Circuit total
Saint Thomas développe comme il suit la relation de subordination entre les causes :
Causœ ad invicem ordinem habent, nam ex una sumitur ratio alterius. Ex forma enim sumitur ratio materite; talem enim oportet esse materiam, qualem forma requirit. Efticiens autem est ratio formée; quia enim agens agit simile sibi, oportet quod secundum modum agentis sit etiam modus forma? quw ex actione consequitur. Ex fine autem sumitur ratio eflicientis, nain omne agens agit propter linem (2).
Que si nous demandons au saint Docteur pourquoi la finalité entre essentiellement dans toute action, il nous répond en nous montrant V influence de la fin :
Respondeo dicendum, quod oninia agentia necesse est agere propter tlnem. Causarum enim ad invicem ordinatarum, si prima subtrahitur, necesse est alias subtrahi. Prima autem inter omnes causas est causa linalis.
Cujus ratio est : quia materia non consequitur l'ormam nisi secunduuî quod movetur ab agcnte; nihil enim reducit se de potentiaad actum; agens autem non movet nisi ex intentione finis. Si enim agens non esset detcrminaluni ad aliquem effectuMi, non magis agcret hoc (piain illiid. .\d hue ergo quod de-
(l)Alb. Magn., Melophi/s., lib. V, Ir. 1. cap. m. (2) S. Tliotnas, l'ostcrior. anabjUc, lib. I, lect. KJ.
422 LIVRi: vil. CORRÉLATION DKS CAUSALITÉS.
terminatum eftectum producat, necesse est quod determinetur ad aliquid certum quod habcat rationem finis (1).
La priorité dans le cycle des causes d'un effet appartient donc à la fin, puisque c'est elle qui définit F action. Voilà pourquoi la cause finale est appelée la c cause des causes ». Écoutons encore là-dessus saint Thomas :
Sciendum autem est, quod licet finis sit ultimus in esse in quibusdam, in causalitate tamen est prier semper. Unde dicitur causa causarum, quia est causa causalitatis in omnibus causis. Est enim causa causalitatis efficientis, ut jam dictum est.Efticiens autem est causa causalitatis et materise et formœ, nam facitper suum niotum materiam esse susceptivam formée, formam inesse materiœ. Et per consequens etiam finis est causa causalitatis etmaterite et forma' (2).
Ainsi, bien qu'aucune des causes ne soit réductible aux autres, cependant elles reconnaissent entre elles une sorte de hiérarchie. Avant toute action, un but fixé, un terme projeté, une fin voulue. C'est par cette fin que l'action est déterminée, et par conséquent on peut dire, dans un sens métaphorique, que la lin détermine la cause efficiente à agir comme elle agit. A son tour, celle-ci meut la matière vers la forme ; elle pousse l'effet vers sa fin, c'est-à-dire vers le terme de l'intention, terme posé d'avance, terme immobile, terme où le mouvement prend fin. Il y a donc un circuit fermé, qui part d'un but et revient à ce même but ; circuit où tout est en mouvement réel ou métaphorique, sauf le terme immobile dans l'intention absolument immobile.
(1) s. Thomas, P IP, art. i, q. 2.
(2) Id., Metaphys , lib. V, lect. 3.