me. Ascanii cardinalii Columnæ et archipresbyteri eius Basilicæ; habent enim patinas cum suis Catenulis et Lampadibus.

« Retia similiter erant magna Lampadaria. » ( Vie de Léon III, Anast.)

Nous avons gravé les dessins (PI. CDXLI). Nous ajouterons ici les légendes manuscrites qui les accompagnent:

Fig. 1 et iv. — Ex martyrologio supradicto aliud genus gabbathe seu lampadis.

Fig. 11. — Forma lampadis quæ etiam gabata dici potest, argentea cum aliis undecim similibus collucet assidue in ciborio sacrorum capitum apostolorum Pétri et Pauli, Laterani, pia largitione Ascanii, card. Columnæ ejus templi archipresbyteri.

Fig. m. — In basilica S. Maria Majoris in sepulcro André® de Normandis Canonici S. Mariæ majoris ante sacellum Sfortianum qui obiit anno 1 383. Extat lampadis forma procul dubio esse puto Gabatham saxiscam quam toties Bibliothecarius nominat.

Fig. v. — In basilica S. Pétri forma canthari reticulati ad usum lampadis.

Fig. vi. — In basilica S. Mariæ Majoris in sepulcro Andreæ de Normandis Gabbata Saxisca.

Fig. vu. — Antiquissima pictura depositionis Salvatoris nostri J.-C. in sepulcro in ecclesia S. Clementis, sinistra ab ingressu, cum corona et cantharis.

M. Müntz signale à la bibliothèque Barberini (XXX, n» 1 35) : Raccolta di documenti, f» 83, de aliquot generibus lampadum quas Anastasius enumerat. Dessin.

Un recueil semblable du même auteur, Ricerche intorno ai lavori archeologici di Giac. Grimaldi, p. 19, 1881.

IXe SIECLE.

souvenir de cet usage : « Fara, vasa sunt lumina- « toria quæ nos retia dicimus diverso modo forte mata. »

Voici un phare fabriqué par le même pape1 et accompagné de cinq canistræ « ante ingressum « Præsepii pharum in modum retis ex argento « purissimo cum canistris quinque pens. sirnul « lib. 3 7 et sem. »

Il donne aussi à Sainte-Suzanne « canistrum « excedecafoti, » c'est-à-dire à seize lumières.

Benoît III « canistra exafoci ex argento » c’està-dire à six lumières. — Pascal « canistra enna- « fodia » qui portent deux lumières.

Les canistra ne faisaient pas toujours partie d’un groupe de lumières, on les voyait souvent isolés. Dans la Bible de Charles le Chauve, parmi les objets que les miniatures nous montrent suspendus aux pergulæ, on voit des cornets d’or à mailles peu serrées et qui, sans doute, étaient la résille métallique oü l’on disposait les lampes de cristal.

Grimaldi donne, dans le manuscrit déjà cité, la figure d’une de ces lampes enveloppée d’un réseau. (PI. CDXLI, fig. v.)

Mabillon rappelle celle en forme de filet: « in « festo S. Pétri et octava ejus retia accendantur 2. »

Il semble que le canistrum fit quelquefois partie de la lampe appelée butro : « butronem argen- « teum cum canistro suo. » Ce butro était aussi le centre d’une suite de lampes suspendues tout autour par des chaînes.

Il y avait aussi les cophini , mais il paraît plutôt qu’ils étaient des vases à cierges qu’on élevait aux angles du ciborium, comme nous avons vu à Sainte- Sophie.

Nous avons parlé tout à l’heure de lampe en forme de lion; c’était en effet une fantaisie renouvelée des anciens, que les orfèvres carlovingiens semblent avoir goûtée. Le texte de Grégoire IV est curieux et mérite d’être cité : «Gabatham saxis- « cam habet in modum leonis 4. cum diversis « historiis serpentium, et in medio stantem pineam « et quatuor leunculis exauratam, qui pendent in « catenulis 3 et uncino uno. Item gabathas saxis- « cas. Ex quibus habet singulis operibus exau-

Page 1