Item, dat nu voortaene egeen speelluyden vanden voor
schreven bniederschappe en selon moghen nyeuwjaeren plecken (4) ende bm haer boeckjîeU te kersmisso ende jaermisse gaen, dan alleenelyck die gesworene stadt-pypers deser stadt, conform den voor schreven vonnisse op len derdden seplember anno vyfthien hondert eenentseventich gewezen, ende dat op de pêne ende boete daer inné begrepen, behalven den clerck ofte innesenjvere ende die knape van den voorschreven bruederschap; indien nochtans de selve speelluyden endie int voorschreven bruederschap zijn, soo zelen die oock int nyewe jaer mogen spelen, dies soo en selon zy nyet mogen ommegaan dan ierst dry dagen na dat sy het nieuwjaer gespelt selon hebben, op gelycke boete, ende oens by hen te verbeuren van elck huys daer zy voor d*expiralie van de drye dagen omme geweest zelen hebben, ende dat ton eynde de goede bortreren ende ingesetonen deser stadt, deur die menichfuldige nieuwe jaer plcckers ende speciders nyet te seer belast en wordde, gelyck peschiedt als oen ijgelyck indifferentelyk nyeuwjaer speelt ende plect.
45. — Item, dat van nu voortano aile broedere ende die gemeyn gesellen vandcn voorschreven bruederschap, soo wel die buylen brueders als speelluyden, den hooftnian ende proeststen der selver bruederschap in tyde zynde, gehoorsaem ende onderdanich selon moeten wezen, ende oock aile poincten van dose ende aile voorgaende ordinantie ende privilojîion met rechle hulpen voirtstaen ende verantwoorden legens die overtreders der selver, ende totdien compareren moeten 1er plaelsen daer ende wanneer zy van den voorschreven hooflman ende proeststen onlboden sullen wordden, op pêne van telcker reysen byden gebreckelyken te verbeuren dcrlich sluyvers eens, oen derden deel den heere, tweede der stadl, ende het derde deel tôt behoeft van den bruederschap ende reparatie ende onderhaut vandon voorschreven outaer.
46. — Item, dat die gemeyne gesellen van nu voortano schuldich ende gehauden selon zyn met malcanderen minnelyck onde vredelyck te levene, sonder d'een den andoren, H zy met woorden of met wercken, te injurieren oft te mesdoene, gelyck eertyts wel geschiel is, opde pone van d' ierste reyse daer aen te verbeuren derlich stuuvers eens, voor de tweede reyse dobbel pêne, ende voor do derde reyse op arbitrare correctie vanden heoron respective, de selve penen te bekeeren ende appliceren als lerstont voorschreven.
47. — Item, wanl d'officier oft dieners vanden voorschreven bruederschap, in 'tjnnen ende executeren vander boeten ende penen
(1) Plecken^ cpièter, est plus loin le synonyme A'ommegaen. Il y a aussi, quelques lignes plus bas, pieckers ende spelers, quêteurs et joueurs. Le verbe plecken dériverait-il de plecke, ancienne monnaie louvaniste ?
hem eertyts nyet wel en heefl gequeten, rakende partye legen die proeststen procès te neineDe,ofallenelyck ontfangende het deel der bruederschap competcrende, dacr deure die heere de sladt cnde andere daer inné oock recht hebbende wordden gefraudeert endo gefrustreerd, soo wert expresseiijek bevolen den officier oft dienere van den voorschi'even bruederschap nu zynde ofl naemaels wesende, dat hy in aider diligenlien, soo wanneer hem eenisce boeten overgelevert ende gedesigneert selen wordden, de selve boeten op den contraventeur ende den genen die de selve zal hebben verbeurt ende syne goeden by executie zal recouvreren ende in 't geheel doen betaelen, nyet legenstaende oppositie appellatie, achlervolgende der executorien den bruederschap daer op eerlyds verleent, op de pêne van sulcker boeten in *t geheele selve dobbel te moeten opleggen ende belaelen, ende by eenen anderen dienere daer vooren te wordden geexeculeert.
48. — Ende want dickwils geschiet ende gebeurt is dat die speelluyden dansscholen haudende, benne jongers die zy leeren danssen met woerde ende andcrsints vertreystelen ende doen geloven, soo wanneer sy tôt huwelycken stale commen zelen, dat sy anders egeen speelluyden hueren noch nemen en sullen dan hennen meesters ende synen medegesellen,daer dcure sulcke jongers, die sonilyds maer schamel gesellen en syn, grootelycks bclast wordden en in costen commen, mits dat sy den selven hennen meestere ende syne gesellen, voor 't spelen van henné bruylofl, geven thien, twelve, derthien ofl veerthien rinsguldens, daer zy wel sauden gestaen met twee, drie ofl vier rinsguldens, ten hoochsten, ende om daer tegens te vci*siene, ende dat die andeœ schamele speelluyden oock moegen den cost winnen, soo wort, mits desen, verboden aile de gène haudende dansscholen, hen te verdragene van gelyckcn meer te doene, op pêne dat sulcke convenlie ende geloeffle sal wesen nul ende van egeender weerde, ende daerenboven verbeuren die pêne van sesse rinsguldenen, te bekeeren in vieren, d'een derden decl, den heeren vander stadt, het derdde, tôt behoeft vanden bruederschap ende outaer, ende het vierden deel, tôt erectie vander voorschreven armbussen.
i9. — llem, ten eynde het voorschreven bruederschap voortane betere gedient ende den vooi^chreven hennen autaer ende diensten Goedts betere gade geslagen ende gedaen mogen wordden, soo hebben myne heeren geordinneerl ende gestatueert dat 't voorschreven bruederschap voortaenebedient sal wordden met vier proeststen daer loe nut ende bequaem wesende, te wetene : eenen stadt-pypere, eenen snaerspeldere,ende twee andere vuytten brueders.die welcke Iwee geheele jaeren sullen blyven dienen, ende len eynde van de
twee jaeren, selen gecosen wordden twee ander, in de plaetse vande twee die affgaen selen, die ooek Lwee jaeren sullen dienen, Inder vuegendatter jaerlycx zulien dienen vier proeststen na der distanlien voorschreven.
20. — Item, dat die presentalie, nominatie ende eleclie vanden sciven proestslen sal voortane gedaen wordden aen ende by mync heere den amman ende den hooflman vanden voorschreven bruederschap gesamenderhanL
21 . — Ende, zoo verre eenige vanden persoonen alsoo lot proestslen genomineert ende gecozen zynde, weygeringe ende obstacle maeckten oni *t selve te bedienen,ofl den lastt'aenveerden, datdiesal verbeuren die somme van sesse rinsguldenen eens, te bekeeren in dryen : d*een deel, den heeren, *t tweede, der stadt, ende het derde, der bru ederschap voorschreven, ende nochtans bedwongen wordden om den dienst le acnvecrden ende bedienen, endezoe verre hy voordere opposilic daerlegen is doende, zal vuylten bruederschap ende collegie métier daet wordden gedaen ende gedeleert, endevoortaene hem met spelen om loon binnen deser stadt zoo verre hy is, een speelman nyel mogen generen.
22. — Ende, opdat het innecommen ende vervallen vanden voorschreven bruederschap voortane verantwoort, ende die boeten ende penen die vervallen selen mogen jaerlycx ter rekeningen gebrocht wordden, soo hebben myne heeren daertoe als clcrck ende administrateur vander voorschreven bruederschap gecommitteert ende committeren, by desen, Hugo Vanden Dale, ende dat by provisien, ende totter lyt anders by den heeren desen aengaende sal syn geordinneert ende daer op naerder versien, de welcke zynen dienst ende die administratie gehauden sal zyn wel ende getrauwelyck te doene ende exerceren,"mitsgaders goet ende autentycq boeck ende registre te haudene, ende jaerlycx rekeninge te doene, ter presentien vanden hooftman ende proeststen ten tyde zynde, ende daer op doen synen behoorlycken eedt, welck clerck ende administrateur sal wordden gesalarieert ende geloont,ter discretie vanden selven hooflman ende proestslen, doende zyne voorschreven rekeninghe, den welcken hem ten vuytgeven zal wordden gepasseert.
Aile welcke voorschreven poincten ende articulen die voorschreven stadt-pypers, andere speelluyden ende broeders vanden voorschreven bruederschap schuldich zulien syn, van nu voortane toi eeuwegen dagen te haudene, observeren ende hen daer na te reguleren, op de penen ende boeten boven verclaert ende gespeciflceert, nyettegenstaende eenige usantien ter contrarien tôt noch toe geobserveert, die welcke myne voorschreven heeren aboleren, wederroepen ende te nieute doen by desen, blyvende nochtans de voorgaende
ordonnantien, statuyten ende rechten desen nyet contrarierende ofl repugnerende, in heuren wezen ende vigeur, behaudelyckden voorschreven heeren amman, borgmeesteren, schepenen, rintmeesleren ende raedt deser stadt len tyde zynde, heure meerderen ende minderen, veranderen ende corrigeren, ende vvederroepen. tallen tyden, na gelegentheyt vanden tyde ofl vander zaecken, alzoo dicwils ende menichwerven als hen dat gelieven ende goetduncken zal. Aldus gedaen, gcordonneert ende gestatueerl byden voorschreven heeren, op den thiensten dach der maent van mey int jaer ons heeren vyfthien hondert ende vierenlzevenlich, my daer by zynde. Ende was onderteeckent : Asbroeck.
Collala concordat cum suo originali, quod attestor
M. Vander Spiet, notarius.
Le nombre toujours croissant des instrumentistes étrangers alarma la société de Saint-Job, au point de faire décréter par le magistrat, le 2G août 1606, qu'aucun virtuose ne pourrait désormais exercer son art dans les fêtes, telles que noces, banquets, etc., sans s'être fait inscrire dans le registre de la bourgeoise et fait recevoir comme membre de la gilde. Un extrait de ce décret communal se trouve, en copie authentique, dans le susdit dossier. Nous en laissons suivre ici la teneur littérale :
EXTRACT GETROGKEN VUYT SEXERB ACTE DER WETHAUDERS VAN BRUSSELE
VERLEENT DEN SPELIEDEN VAN BRUSSEL.
Soo eestdat myne heeren den amptman ende wethauderen deser stadt 'Iselve gesien hebbende, ende op al wel ende rypelyck geleth, bebben geordonneert ende geslatueert, ordonneren ende statueren, mils desen, dal voorlaen egeen vrempde ofl buylen spelieden binnen deser stadt en sullen mogen spelen, 't sy in bruyloflen, bancquetten ofl anderssinls, len zy eerst ende voor al bewysen poorters deser stadt le syne, ende dal sy inde voorschrevene bruederschappe behoorelyck aengenomen ende onlfangen sullen syn, naerdien zy sullen hebben gedaen de behoorelycke proeve, ende belaell de rechten daer loe slaende, die hun voorls sullen gehaudcn zyn le reguleren volgende de previlegien der voorschreven bruederschap verleenl, ende ofl cenigen vrempden ofl buylen speelman bevonden wordde tegen dese ordonnanlie gedaen le hebbene, dal hy telcker reysen daer doore verbeuren sal zyn instrument ofl inslrumenlen, ende daer
en boven sesse rinsguldens eens, te bekeeren in drye, d*een deel den heere, het tweede der stadt, ende het derde deel der voorschreven bruederschap, waer voorc den délinquant datelyck by den officier sal wordden geexecuteert , ende willcnde daer tegen in rechte gehoort wordden, sal schuldichsyn de selve ierstendevooral te namptiseren. Aldus gedaen ende geordonneert, op den sessentwintichsten dach der maent van auguste anno seslhien honderi ende sesse. Onder stont geschreven: my présent ; ende was ondertecckent J.VossrM, ende onder stont : pecollationeert tegens zyn originael is dese copye, daer inede bevonden te concorderen, by my Peeter Willems, openbaer notaris byden raede van Brabant, geadmitteert tôt Brussele residerende, quod attester; ende was onderteeckent P. Willems ; onder stont geschreven : aldus geextraheert vuyt seker acte oft ordonnanlie , byden heeren amplnian, borgemeestcren, schepenen, rcntmcesteren ende raedl der sladt van Brussele, verleent den gemeynen spelieden vanden bruederschap van Sint-Job binnen der selve sladt, is dit extract, tegens de voorschreven copye autentyck gecollationneert zynde, bevonden te concordeeren by my Nicolaes Van Zenne, als openbaer notaris by den rade van Brabant gheadmitteert, tôt Brussele residerende, quod attester; ende was onderteeckent N. Van Zenne, notaris. Collata concordat, quod attester,
M. Vander Spict, notarius.
Le décret de 1606 est simplement rappelé dans Tune des pièces que nous publions, au tome P' de ces recherches (1). En attendant que Ton en retrouve le texte intégral — si on le retrouve — on nous saura gré d'avoir mis en lumière un simple fragment de ce document. Un autre décret, du 14 juin 1651, concerne surtout renseignement de la danse, où des étrangers s'immisçaient également, et dont le monopole exclusif fut assuré à la corporation de SaiiU-Job, au même titre que celui des leçons d'instrumentation.
Les chefs de la gilde de Saint-Job, y est-il dit, ont fait savoir au magistrat de Bruxelles que, par certaine ordonnance du 12 octobre 1613, il avait été statué que tous les jeunes récipiendaires, étant bourgeois de Bruxelles, avaient à payer, comme droit d'entrée, 21 florins, au lieu de 14 flo-
(4) Page 443.
rins, avec la réserve qu'un maître de la confrérie pourrait exempter son fils de la moitié, hellicht (1). Les récipiendaires étrangers devaient payer, au même titre, 28 florins au lieu de 14, à condition que cet argent servirait exclusivement à la décharge des frais occasionnés par Térection d'un autel de la confrérie en l'église de Saint-Nicolas. Les susdits chefs ont dû contribuer à cet acquittement, à l'aide du produit de leur labeur, vu que la gilde ne possède aucun revenu fixe. Outre la somme qu'ils ont versée pour le payement du tableau à volets (2) de la confrérie, somme qui s'élève à plus de 2,000 florins, d'autres dépenses ont été faites pour la messe hebdomadaire et pour ce qui s'y rapportait. Ils ont donc cru ne pas pouvoir suflire à tout cela, particulièrement dans la présente conjoncture fâcheuse, sans obérer grandement les finances de la société et risquer d'amener sa ruine; de façon qu'une augmentation des droits de la gilde est devenue nécessaire, comme il est arrivé à d'autres corps de métiers de la cité, où, à chaque réception de membre, il y avait à organiser un banquet convenable par les chef-hommes et les anciens. Les suppléants ont su d'ailleurs que de nombreux instrumentistes étrangers donnaient journellement des leçons de danse sans être membres de la confrérie, ni avoir payé aucun droit à ce sujet, et même sans appartenir à la bourgeoisie de Bruxelles, parce que, disaient-ils, la danse pouvait s'apprendre aux sons de la flûte ou du chant, chose dont le contraire est démontré tous les jours, et qui n'est mise en avant par ces virtuoses que pour pouvoir se servir d'instruments dans leurs leçons de danse, sans être soumis à aucune redevance ni amende, ces leçons se donnant secrètement et échappant à tout contrôle. Lesdils suppliants ont, en conséquence, demandé d'ordonner qu'aucun maître ne pourrait apprendre à danser, sinon après s'être fait inscrire dans le registre de la bourgeoisie bruxelloise et
(i) Pour helft. Ailleurs hellicht-geU^ c'est-à-dire la moitié de la somme. (2) Voir plus loin, au sujet de ce tableau.
fait recevoir comme membre de la confrérie de Saint-Job, en y prêtant le serment habituel et payant le droit requis, sous peine de 12 florins, à appliquer selon les anciens statuts de la confrérie; et, dans ce but, d'augmenter les droits de la confrérie, savoir : pour les enfants des bourgeois, 36 florins, et pour les étrangers 80 florins au lieu de 28, avec la prescription, aux uns et aux autres, de donner un repas raisonnable aux doyens et aux anciens de la société, et à chaque doyen , pour l'épreuve, 2 florins au lieu d'un florin, le reste d'après les statuts du l*' octobre 1613. Les autorités communales, ayant longuement examiné et discuté ce qui précède, et amplifiant certains articles des statuts du 6 août 1606, signés J. Vossuai, ont ordonné que personne ne pourra apprendre à danser à Bruxelles, si, au préalable, il n'a obtenu son droit de bourgeoisie et fait son entrée à la confrérie, sous la peine comprise dans l'ordonnance susdite, et que tous ceux qui désireront devenir membre de la confrérie, payeront, à savoir : les enfants des bourgeois, 28 florins au lieu de 21, avec la faculté, pour un des maîtres, d'exempter son fils du hellicht, et les étrangers 40 florins au lieu de 28, à la condition expresse que l'argent qui en proviendra soit affecté au payement des charges résultant de l'érection de l'autel ; ordonnant, en outre, que tous les maîtres indistinctement, ceux de la ville comme ceux du dehors, devront contribuer au repas, à donner à l'occasion de leur réception, pour la somme de 8 florins; cette ordonnance pouvant être modifiée, selon les circonstances et selon leur bon arbitre. Fait et statué, le 14 juin 16S1.
Ce résumé succinct d'une pièce intéressante, à plusieurs égards, ne dispense point de la reproduction du texte même de ce document. Le voici aussi exactement que possible :
Al zoo dio dekens,oudcrs endegemcyoe gosellcn vanden broederschappc vanSint-Job, wesendedie speoiuyden doser stadl Brussele, acD myne heeren de wethouderen der voorschreven stadl, by i*e-
quesle hadden tekenneDgegcven Rehadt, dat,by sekereordonnaiilio ende slaluyte vande voorsaelon van myne heeren, vander daten den Iwelfstenoctober vanden jaere seslhicn hond>.Ttdcrlhien, was gcordonncert ende geslalueert ghcweesl dat ulle bergers kindercn doser voorschreven sladt die int voorscbreven broederscliappe sauden begeren onlfangen te vvordden, sauden in piaetse van bel audt rccbt van veerthien rimsguldenen, scbuldich ende gbebauden wesen van alsdoen te belaeleneenentwinlich guldens inde ecrslande, nocblaiis dal ecnen meesler vanden voorscbrevcn broederschappe saude moghen bevryen eenen soene voor de bellichl ; ende nopendo allô de vremdelinghen ende affgeselenen die voortaen ini voorbehreven broe* derschappe sauden begeren onlfangen le vvordden, dal die sau Jcn scbuldich ende gebauden wesen in plaelse vande voorscbrevcn veerthien rinsguldenen, te betaelen acblenlwinlich rinsguldens eens, op conditie dal do penninghen procederende vande voorschreven augmenlalie eygenllyck sauden beslreckl worden lot vervallingo vande laslen vanden aulhaer van bel voorschreven broeJerscbappe, geslaen inde kercke van Sinle-Nicolaes binnen deser voorschreven sladl, ende des daer acn cleefl, ende anderssints nyel; mitsgaders dal die voorschreven suppb'anlen ende benne voorsaelen die voorschreven lasien nyet hadden conncn vervallen, oock nyellegcnstaende dat by noch al vêle van t*hen ende van hennen seuren aerbeytsloon daer loe hadden gcconlribueerl, 1er consideralie dat voorsebreven broederschap van egeen bel noinsle innecommen en was versiennende, dat boven fgene sy aen bet laeflferecl ende die deuren van t selve hade belaell, d*welck beliep over de twee duysent guldenen, noch veel len cosle waeren ghcweesl aende wekelycke misse ende d*ornamenlen daer toe dienende, soo dal zy nyet en saegen 'tselve te connen conlinueren, sunderlinghe mils die tegenwoordige sobere conjunclure des tyls, sonder l voorsebreven broederschappe in eene groolle lachlerheyl le brengen, vuyt de welcko t selve len lesten nyel en saude connen geraecken, nyet dan met eene seer groolle quelsinge, jae by aventure tolaelc ruine van t selve, len waere dat myne voorsebreven heeren gedienl waeren andermael t augmenleren de rechten van den voorschreven broederschappe, gelyck nu onlancx was geschiedl, ten respecte van diversche andere ambachten, binnen dese voorschreven sladt, inde welcke dat, soo wunnoer oock ymant vvirde onlfanghen gehauden, was te d(ien eenen lamelycken maellyl voorde dekens ende ouders vanden selven ambachte, daerenboven dat, ter kennisse vande supplianten gecommen was dat vêle ende diversche vrempde speelieden binnen deso voorschreven sladt dagelijcx gongen ieeren dansen, oock nycUegenslaende dal zy ynt voorschreven broederschappe nyel