I. — EXPOSÉ DE LA QUESTION ET DIVISION
Et primo quæro quid de contractibus ? Pone contractum celebra-
1. Lainé, I, pp. 131-165. Savigny, VI, 137-84, 501-11, et les références de la bio-biblio. d'U. Chevalier. V. aussi, E. Orlando, la Legislazione statutaria e i giurisconsul{i italiant del secolo XIV, 1884. — Le texte de la dissertation de Bartole n'a pas encore été publié en France dans son entier. Nous le transcrivons d’après F. Meili, die Theorelischen Abhandlungen von Bartolus und Baldus über das internationale Privat und Strafrecht (Zeitschrift für Int. Priv. und St. recht, 1894, pp. 258-269, 340-346, 446-474), collationné sur l'édition Augustæ Taurinorum de 1574 pour Bartole. Dans cette édition, la dissertation de Bartole sur les contrats occupe les nos 14 à 19 du commentaire de la loi Cunctos,populos.
{um per aliquem forensem in hac civitate ; litigium ortum est, et agitatur lis in loco originis contrahentis : cujus loci statuta debent servari, vel spectari? Quia illæ quæstiones sunt mullum revoiutæ, omissis aliis distinctionibus, plenius quam doctores dicant hic, distingue. Aut loquimur de statulo aut de consuetudine-quæ respiciunt ipsius contractus solemnilatem, aut litis ordinationem, aut de his quæ pertinent ad jurisdictionem, ex ipso contractu evenientis executionis.
IT. — SoLuTIon.
Primo casu inspicitur locus contractus (D. 21.2.61, — C.6.32.2}. Secundo casu, aut quæris de his quæ pertinent ad litis ordinationem, et inspicitur locus judicii (D. 22.5.3)*. Aut quæris de his quæ pertinent ad ipsius litis decisionem et tune — aut de his quæ oriuntur secundurn ipsius contractus naturam tempore contractus, — aut de his quæ oriuntur expostfacto propter neglegentiam et moram. Primo casu inspicitur locus contractus (D. 21.2.6) et intelligo locum contractus, ubi est celebratus contractus, non de loco in quem collata est solutio. Nam licet fundus debeat solvi ubi est, tamen inspicitur locus- celebrati contractus (D.-21.2.6). Et ita sensit Dinus (D. 44.7.21) #. Fallit in dote (D. 5.1.65) *, propler rationem ibi posi-
1 D. 21.26. Si fundus venierit ex consuetudine ejus regionis in qua negotium gestum est cavert oportet.
2. C. 6.32.2. Testamenti tabulas ad hoc tibi à patre datas, ut in patriam perferantur, affirmans : Potes illuc perferre, ul secundum leges, moresque locorum insinuentur : ita scilicet, ut testibus non præsentibus adire prius vel pro tribunäli, vel per libellum reclorem provinciæ procures, ac permittente eo, honestos viros adesse facias, quibus præsentibus aperiantur et ab his.rursum obsignentur.
3. D. 22.5.3 in fine. Testes non temere evocandi sunt per longum iter et multominus milites avocandi sunt a signis et muneribus perhibendi testimonü gratia, idque divus Adrianus rescripsit. Sed et divi patres rescripserunt & quod ad testes evocandos pertinet, diligentiæ judicantis est explorare, quæ consuetudo in ea provincia in qua judicat, fuerit », nam si probabitur, sæpe in aliam civitatem testimonti gralia plerosque evocatos, non esse dubitandum quin evocandi sint, quos necessarios in ipsa cognitione deprehenderit qui Judicat.
4. D. 44.7.21. Contraxisse unusquisque in eo loco intelligitur, in quo ut solveret se obligavit.
5. D. 5.1.65. Exigere dotem mulier debet illic, ubi maritus domicilium habuit, non ubi instrumentum dotale conscriptum est; nec enim id genus contractus est, ut et eum locum spectari oporteat, in quo instrumentum dotis factum est, quam eum, in cujus domicilium et ipsa mulier per condilionem matrimoni erat reditura.
tam juxta textum. Secundo casu, aut solutio est collata in locum certum, aut in pluribus alternative, ita quod electio sit actoris ; aut in locum nullum quia promissio fuit facta simpliciter. Primo casu inspicitur consuetudo quæ est in illo loco in quem est collata solutio (D. 12.122 1. — D. 13.342. — D.22.1.1. expresse *), cum glossa in verbum contractum. Secundo et tertio casu inspicitur locus ubi petitur (D. 12.1.22. — D. 13.3.4). Ratio prædictorum est : quia ibi
est contracta neglegentia seu mora.
, IT. — ExEMPLES (DECISIONES).
Ex prædictis possunt solvi multæ quæstiones. Statutum est Assisii, ubi est celebratus contractus dotis et matrimonii, quod vir lucretur tertiam partem dotis, uxore moriente sine liberis : in hac vero civilate Perusii, unde est vir, statutum est quod vir lucretur dimidiam ; quid spectabitur ? Certe statutum terræ viri ut dicit D: 5.1.65. — Ecce alia : hic est statutum, quod jura petendi debitum præscribantur decem annis : modo quidam Florentinus mutuavit centum in curia romana, sub pacto de reddendo in civitate Perusii ; certe si tacuit per decem annos, erit ibi locus statuto, quia est contracta in illo neglegentia. Sed prædicta videntur contra glossam quæ est D.13.4.2. in pr., ubi videtur dici quod non inspiciatur locus contractus, sed judicii. Certe, illa glossa ibi reprehenditur. Sed hic Gulielmus de Cuneo salvat eam in hunc modum, quod aut loquimur quando contractus tractat de his quæ inspiciunt quemlibet, secundum contractum rei, et ex provisione contrahentium : et tunc
1. D.12.1.22. Vinum, quod mutuum datum erat, per judicem pelitum est : Quæsitum est, cujus temporis æstimatio fieret : utrum cum datum esset, an cum lilem contestatus fuisset, an cum res judicaretur ? Sabinus respondit, si dictum esset, quo tempore redderetur, quanti tunc fuisset (si non, quanti tunc) cum petitum esset. Interrogavi cujus loci pretium sequi oporteat ? Respondit, si convenisset, ut certo loco redderetur, quanti eo loco esset : si dictum non esset, quanti ubi essel petitum.
2. D.13.3.4. Si merx aliqua, quæ certo die dari debebat, petila sit, veluti vinum, oleum, frumentum : tanti litem æstimandum Cassius ail, quanti fuisset eo die, quo dari debuit : si de die nihil conventt, quanti tunc cum judicium acciperetur. Idemque juris in loco esse : ut primum æstimatio teneatur ejus loci, quo dari debuit: si de loco nihil convenit, is locus spectelur, quo peteretur. Quod et de cæteris rebus Juris est.
3. D. 22.1.1 Cum judicio bonæ fidei disceptalur, arbitrio judicis usurarum modus ea more regionis ubi contractum est conslituilur: ita tamen ut legi non offendat.
inspicitur iocus contractus (D. 21. 2.6) ; sed in his quæ veniunt ex improviso, ut quando agitur ad resolvendum contractum, tum inspicitur locus judicii : ut dicta glossa. Ad quod facit D. 46.3.98 1. Tta dixit ipse et ista verba non habent saporem veritatis. Nam regula luris est, quod inspicitur consuetudo loci ubi contractum est ut D. 50. 17.34. — Breviter dicerem sic; aut quis vult petere restitutionem ex læsione contingente in ipso contractu, tempore contractus ; et inspicimus locum contractus. Aut ex læsione contingente post contractum ex aliis neglegentiis vel mora ; et inspicimus locum ubi est illa mora contracta, ut ex prædictis apparet. Et sic si esset in loco judicii inspicimus locum judicii. Et hoc modo illa glossa posset verum dicere, alias est falsa.
Telle est la dissertation de Bartole.
Dès le début, il met à part les formalités intrinsèques de l'acte et la procédure. Les premières sont assimilées à celles des dispositions soumises à la loi du lieu où a été passé le contrat. Puis l’auteur fait dépendre la procédure, conformément à la doctrine unanimement adoptée, de la lex fori. Quant au fond du contrat, Bartole propose une distinction qui caractérise son étude : celle des effets et des suites du contrat. Les effets, ce sont les conséquences naturelles de la convention, celles que de par sa nature et à raison de ses conditions d'existence elle devait nécessairement produire : les effets naissent avec la convention. Dans un contrat de vente, l'obligation de livrer la chose, l'obligation d'en verser Je prix sont des effets de ce contrat, car il est impossible de séparer du contrat de vente, sans le dénaturer, les obligations réciproques des parties. Les suites d’une convention, au contraire, n'en sont que les conséquences accidentelles ; elles ne constituent que des possibilités. Si l'acheteur refuse de payer le prix convenu, son vendeur peut le mettre en demeure d'exécuter le contrat ; c'est une conséquence du contrat, sans doute ; la mise en de-
meure ne se concevrait pas sans l'existence préalable de ce contrat ; mais c’est une conséquence qui n’est pas-en relation nécessaire avec la convention, puisque le plus souvent le contrat s’exécutera sans que l’on soit contraint d’avoir recours à ce préliminaire de l'exécution. Il a fallu l'intervention d’un fait nouveau,