Résumé par Albert le Grand
Je veux terminer par un autre passage d'Albert le Grand, où il fait des causes la synthèse la plus splendide que je connaisse.
Mais, auparavant, je rappelle quelques notions péripatéticiennes nécessaires à l'intelligence de cet enseig-neraent. On distingue, d'après Aristote, deux sortes d'actes, l'acte « premier » et l'acte « second ». L'acte premier, dans un certain ordre d'idées, est ce qu'on nomme aussi un habitus, par exemple, la science du savant; l'acte second est l'opération par laquelle le savant contemple explicitement quelque point de sa science. Aristote, en expliquant cette distinction, compare heureusement l'acte premier à l'état de sommeil, et l'acte second à l'état de veille. « La veille est comparable à la contemplation actuelle; le sommeil est comparable à avoir de quoi agir et à ne pas agir (1). »
Revenons maintenant à Albert le Grand, qui se demande à quelle cause répond le bon, et qui conclut ainsi :
Dicendum quod bonum dupliciter consideratur, scilicet bonum per se et secundum se, et bonum ad aliud.
Bonum perse et secundum se, est quod ab omnibus expetitur, ut dicit Dionysius, ab intellectualibus quidem inlellectualîter, a sensibilibus vero sensibiliter, et a vitalibus secundum vitalem motum, et al) existentibus secundum sua' existcnlia^ aptiludinem et ordincm. Ht in quo quiescit appetilus uniuscujusque ot nihil appetil ultra, non potest delerminari nisi ex causa finali. In nullo enim quiescit appctitus nisi in ultinio, quo adjecto et incluse stat appelitus. Et ideo hoc est bonum uniuscujusque secundum se ei prr se, quia non potest intelligi aliquid adjici ultiino. Finis autem est in oxcculionc ultinium, licet in intenlione sit priuium.
Bonum autem ad hoc ,2} delerminalur per alias causas, sicut, verbi gratia, quod sit efficiens boni per se et non per accidens : oportetigitur quod bono disponatur, quia dicit Dionysius quod
(1) Aiislote, De l'âme, liv. II. eh. i.
(2) C'esl-à-dire : ad aliud.
vos LIVRK VII. CORRÉLATION DKS CAUSALITÉS.
« boni est bonaadducere», etBoetius, in libr. « de Consolalione philosopliite » :
Forma boni livorc carens, tu cuncta siipeiuio Ducis ab cxernplo.
Et sic determinatur per causam efficientem; et hoc modo dicit Boetius, in libro « de llebdomadibus », quod bonum est quod est a bono. Et sic dicitur bonum in efficiente, quia disponitur a fine; finis enim movet efficientem et est bonum immobile, efficiens autem movens motum.
Similiter, forma non habet rationem boni, nisi in quantum induit rationem finis. Est enim forma finis motus moventis, finis autem est intentionis; et ideo forma quodammodo est finis et non simpliciter. Propter quod Aristoteles, in Secundo de anima, duplicem distinguit actum, actum scilicet ut somnus, et actum ut vigilia : ut figura ensis et inscindere. Figura enim ensis in acuto superticiei angulo est actus ut somnus, quiescens in ense in quo quiescit motus efficientis ensem; inscindere autem finis est intentionis ejus qui facit ensem. Et ideo figura ensis non est bonum ensis simpliciter, sed ad hoc.
Similiter, materia, sive subjectum, boni inducit rationem per aptitudinem ad bonum et appetitum. Nihil enim habet aptitudinem ad bonum, nisi per boni intentionem qua^ est in ipso, ut dicit Dionysius; habens autem intentionem boni, bonum est.
Et sic patet quod bonum, in quocumque est sive fiimpliciter sive ad hoc, per intentionem finis est, quia ubi unum propter alterum, ut dicit Philosophus in Posterioribus, utrobique tantum unum est; quia in eo quod est propter aliitd, non est intentio boni nisi per illud quod est /je/- se bonum.
Propter quod dicitur finis causa omnium carisarum ; quia per intentionem disponit efficientem, per aptitudinem ordinat materiam et per propriam rationem denominat formam quœ est finis ut somnus (1).
(1) Alb. Magn., Summ. t/ieolog., part. I, q. 26. inembr. 1, art. 2, partie. T'.