p. 184). — V. plus haut, p. 124-126, notes
594. (p. 184). — Mansi, XII, 559 : Si quis in aliéna patria ancillam àuxerit in consortium, postca in propriam reversus ingenuam acceperit ; et iterum contigerit, ut ad, ipsam qua inantea fuerat patriam revertatur, et Ma ancilla quant prius hûbuit, alii viro sociata fuerat ,hic talis potest aliam accipere, tamen non Ma vivente ingenua, quam in patria propria habuit.
595. (p. 185). — Mansi, XII, 561, art. 11 : Si in vino quis, propterea quod aquam non inveniebat, omnino periclitantem infantem baptizuvit, nulla ei exinde adscribitur culpa.
596. (p. 185). — Lanfranc. de Eucharist. c. 3, opp. éd. Migne, p. 410: Consentio autem s. Rom. et ap. sedi, et ore et corde profiteor de sacramentis Dominicse mensœ earn fidem tenere quam dominus et venerab. papa Nicolaus et hsec s. synodus auctoritate evangelica et apostolica tcnendam tradidit, mihique firmavit : scil. panem et vinum quse in altarl ponuntur, post consecrationem non solum sacramentum, sed etiam verum corpus et sanguinem D. N. Jesu Christi esse, et sensualitcr non solum sacramento, sed in veritate manibus saeerdotum tractari, frangi et fidelium dentibus atteri, jurons...
597. (p. 185). — Harduin, Concil. IX, 434 sqq. Tandem expedire tudicavimus, ne ulla in futurum de fidei veritate apud ipsos Armenos liœsitatio esse valeat, atque idem per omnia sapiant cum sede ap., unioque ipsa stabilis et perpétua sine 1M0 scrupulo perseveret, ut sub quodam brevi compendio orthodoxe fidei veritatem, quam super prxmissis Rom. profitetur ecclesia, per hoc decretum, sacro approbante Florentino concilio, ipsis oratoribus ad hoc etiam consentientibus trader émus. — Enfin le décret s'intitule : Synodale decretum... Datum Florentiœ, in publica sessione synodali solenniter in ecclesia maiori celebrata. — Soit dit en passant : le décret, dans son exposé de l'Eucharistie, s'appuie sur une falsification du Pseudo-Isidore et sur un autre témoignage papal apocryphe : v. Jaffé, 24, 203.
598. (p. 185). — Le décret se donnait comme tel : Quinto ecclesiasticorum sacramentorum veritatem pro ipsorum Armenorum tam prxsentium quam futurorum faciliori doctrina, sub hac brevissima redigimus formula. — Fidem redigere in sxjmbolum était précédemment à Rome l'expression usitée pour les définitions de foi des conciles œcuméniques, lib. dium. éd. Sickel. p. 70 ; 95 ; Pelage II dans Mansi IX, 891 ; v. Friedrich, Zur Entstehung des lib. diurn. dans les Munch. Sitzumgsber, 1890, p. 60.
599. (p. 185). — Hœc omnia sacramenta tribus perficiuntur, videl. rébus tanquam materia, verltis tanquam forma, et persona ministri conferentis sacramentum... quorum si aliquod desit, non perflcitur sacramentum. — Il indique ensuite pour la confirmation ces trois points : Forma autem est : Signo te signo crucis, et confirmo te chrismate salutis, in nomine Patris... etc. Il n'y est point question de l'imposition des mains, qui est ainsi rabaissée au rang d'une cérémonie non essentielle.
600. (p. 185). — Forma huius sacramenli sunt verba absolutionis, quee sacerdos profert, cum dicit : Ego te absolvo. etc. Au lieu de cette forme indicative on employait précédemment la forme déprécative.
601. (p. 186). — Sextum sacramentum est ordinis, cuius mater ia est illud, per cuius traditionem confertur ordo : sicut presbyteratus Iraditur per calicis cum vino et patenas cum pane porrectionem... Forma sacerdotii talis est : Accipe potestatem offerendi sacriflcium in ecclesia pro vivis et mortuis, in nomine Patris, etc. Et sic de aliorum ordinum forints, prout in Pontificali Romano late continetur.
602. (p. 186). — Cf. Denzinger : Enchiridion symbol. et définit. Wirceb., 1856, p. 201, etc. Il faut cependant faire remarquer que Denzinger, pour dissimuler en quelque sorte le caractère entièrement dogmatique de ce célèbre décret, a laissé de côté la première partie concernant la doctrine de la Trinité et de l'Incarnation, qui se trouve dans les Annales de Raynald, année 1439, ainsi que les formules qui déterminent le caractère du décret.
603. (p. 186). — « Quid enim aliud esset quam vastam in Urbe facere solitudinem ? Pontificatum ad nihilum rédiger e ?... Ridiculum est, quod gratis donare possis, idipsum vendere non posse. » Joh. B. Flavii de vita Th. de Vio Cajetani, en tète des Commentant Cajetani in S. Script. Lugd. 1639, t. I.
604. (p. 187). — Lindani Apologeticum, p. 20 : Reversus ex concilia Tridentino... de abusibus vero et lapsu disciplinée, ait, quibus totum ccclesiae corpus est contaminatum, modo non agitur cum adversariis, et agnoscimus ipsi atque ingénue confitemur, gemimus et deploramus, in corpore Christi a planta pedis usque verticem capitis non esse sanitatem, et corrupta esse omnia, prsesertim in statu ecclesiastico, ...omnia esse venalia... multamque propterea in capitibus ecclesise damnabïlem esse hypocrisim. De his inquam cum adversariis non agimus. Sunt enim tam notoria hxc vitia, ut multum cœcutiat, qui ea non videt, et insanus sit, qui vel excusare conatur.
605. (p. 187). — Cette consultation, publiée autrefois en français par Campomanes, se trouve maintenant en espagnol dans la nouvelle édition d'Enzinas (1855) dos informaciones dans l'Appendice, p. 34 sq : ...la administrazion ecclesiastica : la cual los inalos ministros han convertido en negoziazion temporal, mercaderia, i trato prohibido por todas leyes, divinas, i humanas, i naturales.
606. (p. 187). — Ad Paulumi III Rer. conciliar. libri Y. Lips. 1538, lib. 5, c. 3 f. XXXIV : ...Nec enim prima fronte videtur accedendum uni solique papx, prxsertim in fldei causa, quum satis periculosum videatur, fidem nostram unius hominis arbitrio committi, nec usque adeo superbum esse papam credimus, quod ipse solus et unus homo loti congregationi suum iudicium prœferat ,perinde atque solus ipse spiritum s. habeat, maxime, quod maior urbe sit orbis.
607. (p. 188). — Commentaria in ep. ad Romanos, Venet., 1588, p. 606 : ...quidquid ipse dixerit, tanquam Beum audire debemus... Ego, u.t ingénue fatear, plus uni summo pontifici crederem, in his quœ fidei mysteria tangunt, quant mille Augustinis, Hieronymis, Gregoriis... summ-us pontifes:... errare non potest...
608. (p. 188). — Langen, Das Vatican. Dogma. IV. 58. V. ce que dit le cardinal Hosius, ep. 95, qui déplore que jusqu'à Pie V on n'ait pu trouver à Rome les œuvres des Pères : la vente en était interdite par les papes aux libraires. On laissait donc ainsi aux hérétiques les armes pour attaquer l'Eglise ; on les enlevait à ceux qui voulaient la défendre. Jusqu'à ces dernières années, nombre de théologiens catholiques ne connaissaient guère d'autre livre que Thomas ou Scot, et ne jugeaient pas même l'Écriture Sainte digne d'un examen attentif.
609. (p. 188). — Lib. Septim., c. 9 de haeret., V, 3. Bullar. Rom. éd. Aug. Taurin.. VI, 551. sqq : ...hac nostra in perptetuum valitura constitutione... de ap. potestatis plenitudine sancimus, statuimus, decernimus et definimus.
610. (p. 189). — ...Nos considérantes rem huiusmodi adeo gravera et periculosam esse, ut pontifex Rom., qui Del et Domini no s tri J. C. vices gerit in terris, et super gentes et régna plenitudinem obtinet potestatis, omnesque iudicat, a nemine in hoc sseculo iudicandus, possit, si deprehendatur a fide devius, redargui... ne pseudoprcphetx aut alii etiam saecularem iurisdictionem hab entes... Remarquons en passant, que Paul IV, relativement à la question, alors très débattue, de savoir si un pape, qui est devenu « devius a fide », pouvait être déposé, la tranche dans le sens « ut possit redargui ».
611. (p. 189). -- Comitatibus quoque, Baroniis, Marchionatibus, Bucatibus, Regnis et Imperio penitus et in totum perpetuo piivati et ad Ma de cetero inhabiles et incapaces... nec ullo unquam tempore ad eorum pristinum statum... restitua,, reponi, reintegrari aut réhabilitait possint, quinimo sœcularis relinquantur arbitrio potestatis animadversione débita puniendi, nisi apparentibus in eis verse pcenitentiœ fructibus, ex ipsius sedis benignitate et clemenlia in aliquo monasterio aut alio regulari loco ad peragendum perpetuam in pane doloris et aqua mœstitiœ pœnitentiam retrudendi fuerint. Quodque pro talibus ab omnibus... haberi, tractari et reputari et ut taies evitari, omnique humanitatis solatio destitui debeant. — et tam ipsi, quam laici. etiam. ut prxmittitur, qualificati et dignitatibus prxdictis prœditi quibuscunque Regnis, Ducatibus, Bominiis, Feudis et bonis ternporalibus per eos possessis privati existant eo ipso, Regnaque, Ducatus, Dominia, Feuda et bona huiusmodi publicentur, et publica sint efp.cianturque juris et proprietatis eomm, qui Ma primo occu-
paverint, si in sincerilate fidei et unitate S. R. Ecclesix ac sub nostra et successorum Rorn. pontificum canonice intrantium obedientia fueriht.
612. (p. 189). — ...nullamçiue talibus... in spiritualibus vel temporalibus administrandi facultatem tribuisse aut tribuere censeatur, sed omnia et singula per eos quohnodolibet dicta, facta, gesta et administrata ac inde secuta quœcumque viribus careanl et nullam prorsus firmitatem nec ius alicui tribuant... V. dans le Bullar. Rom. VII, 501 la confirmation de cette bulle par Pie V : renovamus et etiam confirmamus illamque inviolabilité r et ad unguem observari volumus et mandamus.
613. (P- 190). — La publication de la bulle de Paul IV eut lieu à l'époque où il s'agissait de la succession à la dignité impériale de Charles-Quint : le pape refusait de reconnaître l'élection du roi Ferdinand à la couronne impériale. Buchholz, Ferdinand I, VII, 406-417. — Cette bulle demande à être appréciée dans l'esprit des papes du xvr siècle, et alors elle revêt le caractère d'infaillibilité. Nous avons déjà vu (n. 572) que Léon X déclaraiit tous les canons et toutes les constitluftions des papes comme documents infaillibles, de même Paul IV. considérait' sa Bulle, même sans la formule officielle de la définition, comme dogmatique : en terminant, il dit expressément : Que celui qui contredit en quelque manière cette bulle : ipso jure et facto anathemalis mucrone percussus sit, et contra eum tanquam vere schismaticum et hsereticum inquiri et tanquam talis puniri ejusque m&moria damnait jjossit. Grégoire XIII en 1584 revendiquait même pour sa décision, ordonnant crue les vœux simples des Jésuites soient assimilés aux voeux solennels, le caractère de l'infaillibilité ex cathedra : il repousse solennellement l'objection : quin etiam nos sapradicta, motu simili et ex certa scientia de ap. sedis (= cathedr'œ) potestatis plenitucline decernenles ac prxcipientes, privato sensic loquutos fuisse, ac tanquam privatos doctores errare potuisse, immo vere et de facto, ob falsam supradictorum informationem, errdsse ideoque prœceptum nostrum nullam ad obligandum vim habere. Bullar. Rom. VIII, 461 sq. Grégoire XIV en 1591 confirma à nouveau cette bulle, 1. c, IX, 437. 441.