PL, CXCII
[Dist. XL, n. 4; PL, 632 : Cumque praedestinatio sit grattae praeparatio, id est divina electio, qua elegit quos voluit ante mundi constitutionem, ut ait Apostolus. ..]...
0 Sicut elegit Jacob et Esau reprobavit, quod non fuit pro meritis eorum quae tune haberent, quia nuUa habebant, quoniam nec ipsi existebant; nec propter futura mérita quae praevideret,vel illum elegit vel illum reprobavit.
« Opinati sunt quidam tamen, Deum idée elegisse lacob quia talem futurum praescivit, qui in eum crederet et ei serviret.
« Quod aliquando se Augustinus sensisse dicit in libro Retractationum, ubi aperte ostendit, quod si propter futura mérita electus esset, iam non ex gratia esset electio. Non ergo idée electus est a Dec, quia talis futurus erat, sed ex electione talis est factus, ita dicens : « Disputans...
[Suit le texte des Rétractations, avec les gloses du Lombard, puis] :
Maître Hugues Somme, tractatus I, 12 (PL, CLXXVI, 63, CD, 64, A)
« Cum praedestinatio divina sit electio iuxta illud Apostoli : quos elegit ante mundi constitutionem, solet quaeri quare hune elegit magis quam illum?
ut de lacob et Esau.
Il Quidam dicunt : Hune elegit quia talem futurum eum esse praescivit, qui in eum crederet et serviret ei.
« Sed hoc Augustinus rétractât in libro Retractationum plane ostendens quod si propter opéra futura electus esset, iam non ex gratia electio esset. Si enim ex operibus, ut ait Apostolus, iam non est gratia.
« Unde Augustinus in libro De praedestinatione Sanctorum : Non quia futuros nos taies esse praescivit, ideo elegit, sed ut essemus taies per ipsam electionem gratiae suae, qua gratijicavit nos in FiUo suo.
« His tamen videtur adversari quod dicit Augustinus super Malachiam prophetam, ubi scriptum est, lacob dilexi, Esau autem odio habui : Cui vult, itiquit, miseretur et quem vult indurat.
Sed haec voluntas Dei iniusta esse non potest. Venit enim de occultissimis mentis, quia et ipsi peccatores cum propter générale peccatum, unam massam fecerunt, non tamen nuUa inter eos est diversitas. Praecedit enim aliquid in peccatoribus, quo, quamvis nondum sint iustificati, digni efficiantur iustificatione. Et item praecedit in aliis peccatoribus, quo digni sunt obtusione.
« Ecce hic videtur Augustinus dicere, quod et ipsa Dei voluntas, qua alios elegit, alios reprobat, ex meritis veniat, sed occultissimis, id est, quod pro meritis alios voluerit eligere, alios reprobare, et quod pro meritis aliis apponitur gratia iustiiicationis, aliis non, unde obtunduntur.
« Sed quid intelligere voluerit, ignoratur, nisi forte dicatur hoc intellexisse, quod supra diximus eum retractasse. Nam ibidem etiam quaedam alia continue subdit, quae in libro Retractationum aperte rétractât; quod utrumque
« Idem, tn libro De praedestinatione : Non quia futuros taies nos esse praescivit, ideo elegit, sed ut essemus taies per ipsam electionem gratiae suae, qua gratificavit nos in Filio suo. Cum ergo praedestinavit, opus suum praescivit.
« Idem Augustinus super locum illum in Malachia propheta : lacob dilexi, Esau autem odio habui, dicit : Cui vult miseretur et quem vult indurat. Sed haec voluntas Dei non potest esse injusta. Venit enim de occultissimis meritis; quia et ipsi peccatores cum propter originale peccatum unam massam fecerint; tamen inter illos non nuUa est diversitas.
Praecedit ergo aliquid in peccatoribus quo, quamvis nondum sint iustificati^ digni efficiuntur iustificatione; et item praecedit in aliis peccatoribus, quo digni sunt obstinatione.
« Sed quid intelligere voluerit, nescimus, nisi forte dixerimus tum hoc intellexisse, quod supra diximus, tum retractasse.
legenti patebit. Unde verisimile est, in praemissis etiam hoc retractasse.
((Quidam tamen ex eo sensu (.(Quidam tamen hanc auctoriaccipiunt fore dictum, non quia...» tatem sic exponere conantur: [Suit une première interpréta- venit de occultissimis, id est ut tion que le Lombard déclare fri- mérita eorum occultissima fiant, vole ; puis une seconde qui est Gillebertus sic : « Nisi homo pectéméraire.] casset, nuUus damnandorum nas-
ceretur; sed quia peccavit, simul damnandi cum salvandis nascuntur. »
Le sujet traité dans ces passages était sans doute, déjà au XII® siècle, bien rebattu; une de ces deux rédactions est beaucoup plus courte que l'autre. Nonobstant, je pense qu'on ne contestera pas que l'un de ces deux textes dépend de l'autre. Lequel ? Est-ce le Lombard qui a amplifié le canevas de Hugues } ou Hugues qui a condensé les Sentences ?
J'ai déjà ^ fait appel à ce passage, où Hugues mentionne le nom de Gilbert de la Porrée, pour assigner les environs de 1 155 comme date de la Somme: les Sentences étaient publiées vers 1152. Je me trouve donc avoir déjà pris parti en faveur de l'antériorité du Lombard. *
Quelque écolier malin avait au xii® siècle inventé cette formule : (( Auctoritas cereum habet nasum»; ce qu'un glossateur du temps nous explique : « quoniam in utramque partem flecti potest ^. » Il ne faudrait pas que cette plaisanterie revienne à l'esprit du lecteur; ce qui ne manquerait pas d'arriver, si j'essayais de manipuler les textes que je viens de transcrire. On le sait, « mon siège est fait » sur la date de ce passage de la Somme; je laisse au lecteur le plaisir de se faire son opinion. Pour l'y aider, je signale que Hugues transcrit une ligne de plus que le Lombard, du De praedestinatione sanctorum de saint Augustin *; la phrase du Lombard sur la rétractation de saint Augustin est.
' Voir plus haut, p. 131.
* Alain de Lille, De fide catholiea contra haereticos, 1, 30 (PL, CCX, 333, A).