‹ La premiére histoire en date de Jeanne d'ArcChapitre 56 sur 104 · ELOGES TIREZ DES .1 U R ICONS U ETES · texte numérisé non relu

ELOGES TIREZ DES .1 U R ICONS U ETES

|Des jurisconsultes citez par Jean Hordal].

Jean Hordal, après les théologiens, réduit par inventaire tous les jurisconsultes qui ont parlé avec honneur de nostre Pucelle, comme Guido PapaS président du parlement de Grenoble, en la quatre-vingt-quatriesme question de ses Décisions. « Eo anno quo doctoratus gradum consequutus est, asserit se vidisse Puellam Joannam nuncupatam, qu;e inspiratione divina arma assumens bellica, anno Domini 1429 restauravit regnum Franciae, Anglicos a regno expellendo vi armata, et prœfatum Carolum ad regnum suum Franciaî restituendo : quœ Puella regnavit tribus aut quatuor annis. »

Hordal allègue après Boerius, président au parlement de Bordeaux, au traité de seditiosis, numéro 59, paragraphe 7, de con&uetudine feudi, où il dit : « Puellam tempore Caroli VH régis Francorum, purgasse Franciam Anglis. »

Guillaume Bénédict, conseiller au parlement de Toulouse, in repelitione capitis; — Raynutius, m verbo duas habens filias, et in verbo, morluo ilaque testatore; et de testamentis. Lequel en outre allègue et approuve ce que Gaguin a escrit en son histoire des faits héroïques de nostre Pucelle.

\. Ce jurisconsulte dauphinois que J. Quicherat nomme Gui Pape, fut destitué à l'avènement de Louis XI et mourut en 1476. [Procès, t. IV, p. 534.)

André Tiragueau, conseiller au parlement de Paris, au livre troisiesme Des lois conjugales, nombre 64 : « Joannam puellam omnibus seculis admirandam preedicat. »

Vincent Sigaut au traité qu'il a composé De factis principum : « Quid de virgine vocata Jeanne la Pucelle divinitus transmissa, dicemus? Divina fueruntejus exercitia, et voluit ipse Deus vincere Anglicos per femellam cum de femella ageretur. »

[Le mesme Hordal] produit encore Barthélémy Chassanaeus en la seconde partie du livre Catalogi gloriœ mundi, consideratione octava;

Charles de Prassalio, livre premier des Régales, chap. VII;

Maistre Cosme Puisinier, in glossa Pragmaticse sanctionis in proemio verbo gratia Dei ;

Papon, au commencement du troisiesme tome de ses Notaires ;

Neviranus Astensis, jurisconsulte italien, livre quatriesme Sylva nuptialis;

Franciscus Polletus, jurisconsulte Duacensis, libro 2 Instorise fori romani ;

Petrus Gregorius, lib?'o 34, cap. 24 Synlagmalis juris universi, et capite undecimo libri septimi, de Bepublica.

Estienne Forcadel.

Quant à Etienne Forcadel S professeur en droit à Toulouse, voici comment cet auteur parle de la Pucelle, livre septiesme de Gallorum imperio et philosophia ;

« Superest feminei decoris propugnatrix Johanna Gallica, vel Anglorum annalibus, mirum in modum sed non pro meritis laudata, etquam Martem muliebrem dicerejure pos-

1. Né à Béziers, 1534, mort 1573, a laissé plusieurs ouvrages de jurisprudence et des poésies médiocres, publiées par son fils.

simus, atquc rébus magnifiée gestis, prœferre ïclesillœ quae Argivorum a Cleomene Laconum rege afflictorum muros tiitata est, sui sexus fréta prœsidio, prœsenti animo hoslium imprcssionem sustinens, nec bellicis exterrita clamoribus (Pausanias in Corinthiacis). Atqui Johanna non modo murorum secura ambitu Anglos profligavit quoad vixit, sed patenti planitie crebrius tune maxime subveniens, quum deploratœ viderentur res Francorum. intérim Anglicœ fortunœ plane cedentes, postquam ad ipsius curam Garoli VII régis, boni magis quam felicis, spectare tuitio inceperat. Namque ïlenricus V Ànglus Galiicos agros, viros et oppid.i late possidebal, coque angustiarum Carolum perduxerat, ut interjocos Bituricum regem ipsum appellitare non erubesceret : quia Gallus tantisper fortunie impetum defervescere sperans, Bituriges tanquam arcem tutissimam elegerat : ob unam causam bello potitus, quod Normaniam et Aquitaniam cum Andibus concedere recusasset Anglo qui legatos miserat olim inclyto Carolo VI, patrise et septimi hujus parenti amabili, etc. Nihil vero, si singula percurras, tam firmavit vacillantem Galliam quam adventus Johannae Puellee fatidicœ, anno salutis 1428. Ex Lotharingia Galliae suburbana oriunda, vel ex Vaucolore Barrensis ditionis, nisi cœlestem civem malis conficere, quippe cum supra humanam virtutem, nedum sexum, sese bellicis factis diclisque sapientissimis extulerit, putasses spartanam virginem disciplina virili imbutam, aut Camillam alteram, etiam frustra petila nuptiis juvenum eximiorum, et virginitatis non minus anxia custos quam fertur Diana extitisse.

« Johanna bono Francorum a Deo édita, nihil prins habuit quam Carolum regem adiré, mirantem Parisienses aliosque nobiles viros Anglorum imperium ferre didicisse, qui antea nec mores quidem ferre poterant. Cumque impune parvo comitatu, etiam per hostiles terras ad Regem pervenisset, annos nata circiter viginti, facie non invenusta, vigore oculorum animique pari, ipsum inter aulicos amictu pretiosiore fulgentes et dissimulata majestate, ac fere cum regni statu mœsto cognovit, salutavit venerabunda et colloquium salutare petiit, etc. At quia Johanna deligens in cœtu proce-

ÉLOGES TinÉS DE DIVERS AUTEURS 345

rum regem minime errasset, id in religione versum est pncsentibus, factumque lubentius ut Puella remotis arbitris in régis colloquium veniret admoneretque futurorum, ac prœdiceret se adjutrice fore ut Angli a Francia abigerentur qua3 victoribus passim arma magis quam animos cesserai. Spécimen suarum virium et virtutis prtebuit Johanna quum ausa est Aurelianum oppidum long<;e obsidionis tœdio pressum, commeatu importato juvare, Anglis prospectantibus et mulicbri terrore percitis, ac mirantibus in muliere virilem audaciam felicitati conjunctam, maxime trajecto flumine cum lectissimis auxiliarium quibus nota vada, vel utribus tenui tabulato subjectis, etc. »

J'omets le reste du discours de Forcadel pour ce qu'en plusieurs choses il est trop hyperbolique et peu conforme à l'histoire. Une seule chose me semble remarquable : c'est qu'il asseure que ïalbot, généreux capitaine Anglois, ne fut onques d'advis que les Anglois souillassent leurs mains du sang de cette fille, disant que cela tourneroit autant à leur déshonneur que d'avoir fuy devant elle à la guerre ; et que les autres seigneurs anglois résistèrent à Talbot, maintenant qu'elle estoit sorcière, etc. Allègue encore que la Pucelle mourant laissa par testament aux François un grand dueil, mais suivi d'une très grande prospérité, comme il est véritable.

René Chopin. — Estienne Pasquier. — Henri Kormannus.

Le lecteur pourra voir aussi René Chopin, livre premier De jurisdictione Andegavensi, cap. 79; semblablement Estienne Pasquier, livre cinquiesme, chapitre huitiesme de ses Recherches^.

1. René Ghoi'in, né à Bailleul, près la Flèche, en lo37, mort en 1606. Remarquable par sa mémoire prodigieuse et sa vaste érudition.

Etienne Pasquier, né à Paris en 1329, mort en 1615. Lire au livre VI des Recherches de la France les chapitres iv et v. Chapitre iv : Du restablissement de l'Estal. sous Charles septiesme. — Chapitre v : Somrnaire du procès de Jeanne la Pucelle.

346 E. RICIIER. I.A PUCELLE d'oRLÉANS

Henricus Kormannus^ ex Kircharna Ghallorum, jurisconsultus Germaniœ, libro de miracuUs mroi'um, seu de varia natura, variis singularitalis proprietalibus, facuUatibus el signis liominum vivorum, après le milieu du livre, propose un exemple de la Pucellc d'Orléans en ces termes :

« Elisabeth Darc, Lotharinga femina, ex pago Yaucouleur, prœgnans de Johanna puella d'Orléans, somniavit se parère grande tonitru. Postea accidit quod et voluntate divina subsidio venerit Aurelianensibus, et pulsaverit Anglos de Francia miraculose, ut refert Baptista Fulgosius. »

Et le mesme auteur, au livre inscrit Sibylla trygandriana seu de inrgi7iititale, statu et jure, ca]). quadragesimo primo, Nu7?i virgo possit esse miles armalus :

« Johanna illa virgo Lotharingica, vulgo dicta Pucelle d'Orléans, quie inspiratione divina arma bellica assumens, anno Domini 1430 restauravit regnum Francise, Anglicos regno expellendo vi armata, et regem Carolum ad suum regnum Franciœ restituendo. Quœ Puella regnavit tribus vel quatuor annis. Quam vidisse D. Guido Papa affirmât, et Aureliis in ponte statuam meruit quam ipsemet vidi. Testantur de ea historiée et judicia sub titulo Sibylla francica. Tandem forte in manus hostium pervenit, qui fortitudinem ejus divinam magicis artibus attribuentes, atrocissimo crudelitatis exemplo, eam concremarunt. Sed e rescripto Calixti Papœ, causœ cognitores constitutif Joannes archiepiscopus Rhemensis, et Gulielmus Parisiensis, innumeros testes, omni exceptione majores, super ejus sapientia, modestia, innocenlia, castitate et religione examinarunt, eamque innocentissimam compererunt ac pronimtiarunt, actaque adhuc servantur in scrinio Parisiensis ecclesia}, quod Papyrius Massonus testatur. Plura de ea egi in opère de miraculis mortuorum, quo benevolum relego lectorem. »

Le mesme auteur, au livre susdit de miraculis mortuorum, parte tertia, capite 39, de corde Joannœ virginis non exusto, après avoir allégué ce que dessus, adjouste de sur-

1. Henri Kohmannus, né à Kirchen, duché de Wittenberg, vivait au commencement du xvii» siècle.

KLOGES TIRKS DE DIVERS AUTEURS 347

croit que cette fille fiist bruslée par les Anglois, « non sine ingenti tum universœ Gallia) luctu, tuni Anglorum solatio atque adeo exitio. Neque enim post tam iniquum de innocenti capite judicium res illis in Gallia ex animi sententia cessera : paulatira agitati, divexati, tandem etiam Galliœ finibus exacti, in siiam regionem crudelitatis pœnam luentes concessere. Nec leviore Dei vindicta cum iis qui conscii et actorestam iniquaî sententiœ superfuerant actum est : qui miserando omnes vit;e exitu, etiam Ludovico XI régnante, ceciderunt : qua de re extant hi Valerani versus, etc. Et quod vulgi superat fidem, cum jam cadavere depastus esset rogus, integrum Puellse cor atque illibatum inventum ab eodeni Valerano, parisiensi tbeologo, bis verbis traditur. etc. »

Cet auteur asseure avoir vu la croix que Charles Vil fit dresser sur le pont d'Orléans, avec sa statue et celle de la Pucelle en bronze, et allègue infinis auteurs qui ont parlé des faits héroïques de cette vierge : lesquels nous produisons en ce livre, outre plusieurs autres desquels ni lui, ni Ilordal n'ont fait aucune mention. Pour les vers de Valeran qu'il cite, nous en parlerons en son lieu.

Page 1