Bellarmin, De sacramento Eucharistiae
3. Plusieurs do ces exemples ont déjà été cités par le Rev. II. B. Swete, Eucharistie belief in the second and third centuries, dans /. T. S. vol. 3 (janv. I!;i02) p. 161-177. — Antérieurement, un auteur luthérien, M. C. L. Leimbach, avait donné une statistique à laquelle nous sommes très redevaljle, et qui n"a presijue ]ias besoin d'èti'e couipWtôo (Beitrtige zur Abendmahlsle/ire Terlullia/is; Gotha, 1871).
EUCHAI'.ISTIE. 357
caussa. — 2 .V. 10 : Fei'unt aoditiuini ejiis solmu forte in aodc calciilis lu- (lonteni, ut sibi collusorom, quoiii non habebat, repraesontaret, una manu Ilorculis nomino, alia ox sua porsona lusuni inisso. — Ap. 15 : Corpus impuruni et ad istam artem effemiiiationo productumMinorvam aliquam vol Ilerculcin repraosentat. — Ib. 1(3 : Si id colcbatur quod aliqua effigie ropraoscntabatur. — Ib. 17 : (Deus) invisibilis est, etsi videatur; inconipreliensibilis, etsi per gratiam repraesontotur. — Ib. 48 : Necessario idem ipse, qui fuerat. exhibebitur, ut boni seu contrarii merili judicium a Deo référât. Ideoque repraesentabuntur et corpora. — Sp. 17 : Spurcitiam... mimus etiam per mulieres repraesentat. — Ib. 30 : Ilaec jam quodammodo habemus p(M' fideni spiritu imaginante repraesentata. — Pr. 36 : Litterae authenticae apostolorum recitant ur, sonantes vocem et repraesentantes faciem uniuscujusque. ^ i?. 16 : Ilic est baptismus (sanguinis), qui lavacrum et non acceptum repraesentat et perditum reddit. — Pat. 3 : Non illi saltem civitati, quae illum recipere noluerat, iratûs est, cuni etiam discipuii tamcontumeliosooppido caelostes ignés repraesentari voluissent. — Paen. 3 : Dominus... aduiterum non eum solum définit qui cominus in alienum matrimoniurncecidisset, verum etiam illum qui aspectus concupiscentia contaminasset : adeo quod prohibetur administrare, satis perieuiose animus sibi repraesentat et temere per voluntatem expungit effectmii. — /. 13: Exquo intellexerunt quodHeiiaespiritusineum (Helisaeum) sit repracsentatus. — 4 M.<o: Defigimus... Chi'istum Creatoris pronuntiandum; si adminislraverit dispositiones ejus... si repraesentaverit promissiones ejus. — Ib. 9 : Hoc opponit Marcion, Helisaeum quideni materia eguisse, aquam adhibuisse, et eam septies, Christum vero verbo solo, et hoc semel, functum, curationem statim repraesentasse. — Ib. 12 : Hic specialis mcdicinae proplietiam repraesentat. — Ib. 22 : Itaque jam ropraesentans eum : Hic estFilius meus; utiquc subauditur. quem repromisi. — Ib. 23 : Repraesentat Creator ignium plagam llelia postulante. — Ib. 24 : Christus statim se illum repraesentare gestivit quem demonstravcrat per Esaiam. — r«7.26 : In hoc et Soterem animalem in niundo repraesentatum. — An.2)0 : Spero hujusmodi haereticos Ileliae quo((ue invadere i^xemplum. tanquam in Joaniie sic rei)raesentati ut metempsychosi jiati'OcineturpronunliatioDomini. — Ib.bl-.ln resurreclionis exemplis, eum l)('i virtus sive per propiietas sive per Christum sive per apostolos, in cor- ])oraanimas repraesentat. — /.'.2 : Christo... servabatur omnia rétro... praedicata repraesentare. — Ib. 17 iSimjjliciorquisquefautorsententiae nostrae putabit carnem etiam idcirco repraesentan<lam esse jmUcio. (|uia aliter anima noncapiat pas.sionem tormenti seu refrigerii. — /h. O:! : Ut rursus ex illa (carne) repraesentetur Adam. — Idol. 1 : Post alia crimina tam exitiosa, tam dcvoratoi-ia salutis... in idololatria condicioneni suam rcpraesentant. — Prnx. il : l'sahni Ciuistum ad Deum verba facientem repraesentant. — Monuy. 10 : Habi't .secum animi iicentiam, (lui omnia homini, quai' non habet, imaginario fructu repraesentat. — JeJ. 13 : Si et ista sollemnia. (|nibus tune praesens patrocinatus est sermo, nos quoque in divci'sis [irovinciis fiiiigimui- in s|(iritM iuviccm repi'aescntati, Icx
358 TiiKOLor.ii: jjk tkutullikn.
est sacramcnti. — /-"ucZ. 6 : IlaluMims quidom et nos (>jiis(lciii vctuslalis oxonipla pro sentcntia nostra. non modo non indulli, voruiii otiaiii ropraosentati judicii fornicationis. — Ih. 11 : Xcmo sanctus anle Spirilum Sanctuni de caclo rcpraosonlatmu, i|psiii.sdisci)ilinae detcrminatorcni.
Ces divers exemples peuvent se grouper sous trois chefs :
1° Acception physique : présence réelle; accomplissement (d'une prophétie) ; exécution (d'une promesse) ; avènement du Christ : Ap. 48 ; Pat. 3 ; /. 13 ; 4 M. 6. 9. 12. 22. 23. 24 ; Val. 26; ^«.57; R. 2. 17. 63: Pud. 6. 11 : en tout 16 exemples.
2" Acception /;/e«^a/e (atténuation du sens précédent) : représentation Imaginative ou intellectuelle : 1 N. 16; Sp. 30; Pi'. 36: Paen. 3; Monog. 10; Jej. 13 : en tout 6 exemples.
3° Acception morale : représentation juridique, iconographique ou scénique : 1 N. 12; 2 iV. 10; Ap. 15. 16. 17; Sp. 17; B. 16; An. 35; Idol. 1; Prax. 11 : 10 exemples.
Complétons cette statistique en nous attachant aux autres mots de même racine :
Ap. 23 : De contacta deque afllatii nostro contemplatione et repraesentatione ignis illius coiTepti(daemones) etiani de corporibus nostro iuiporio excedunt inviti et dolentes. — Or. 5 : Ad Dei voluntateni et ad nostrani suspensionem pertinet regni dominici repraesentatio. — J. 14 .-Aller vero (hircus) pro delictis oblatus et sacerdolibus tantuni tenipli in pabulum datus, seciindae repraesentationis argumenta signabat, qua delictis omnibus expiati sacerdotes templi spiritalis, i. e. Ecclosiae. dominicae gratiae quasi viseeratione quadam fruerentur, jejunantibus cetoris a sainte. —
3 M. 7 : à peu près identique au précédent. —Ib. 10 : Si Creator meus per rnbum quoque et ignem, idem postea per nubem et globum cum homine congressus est, et elementorum corporibus in repraesentationibus sui usus est, satis haec exempla divinae potestatis ostendunt Deum non eguisse aut falsae aut veraecarnis paratura. — Ib. 24: Ut etiam effigiem civitatis ante repraesentationem ejus conspocUii futuram in signum praedicarit. —
4 M. 10 : Cura redintogratione membrorum, virium quoque repraesentationem pollicebatur. — Ib. 13 : Ilabes nominis repraesentationem,... habes Christum prophetarum. — Ib. 16 : Facilius enim vim comprimi scit repraesentatione talionis quam repromissione uitionis. — Ib. 25 : Quae autem fuisset félicitas eorum qui tune videbant quae alii merito Aidisse non poterant, si non erant consecuti repraesentationem eorum quae nunquam praedicai-ant. — 5 M. 12 : Tribunal autem nominando et dispunctionem boni ac mali operis, utriusque sententiae judicem ostendit et corporum omnium repraesentationem confirmavit. — II. 14 : Plenitudinem perfectionemque judicii non nisi de totius liominis icpraesentatione constare
EUClIAltlS'llE. 359
lotum poiTO hoiuiuom ox utriusciue siibstantiao concrelionc parère, iclcirtoque in ulraquo exhibendiini (|uem totum oporteat judicari. — Ib. 17 : Dodi igitur advcrsario dicere : Ergo quae habot corpulontiam propriani, <le suo sul'liciot ad faciillatem pas.sionis et scnsus, ut non ogeat repraesontatione carnis. — Ib. ii : In agnitione sacramenti fruticat, sed in Domini repraosentationo llorescil atqiie fi-ugescit. — Ib. 23 : Contemplatio est spei in hoc spatio per lideni, non repraesentatio, nec possessio sed exspectatio. — Cor. 15 : Si taies imagines in visione, quales veritates in repraosentationo ? — Prax. 24 : Suggillatin- Patrem videre desiderans quasi visibileni,etinstruiturvisibilemeum in Filio lieriexvirtutibus. non ex personao repraosentationo. .. Igitur et manilestain facit duaruni pei'sonarum conjunctioneni, ne l'ater soorsum quasi visibilis in conspoctu desiderarotur, et ut rilius repraesentator l'atrishaboretur. —Jrj. 13 : Aguntur... per Graecias illa certis in iocis concilia ex universis occlesiis, por quaealtiora quacque in commune tractantur et ipsa repraesentatio totius noiidnis christiani magna vonerationccelcbratur. — Pud. 11 : Certiunque est exinde increpitum quidem sub intontatione virgae troiuuisso, danmatum vei'O sub repraosontatione poonao peiùisso; statim illo timons plagaui abiit, illo luens poenam.
Appartiennent à l'acception physique, presque tous les exemples de repraesentatio : Or, 5 ; /. 14; 3 M. 7. 10. 24; 4 M. 10. 13. 16. 25; 5 M. 12; R. 14. 17. 22. 23; Cor. 15; Prax. 24; Pucl. 14 : en tout 17.
A l'acception mentale, un seul : Ap. 23.
A l'acception morale, un seul : Jej. 13, avecrurii([uo exemple de repraesentator^, Prax. 24.
En additionnant ces résultats, nous trouvons que, sur 52 exemples de mots de cette famille, 33 présentent l'acception physique; 7 l'acception mentale; 12 l'acception morale. L'acception physique domine donc de beaucoup; et, chose très significative, elle domine particulièrement dans les écrits de la dernière période, tels que i'Antimarcion. f>'acception morale — la seule oùlon puisse voir un symbolisme — ne se présente pas même une fuis sur quatre, et elle est tout à fait absente de TAntimarcion : les 14 exemples que nous venons de relever dans cet ouvrage présentent tous sans exception le sens physique, parfois rehaussé très énergiquement par l'opposition à effigies (3 M. 24), h repromissio (4 M. 1(3), à visio 5 M. 12; cf. Cor. 15), comme, dans des écrits de la même période, il est encore rehaussé par lopposition ji contemplatio R. 23), à in-
360 Tlll':()LO(;iE IJE TERTL'LI.IKN.
tentatio [Piid. 14 . Ceci crée incontestablement une forte présomption en faveur de l'acception physique dans 1 M. 14. '.
Concluons que, si de Temploi du mot repraesentare chez Tertullien on peut tirer un argument à Tégard de sa doctrine sur l'Eucharistie, cet argument est tout en faveur de sa croyance à la présence réelle de Jésus-Christ au sacrement -.
Passons à lexamen des autres témoignages.
1 M. 23 : [Deiis Marcionis ... super alieiiiim panem alii Deo gratiarum actionibiis fungitur. — Ce texte ne donne lieu à aucune remarque spéciale.
3 M. 19 ^, Tertullien commente Jérémie 11, 19 : Venite, mittamus ligniim inpanem ejiis, utiqiie in corpus. Sic enim Deus in Evangelio quoque vestro revelavit pancm corpus suum appellans, ut et hinc jani eum intellegas corporis sui figurant pani dédisse, cujus rétro corpus in panem prophètes figuravit, ipso Domino hoc sacramentum postea interpretaturo.
Le prophète a désigné autrefois par la ligure du pain le corps de Jésus-Christ. Son oracle demeurait mystérieux; il était réservé au Seigneur lui-même de l'interpréter, et de révéler le mystère de ce pain. Comment cela y Panem corpus suum appellans, ut et hinc jam eum intellegas corporis sui figuram pani dédisse. Voilà des paroles dont les sacramentaires devaient s'emparer. Mais il ne faut pas prendre le change sur la valeur du mot figura, qui. dans la langue de Tertullien, n'exclut nullement la réalité. Rappelons son argumentation contre le docétisme marcionite, qui abusait de Phil. 2, 6. 7 ' : Plane de substantia Christi putant et hic marcionitae suffra-
1. La Passio Perpeluae, écrit carthaginois contemporain de Tertullien, présente le sens physique, 15 : Non licet praegnantes poenae repraesentari .: le sens mental, 1 : Lectione eorum. quasi repraesentatione rerum, et Deus honoretur et liomo confortetur.
i. M. Swete constate, comme nous, la prédominance du sens fort, et pourtant n'admet, 1 M. 14. qu"un sens alïaibli. L'ensemble des textes nous amène à une conclusion difterente.