CH, M. — DES DÉTRACTELRS UE LA CAUSE EXEMPLAIRE

SOUS un style vieilli, il ne pose pas déjà les principes de cette méthode qu'on appelle aujourd'hui le Déterminisme :

Potest experientia (1) late sumpta dici de quacumque perceptione unius singularis, quomodo dici potest quis esse expertus vinum ebriare, etiam si semel tantum id passus sit, vel si in alio viderit. Quia vero, ut Hippocrates dixit, experimentum fallax est, proprie non accipitur pro unius tantum singularis cognitione, sed plurium singularium, ut dixit Aristoteles.

Imo nec satis est ad propriam experientiam et perfectam. Scepius eumdem effectum experiri hoc enim etiam bruta animaliapossunt)... sed ad perfectam experientiam ulterius requiritur collatio quœdam eorumdem singularium inter se, qua^ propria est hominis, et ideo dixit Âristoteles ex memoria fieri homini experientiam, quia multa? ejusdem rei recordationes experientiam perficiunt.

Ejusdem rei, dixit, non individua^ et singularis, ita ut ad experientiam sufficiat stepius recordari unius et ejusdem singularis effectus sensu percepti; hœc enim repetitio efficiet promptiorem memoriam talis effectus, non vero experientiam. Intelligit ergo ejusdem secundum similitudinem et convenientiam circumstantiariim, et ad hoc requirilur collatio singularium per recordationem, scilicet, quod taie medicamentum profuit Petro laboranti hoc morbo, et Paulo similiter : nam, si non sit similitudo sufficiens, sa^pe videbitur esse experientia, et rêvera non erit. Unde provenit ut sa^pe sit experimentum fallax. Hoc igitur modo propria est hominis experientia, qua' licet sensu inchoetur, monte t,amen et ratione perficitur, ut declaratum est.

Unde non consistit in notifia apprehensiva, sedjudicativa, ex qua generatur habilitas qua-dam, quahomo promptus redditur ad judicandum hune cfTeclum solere a tali causa prodire, qua» habilitas fortasse nihil aliud est, quam memoria talium effectum singularium, non utcunque, sed ut inter se collati sunt et similes inventi, et cum eis circumslanliis ab eadem vel simili causa manasse dignoscuntur (2).

(1) Pour bien comprendre ce passage, il faut traduire le mot : experientia par science expérimcnlalc. C'est la signification que lui lionnent Arisloleet la Scolastique.

(2) Suarcz, Méldplnjs., disp. i, secl. (>, n" 2')..

332 LiVRi: V. — CAUSE exemplaire.