THÉORIES ET THÉORICIENS DE LA GRACE
À. — Thomistes et Molinistes.
Les Dominicains sont appelés Thomistes d'après , leur représentant le plus illustre, saint Thomas ; et Jacobins, du nom de l'Église de saint Jacques près de laquelle s'élevait leur monastère.
Les Molinistes sont les disciples de Louis Molina, Jésuite espagnol (1535-1601) professeur de théologie à Evora, Portugal. Tandis qu'il composait son commentaire de la Somme (pub. 1593) l'idée lui vint de la conciliation entre la Prédestination et le Libre Arbitre, à laquelle s'est attaché son nom. Il l'exposa dans son De liheri arbitrii cum gratiae donis concordia (1588) où il suppose une grâce qui est efficace ou non, selon la coopération ou la résistance de la volonté humaine. Sa théorie fut violemment attaquée par les Dominicains Espagnols, au nom de saint Thomas, par les Calvinistes, et plus tard, par Jansen. L'affaire entre les Dominicains et Molina fut portée à Rome et discutée
sous trois papes pendant dix ans (1597-1607) dans la célèbre congrégation De Auxiliis. On n'aboutit à aucune décision, et Paul V interdit toute nouvelle discussion publique de la question. A quel point il fut obéi, c'est ce que montre l'histoire des présentes conférences. Bossuet qui était également l'adversaire de Jansen et de Molina, défend ce dernier de l'accusation de semipelagianisme dans son Deuxième Avertissement aux Protestants ; Œuvres, éd. Lebel ; T. XXI, p. 133.
B. — La Grâce selon Jansen.
Pour les opinions des Jansénistes sur la nature de la Grâce, nous renverrons à YAugustinus, T. III. « De gratia Ghristi Salvatoris » passim;et en particulier aux passages suivants :
« Tertio, delectationem istam caelestem esse verum ex Augustini sensu medicinalis gratias adiutorium, quod Deus ad institiam operandam voluntati tribuit, ex eo demonstrari potest quia similiter docet, delectationem terrenam esse causam cur ab Adami posteris iustitia deseratur, ac deserendo peccetur ». lib. IV, G. iii.
« Quarto itaque demonstrari potest, suavitatem illam caelestem verum illud Ghristi adiutorium ; quo juvamur ad non peccandum, recteque faciendum,quia creberrime docet Augustinus, quamdiu in hac vita mortali vivimus, esse in homine luctam quandam duarum delectationum, noxiœ et beneficaî terrenas atque cœ-
lestis : quarum utralibet vicerit, animum secum consentientem ac pronum trahit » ib. G. IV.
« Ex his iam perspicue intelligitur, tantopere esse necessariam istam Deleclationis divinae gratiam, quando cum terrenarum rerum tentationibus ac delectationibus dimicamus, ut nisi maior fuerit quam terrena, qua noster affectus detinetur, fîeri non possit quin propriae voluntatis infirmitate vincamur » ib. G. VI.
« Sicut ergo non voluit (Apostolus) voluntatem Dei ad salutem omnium omnino hominum extendi, sed illorum dumtaxat, qui ex omnigente et lingua, ex omni nominum génère praedestinati sunt: itanec voluit effectus istius voluntatis, hoc est mortem, sanguinem, redemptionem, propitiationem, orationem Ghristi ad omnes homines.dilatari, sed vel ad solos qui praedestinati sunt. » ib. lib. iii, C. XX, ad fin.
« Quid ergo, si haec ita sint, insulsius et ineptius, quam hominibus peccata sua contra Dei querelas excurantibus, quod ab ipso excœcati atque obdurati, et a gratia deserti sunt, per quae suppliciosa, fatente docenteque hoc Aug. tam impotentes ad bene vivendum facti sunt, ut ne quidem videre possint quod eligendum est, bonum, voluntatemque habeant durissimam, et adversus Deum omnino inflexibilem ; talibus, inquam, excusationibus nihil aliud Dei conquerentis patrocinio proferre, quam Gratiam esse quae subtrahitur, justamque peccatorum pcenam quae infligitur ?... Déficit enim profecto et Apostolus et Augustinus, si
Deo de peccatis hominum conquerente et homine identidem responsante, Deum abstulisse sibi gratiam sine qua peccata vitare non potuit, clamât solummodo o homo lu quis es qui respondeas Deo ? voluntati enim eius quis resistit ? » ib. lib. iii, G. XIV.
G. — Le Pouvoir Prochain.
Par « pouvoir prochain » les Thomistes entendaient une vertu intérieure qui ne se traduit en action que lorsqu'elle y est appelée par la Grâce efficace ; au contraire, les Molinistes entendaient par là un pouvoir auquel il ne manque rien de nécessaire pour agir. Alvarez, archevêque de Trani, fondateur et directeur des Néo-Thomistes, semble avoir été le premier à se servir de ce terme dans ses De Auxiliis Divinœ Gratise (1610), Disput. i et ii, où il distingue nettement les deux notions :
« Potentia potest dupliciter dici proxima, et expedita ad operandum. Primo ; quia nihil aliud requiritur ex parte ipsius potentiae, quo in actu primo constituatur ad actualiter operandum, sive ad volendum, et nolendum ; et hoc modo liberumarbitrium, positis omnibus requisitis ad operandum, potest potentia proxima et expedita operari et non operari, velle et nolle... Secundo modo potest dici facultas vel potentia* proxima et expedita ad operandum, quia in sua operatione non dependet ab alia priori causa efficienter
ei tribuenteipsum cooperari, vel actualiterconcurrere ; et in hoc sensu nulla causa secunda, quantumvis ponatur perfecta, est secundum se, et seclusa preemotione divina, expedita ad operandum quia ut supra dictum est ex S. Thoma, nulla causa secunda.
Quantumvis perfecta potest in suum actum prodire nisi virtute motionis divinae ».
D. — La grâce suffisante.
Une discussion entre le redoutable Dominicain Thomas de Lemos et l'un des cinq adversaires Jésuites qu'il terrasse dans ses conférences De Auxiliis nous donne en raccourci les opinions respectives des Molinistes et des Thomistes concernant la Gratia Sufficiens :
« Gratia quae dat vires ut possimus est gratia sufficiens : sed gratia sufficiens est vera gratia : ergo Pelagius, qui secundum te admisit gratiam quae dat ut possimus, agnovit etiam veram gratiam. Rursus secundum S. Augustinum ex tua expositione, gratia quœ dat tantum posse, non est vera gratia : sed auxilium sufficiens dat tantum posse : ergo sequitur ex tua responsione quod auxilium sufficiens non sit vera gratia. Responditsemel et iterum Thomas de Lemos : Gratiam, qua? veri nominis gratia est, vereque sufficiens, non eam esse quae dat posse tantum extrinsecum, excitanto, invitandô et alliciendo ; qualem Pelagius et
Molina noverunt: sed illam quae intrinsecam et supernaturalem potentiam elargitur. Quanquam nec illa etiam vera Christi gratia putanda sit qua3 datur electis secernitque bonos a malis : haec enim non solum dat posse quod volumus, sed etiam velle et operari quod possumus. » Cf. Serry. Hist. Congreg. de Auxiliis, lib. iii, c. 28. Cf. aussi Montagne, op. cit. col. 298.