‹ La Théologie dogmatiqueChapitre 61 sur 88 · IV. — III. DOGMATIQUE · texte numérisé non relu

IV. — III. DOGMATIQUE

» soli Deo t) ibuendum est, qui Scinctorum animabus immittit » su8e proprietatis (rîiç iStaç tûtoTTiToç) iilam per Spiritum par- » ticipationem, per quem etiam conformes facti naturali » Filio, dii secundum ipsum et fllii vocati sumus Dei. Quo- » niam enim sumus filii, ut scriptum est : Misit Deus Spiri- » tum Filii sui in corda nostra. — In Joan., lib. XII, cap. XV : « Creatura serva est, Creator Dominus; sed crea- » tura quoque Domino suo conjuncta r. propria conditione » liberatur et in meliorem traducitur... Servi nos Dei sumus » secundum naturam, ipse Dominus... Si ergo nos per gra- » tiam dii et filii sumus erit Verbum Dei, cujus gratia dii et » fllii Dei facti sumus, reipsa vere Filius Dei. Non enim » potuisset, si per gratiam ipse quoque Deus esset, ad simi- » leni gratiam nos exaitare. Non enim potest creatura » quod a se non habet, sed a Deo, aliis propria potestate » don are. »

679. — Ad 2. a. Atlian., Orat., II, contra Arianos, en divers endroits, surtout n. 59 : « Deus non solum eos homines » fecit, sed et fllios dix't, tanquam si illos genuisset. Est » autem Dei benevolentia, quod, quorum sit conditor, horum » postea per benevolentiam Patrem se faciat, quod tum » contingit, quum creati homines, ut ait Apostolus, Spiri- » tum Filii ejus, clamantem Abba Pater, in suis cordibus » suscipiunt... Nec enim alio modo possunt filii fieri, quum » ex natura sua sint creati, nisi Spiritum ejus, qui est natu- » ralis et verus Filius, acceperint. Quod ut fieret, Verbum » caro factum est, ut hominem ad divinitatem recipiendam » idoneum redderet. Itaque to Pater est Filii proprium (id » esi per se ad Filium refertur) et (ita etiam) non to crea- » tura, sed xo Filius Patris est proprium (id est per se ad » Patrem refertur). Quocirca vei inde perspicuum est non » esse nos natura fllios, sed Filium in nobis existentem; » neque iterum nostrum natura Patrem esse Deum, sed » Verbi in nobis, in quo et per quem clamamus : Abba » Pater. Similiter Pater illos in quibus suum Filium viderit, » lios etiam ipse fllios vocat et dicit : genui. Gignere (^swav) » filii, facere autem (ttoieTv) operum significationem insinuât, » eaque de causa non primum gignimur, sed creamur, siqui- » dem scriptum est : Faciamus hofninem; postmodum recepta » Spiriius sancti gratia, dicimur et generari... »

Voyez aussi Athan., de Incarn. Verbi, n. 8. — Cyr. Hieros., Catech., vu, n. vu : « Vado ad Patrem meum et Patrem ves- » tniffi; non cîixit ad Patrem nostrum, sed divisione adhi- » bita, primum edixit quod sibi proprium est, « ad Patrem » meuriiy » id quod nimirum natura erat; tum subjunxit : » Et Patrem vestrum, » quod erat per adoptionem. Tametsi » enim concessum nobis est in precibus praecipue dicere : » Pater nrster, qui es in cœH^, » id tamen ex benignitate » munus est. Neque enim, ut ex Pâtre, qui in cœlis est, » naturaliter geniti, Patrem ipsum vocamus, sed a servi- » tute in adoptionem Patris gratia per Filium et Spiritum » sanctum translatas, ineffabili bonitate ita dicere nobis » conceditur. »

Ambros., lib. V, De fide, cap. vu, in Joau., xvii, 13 : « Et » dilexisti eos, sicut et me dilexisti. Numquid sic diligi possunt » a Deo homines quemadmodum Filius, in quo complacuit » Pater? Ille per se complacet, nos per ipsum; in quibus » enim Deus Filium suum ad imaginem suam cernit, eos per » Filium adsciscit in gratiam flliorum, ut quemadmodum » per imaginem ad imaginem sumus, sic per generationem » Filii in adoptionem vocemur. Alius Igitur naturae amor » sempiternus (erga Unigenitum) alius gratise (erga homi- » nés). » — August., contra Maximinum arianum, lib. II, c. XV, n, 2 : « Homo ad similitudinem Dei factus est; tamen > quia non est unius ejusdemque substantise, fit gratia » filius, qui non est natura. » In Ps. lxxx : « Filii Dei facti » sumus et Dii facti sumus, sed hoc est gratia adoptantis, » non natura generantis. »

680. — Ad 2. b. Athan., Or. II, contr. Arian., n. 61 : « Quapropter cum id discriminis intercédât inter« creavit» » et « gignit me » atque principium viariim et ante omnes : » concludendum est Deum, qui hominum creator est, per » suum Verbum, quod in illis habitat, eorumdem patrem » postea fieri. De Verbo autem contraria omnino est ratio. » Siquidem Deus, qui Verbi Pater natura est, ejus post haec t» creator et effector factus est, cum scilicet Verbum crea- » tam et factam carnem induit et homo factus est. Nam I» sicut homines, Spiritu Filii accepte, filii per ipsum effip ciantur, ita Dei Verbum cum humanam carnem induit, » tune et creari et factum esse dicitur. Itaque si nos natura

» filii sumus, fatendum quoque est Verbum natura et crea- » tum et factum esse. Sed si nos adoptione tantum et gratia » filii efflcimur, clarum pariter est Verbum propter gratiam » nobis donandam factum homiiiem dixisse, Dominus crea- » vit me. »

Cyr. Alex., Thés, de Trin., lib. V, cap. vu : « Sicut nos, » quamvis naturaliter creaturse sumus, tamen, quum Filium » Toi su^ ceperimus (eo induti eique conjuncti), VMi Dei per » eum appellamur, sic etiam ipse, assumpta natura nostra, » quamvis naturaliter Filius sit, creatura tamen appellatur. » Et sicut Deus, quamvis natura creator noster sit, pater » tamen etiam per gratiam fit, sic et Verbum Dei, quamvis » Deus naturaliter sit, creatura tamen etiam propter nos » factum est. Si ergo non secundum naturam, sed adoptione » et gratia nos filii sumus : erit etiam ipse necessario non » secundum naturam suam creatura, sed dispensatione et » misericordia propter nos. »

681. — Ad 3. a. Cf. surtout Basil., contr. Eunom., lib. III, p. 274 : « Principatus et potestates et omnis creatura talis, » quse ex attentione et studio sanctitatem habent, non jure » naturge sanctse dicentur. Appetentes enim bonum secun- » dum amoris quem ad Deum habent, proportionem sanc- » titatis mensura participant. Et si cuti ferrum, quod in » medio igné jacet, ferri naturam non amisit, vehementi » tamen cum igné conjunctione ignitum, quum universam » ignis naturam in semetipsum susceperit, et colore et » calore et actione ad ignem transit; sic sanctae virtuteo ex » communione quam cum illo habent qui natura sanctus » est, per totam suam subsistentiam acceptam et quasi » innatam sanctificationem habent. Diversitas vero ipsis a » Spiritu sancto hsec est, quod Spiritus natura sanctitas est, » iliis vero participatione inest sanctificatio. »

De même dans de Spir. sanct., c. xvi : « Merae et intelligi- » biles et ultramundanse virtutes (Angeli) sanctse tum sunt » tum nominantur, ex gratia per Spiritum infusa sanctimo- » niam nactse... Sanctificatio non est absque Spiritu. Neque » enim cœlorum virtutes suapte natura sanctse sunt, nam sf » id esset, nulla re difïerrent a Spiritu sancto; sed juxta » portionem qua se invicem superant, a Spiritu habent

^ sanctificationis mensuram. Quemadmodum enim caute- » riup^ n-'^'i sine igné intelligitur, quum aliud sit subjecta » mateiia, aliud ignis; itidem et in cœlestibus virtutibus » substantia quidem earum spiritus est aereus aut ignis

> immaterialis... sanctificatio tamen, quae est extra subs- » tantiaiD, sanctificationem eis adjungit per communionem » Spiritus. »

682. — Ad 3. b. Basil., de Spir. sanct.y cap. ix : « Spiritus » sanctus unic.uique capacium quum adsit quasi soli, omni- » bus sufflcientem et integram gratiam infundit, non quan- » tuiu ipsa natura possunt capere, sed quantum potest ille...

> Hic eis qui a tumultu cupiditatum purgati sunt, illuces- » cens, per communionem quam cum ipso habent, spiri- » taies reddit. Et quemadmodum corpora iliustria perluci- » daque, contacta radio solis, flunt et ipsa supra modum » splendida et alium fuigorem ex se profundunt : sic et » animse Spiritu afflatae et Spiritu illustratae fiunt et ipsse » spiritales et in alios gratiam emittunt. Hinc futurorum » prsescientia, arcanorum intelligentia, occultorum com- » prehensio, oonorum distributiones, cœlestis conservatio, » cum Angelis cliorea; hinc gaudium numquam finiendum; » hinc in Deo perseverentia; hinc cum Deo similitudo, et, » quo nihil sublimius expeti potest, ut Deus fias.

Voyez aussi Ambros., de Spirit. sancto, lib. I, c. vu, qui appelle la sainteté surnaturelle sanctitas spiritalis, c'est-àdire participans sanctitaiem Spiritus sancti : « Quemadmodum » sanctiâcans Apostolos Spiritus non est humanse consors » naturse, ita etiam sanctificans Angelos... non habet con- » sortium creaturse. Si qui autem putant non esse spirita- » leni in Angelis sanctitatem, sed aliam quamdam gratiam » suse proprietate naturae; hi inferiores profecto Angelos » hominibus judicabunt. Quum enim ipsi fateantur quod » Spiritui sancto Angelos conferre non audeant, nec possint » negare quo(i hominibus infundatur Spiritus sanctus, sanc- » tificatio autem Spiritus donum munusque divinum sit : » invenientur utique homines qui meliorem sanctiflcatio- » nem habeant, Angelis prseferendi. Sed quum Angeli homi- » nibus in adjumentum descendant, intelligendum est quod » creatura quidem superior Angelorum sit, quae plus recipit » gratiae spiritalis, ejusdem tamen et erga nos et illos

» munus auctoris sit. Quanta autem gratia, quae praemiis » Angelorum etiam inferiorem naturam hominum exsequet.» Ad a. et b. Voyez plusieurs passages dans Pétau, de Trin., lib. VIII, c. IV et suiv.

683, — III. Le caractère surnaturel de la destination de la créature raisonnable fut mis encore dans un plus grand relief à l'occasion des controverses nestoriennes. Il s'agissait alors 1» de faire ressortir toute l'excellence des biens dont la communication était digne d'un si grand ouvrage et le réclamait; 2° de trouver à l'abaissement du Fils de Dieu par l'adoption de la nature humaine un contrepoids dans l'élévation de la créature à la participation de la nature divine; 3^ de montrer que l'incarnation était le point de départ, l'idéal de la société surnaturelle avec Dieu pour toute l'humanité.

Aussi voyons-nous le principal représentant de la doctrine de l'Eglise sur l'incarnation, Cyrille d'Alexandrie, s'occuper sans relâche à relever l'excellence surnaturelle de l'adoption divine et les avantages qu'elle procure; et comme cette doctrine se liait étroitement chez lui au dogme qu'il défendait, on peut le considérer sur ce point, comme sur la doctrine même de l'incarnation, pour ror^>"ane de l'Eglise. Nous trouvons les mêmes vues chez les Pères latins; ainsi saint Pierre Chrysologue établit entre autres que l'élévation de l'homme à la filiation divine rivalise par son excellence avec l'union hypostatique en Jésus-Christ.

684. — Déjà avant saint Cyrille on avait relevé plusieurs fois, d'après saint Jean, i, 22, et Gai., iv, 4, le rapport de l'incarnation à l'élection de l'homme comme enfant de Dieu et à sa déification, par exemple saint Cyprien, de Idol. vanit., cap. XI : « Quod homo est, esse Christas voluit, ut et homo » posset esse quod Christus est. » Athan., contra Arian.. or. III, n. 49 : « Hujus rei gratia Verbum caro factum est, » ut humanum genus redimeret et ipsos sanctificet et dei- » ticet; » et saint Chrysost., Hom. ii, in Mal th. ii : « Haec » igitur audiens, mente consurge; verum nihil humile sus- » piceris; sed potius propter hsec ipsa mirare, quia cum

» germanus et verus Filius sempiterni esset Dei, etiam » filius David esse dignatus est, ut te filium faceret Dei... » Quod si ambigis de iis quae ad tuum spectant honorem, de » illius jhumilitatô disce credere etiam quse super tuam » dignitatem dicuntur. Quantum enim ad cogitationes » hominum pertinet, multo est diffîcilius Deum hominem » fieri quam hominem Dei filium consecrari. Cum ergo y> audieris quod Filius Dei filius sit et David et Abrahae, » dubitare Jam desine quod et tu, qui filius es Adse, futurus * sis filius Dei. Non enim frustra nec vane ad tantam humi- » litatem ipse descendit, sed ut nos ex humili sublimaret. » Natus est enim secundum carnem ut tu nascereris spi- » ritu; natus est ex muliere, ut tu desineres filius esse » mulieris. »

Saint Cyrille développe cette doctrine avec une infinie variété, surtout dans son commentaire sur l'évangile de saint Jean. Il le fait dès le début, à l'occasion de ce texte du prologue : « uedit eis polestatem filios Dei fieri his qui ex » Deo nati simt (lib. I, c. xiii-xiv) : Dat filius (gentibus sive » liominibus) ut sint potesîate id quod sibi uni proprie et » secundum naturam inest, in commune quodammodo pro- » ponens, in signum benignitatis suae erga homines et erga » mundum caritatis. Non enim aliter possemus corruptio- » nem fugere, qui terreni gesiamus imaginem, nisi pulchri- » tudo imaginis illius c(elestis impressa iiobis esset ex eo » quod vocal! sumus ad filiorum Dei a^^optionem. Participes » enim illius facti per Spiritum, obsignati sumus in simili-

> tudinem cum ipso... Igitur ad dignitatem supernaturalem

> ascendiniLis propter Cliristum ; verumtamen non sicut » ille, nullo plane discrimine, nos quoque futuri simus filii » Dei, sed ad ejus similitudin- m, per gratiam nimirum qua » illum imitando reprsesentamus. Est enim verus ille b'ilius » existens a Pâtre, sed nos ejus benignitate adoptivi, gra- » lise loco id accipienies : Ego dixi, dii estis, et filii Excelsi » omnes. »

» Creata quippe et serva natura ad res supernaturales » vocatur solo nutu et voluntate Patris; Filius vero et Deus

> et Dondnus, quun': ex ii)sa substantia Patris efFulserit, » proprium ejus bonum secundum naturam sibi adsciscit..»

> Qui per fidem Christi vocati surit in adoptionem filiorum

» Dei, proprise quidem naturse vilitatem exaerunt, Deique » honorantis gratia seu splendida quadam veste conspicui, » ad supernaturalem dignitalem evehuntur. Non enim » amplius carnis filii, sed Dei potius adoptiva soboles nun- » cupantur. Adverte porro cautelam qua Evaiigelista usus » sit, ut nativitas Unigeniti ab horum nativitate distingue- » retur. Quum enim potestatem a iiaturali Filio datam iis » esse dixisset ut filii Dei fièrent, adoptione nimirum et » gratia tandem tutissime subjicit ex Deo nati sunt, ut gra- » tiae quoque demonstret magnitudinem, qua quod alienum » est a Deo et Pâtre, ad ejus naturale quodammodo consor- » tium coUigitur, et quod servum est ad Domini nobilitatem » ob vehementem caritatem eveliitur...

» Mediante Verbo, quod humanitatem sibi conjungit per » carnem unitam, sed naturaliter Patri conjungitur, qua- » tenus natura Deus..., id quod servum est, ad filiationem » ascendit, per veri Filii participationem ad dignitatem » ipsi secundum naturam propriam vocatum et quodam- » modo evectum. Quamobrem filii Dei vccamur et sumus, » qui spiritalem regenerationem per fidem accepimus... » Divinam participamus naturam, non soium quia gratia ad » supernaturalem gloriam evolamus, verum etiam quia » Deum inliabitantem possidemus...» Voyez plusieurs autres passages de saint Cyrille dans Casini, loc. cit.

685. — Saint Pierre Chrysologue expose surtout cette doctrine dans ses discours aux néophytes sur le Pater, et dans l'explication de ce mot, par exemple dans le discours 6S' : « Conditio mortalis, terrena compago..., putre- » dini ac pulveri subjecta natura capere non valet, aesti- » mare non suffîcit, fugare non audet, credere pertimescit » quod hodie cogitur confiteri. Tantam donorum Dei gra- » tiam, promissorum magnitudinem, munerum largitatem » fragilitas liuroana, unde promereri valeat, non potest » invenire. Dum Habacuc propheta ait : Domine, atidivi » auditum iuum et timui ; comideravi •> opéra tua et expavij » auditum timuit, non quia tune propheta tantus audierit » Dominum, sed quia tune servus Dominum suum sibi con- » versum reperit et audivit in Patrem... Adoptatum se tune » stupuit in filium, quando perdiderat ipsius fiduciam ser- » vitutis...

» Et expavU venter meus a voce orationis labiorum meorum. » Si intellectus ori infuderat vocem, cur vota sua, cur desi- » deria sua expavit? Quia non suggestione sui cordis, sed » divini Spiritus ioquebatur afïatu. Audi Pauluin dicentem : » Misit Deus Spiritum Filil sui in corda nostra cliwianîem : » Abba Pater. Quod auditum quuin ad interna transmitteret, » tantum se meruisse mirabatur. et interna tota hominis » pavebant. Et subtus me, inquit, commota est virtiis mea, y> Quid est subtus me? quatenus ipse idemque homo sursum » per gratiam jam levatus jacebat subtus pristinam per » naturam, nec virtutem cœlestem virtus poterat sustinere

> terrena. Pater noster, qui es in cœhs. Ecce quam cito fidei » est remunerata confessio; m' x ut Deum unici Filii con-

> fessus est Patrem, tu ipse es Dei Patris adoptatus in » filium, ut esses cœli hseres, qui paradisi exul habebaris et » terrae. »

Serni. lxxii : « Quod ego modo cum magno tremore dic- » turus sum, quod vos estis nunc terribiliter audituri, imo » terribiliter vocaturi, stupent Angeii, pa^escunt Virtutes, » supernum cœlum non capit, sol non videt, terra non sus- » tinet, tota non assequitur creatura. Quid ad hsec mortale » pectus? quid ad hœc mens hominis imbecilla? quid ad » haec liumani sensus angustia?... Hoc Paulus invisibiliter » quum vidisset, prodidit non prodendo dicens : Nec oculiis » vidit, mcaiiris audivit, nec in cor hominis ascendit quœ prœ- » paravit Deus diligentibus se (I Cor., ii, 9). Hoc Isaias quum y> suo mox cepisset auditu, aci hoc hominis dubitat posse » pervenire vel fidem, dicens : Domine, quis credidit auditui » nostro? (Is., lui, 1)... Hoc Habacuc divini Spiritus pero- » rabat afïatu, dicens : Custodivi, etc. (vîde supra). Ele- » vatus virtute Dei, sensit suam subtus se succubuisse vir- » tutem...

» Pater noster, qui es in cœlis. Hoc est quod pavebam » dicere; hoc est quod trepidcibam proferre; hoc est quod

> neque cœlestium neque terrestrium quemque sinebat ser- » vitatis propriae conditio suspicari : cœli et terrae, carnis

> et Dei tantum repente posse provenire commercium, ut )► Deus in hominem (in incarnatione), homo in Deum, » Dominus in servum, servus verteretur in filium, fieretque » divinitatis et humanitatis ineâabili 'modo una et sempi-

» terna cognatio. Et quidem Deitatis erga nos dignatio » tanta est ut scire nequeat quid potissimum mirarî debeat » creatura : utrum quod se Deus ad nostram déposait ser- » vitutem, an quod nos ad divinitatis suse rapuit dignita- » tem. Pater noster, qui es in cœlis. Stupor insurgi: ; Christus » de Dei Patris pectore matrem vocat et fatetur in terra; et » liomo de matris (Ecclesiae) utero patrem vocat et confi- » tetur in cœlis. Pater noster, qui es in cœlis. Quo te homo » repente provexit gratia? quo te rapuit cœlestis natura? ut » iu carne et in terra positus adliuc, et caniem jam nescias » et terram, dicendo : Pater noster, qui es in cœlis. Qui ergo » se tanti Patris âiium crédit et confitetur, respondeat vita » generi, nioribus Patri, et mente atque actu asserat quod » cœlestem consecutus est per naturam. »

686. — IV. Il peut sembler étrange au premier aspect que dans le temps même où l'on insistait en Orient, en face du naturalisme des nestoriens, sur le caractère absolu et universel des dons de la sainteté et sur la société avec Dieu qu'ils procurent, en Occident, dans la lutte contre les pélagiens également naturalistes, le « docteur de la grâce » et l'Eglise elle-même « eussent Tair » de présenter la destination effective de l'homme comme naturelle, en ce sens qu'elle était due non à l'homme déchu, mais à la créature innocente, parce qu'elle répondait à sa nature, bien qu'il ne pût y atteindre qu'avec le secours de Dieu.

Qu'il n'y ait pas là de contradiction réelle, on doit déjà le présumer a priori; autrement il y aurait eu à cette époque, entre la doctrine publique de l'Orient et celle de l'Occident, une opposition que personne n'aurait aperçue; de plus, le « docteur de la grâce » n'aurait pas eu sur la grâce des vues aussi élevées que celles qui dominaient alors dans l'Eglise et que les pélagiens faisaient eux-mêmes ressortir en admettant pour les enfants innocents une grâce qui les élevait au dessus de leur état, ou une grâce d'adoption. Or, nous savons par la doctrine de saint Augustin exposée ci-dessus que l'homme innocent aurait eu droit à toul ce qui appartient à sa complète félicité.

Au surplus, on trouve aussi dans la doctrine de saint Augustin quantité de points qui attestent son accord 'avec

l'Eglise orientale. Quant aux idées particulières sur la grâce que lui et le Saint-Siège opposèrant aux pélagiens, elles étaient commandées par le caractère spécial du naturalisme occidental, du pélagianisme : il était nécessaire de concevoir la destination surnaturelle comme appartenant de fait à la notion de l'homme, comme étant la forme idéale, la détermination concrète de sa destinée naturelle, et par conséquent de concevoir aussi l'état qui y correspond comme l'état originaire et normal.

687. — Les points fondamentaux de la doctrine de saint Augustin sont les suivants : 1^ Il enseigne que la créature, non-seulement après le péché, mais en général et à cause de la diflérence qui sépare sa substance de la substance divine, ne peut être appelée enfant de Dieu que sur le principe de l'adoption (voy. ci-dessus, ad 2, 2, a). Il dit par exemple, in Ps. xlix, 1 : (Deus Deorum locuttis est), en faisant allusion au passage parallèle du psaume lxxxi {Ego dixi : dii estis et filii Excelsi omnes) : « Manifestum est quia » homines dicit deos, ex gratia sua deificatos, non de subs- » tantia sua natos. lUe enim justificat qui per semet- » ipsum, non ex alio justus est, et ille deificat qui per » seipsum, non alterius participatione Deus est. Qii autem » justificat, ipse deificat. quia justificando filios Dei facit ; » dédit enim eis potestatem filios Dei fîeri; si filii Dei facti » sumus, et dii facti sumus, sed hoc gratiae est adoptantis, » non naturse generantis. »

t^ Il fait consister la destination de Thomme à ne pas

demeurer homme, mais à devenir Dieu. Serm. clxvi (al. 25,

de diversis) cap. ii, n. 2 : « Ego dixi. : dii estis et filii altissimi.

Hoc quidem dixit Deus : ad hoc enim vocat; » cap. i, n. 1 :

€ Hocjubet Deus ut non simus homines; » cap. iv, n. 4 :

€ Ut enim non sis homo, ad lioc vocatus es ab illo qui

;. » propter te tactus est homo... Deus enim Deum te vult

1 » facere. » Et il conclut, cap. ii, n. 2, que Dieu a pu repro-

' cher aux hommes « d'être des hommes, » qdod homines erant.

Quid illos fieri volebaC quib>is crimen erat quod homines erant?

Il fait également ressortir ailleurs qu'avant le péché

rhomme, en sa qualité d'image de Dieu marquée du sceau

du Saint-Esprit, était plus grand qu'une simple créature, qusest. Lxxxm, qusest. lxvii, n. 4 : « Ipse liomo, signaculo » imaginîs propter peccatum amisso, remansit tantummodo » créât lira. » \

30 II montre comment la créature, en sa qualité d'image de Dieu, doit s'attacher à lui, ne former avec lui qu'un même esprit par la participation à sa nature, à sa vérité et à sa^ félicité, de Trin., I, lib. xiv, cap. xiv, n. 21 : « Denique quum » illi (Deo mens) penitus adliseserit, erit unus spiritus, cui » rei adtestatur Apostolus, dicens : Qui adhœret Deo erit unus » Spiritus : accedente qui'iem istâ slù participationem natures » veritatis et beatitudinis illius, non tamen crescente illo in » natura, veritate et beatitudine sua. »

4^ Il donne constamment le nom de grâce au secours divin sans lequel les anges et les hommes n'auraient pu, avant le péché, tendre à leur destinée effective. S'il fait ressortir contre les pélagiens qu'elle est une grâce parce qu'elle ne suppose point dans l'homme un vouloir indépendant d'elle qui la prévient et l'acquiert, on aurait tout à fait tort de restreindre à cela la gratuité, comme le fait Jansénius, d'autant plus que, selon saint Augustin, De prœdest. et grat., cap. xv, n. 31, la gratuité de la grâce est en parallèle avec la gratuité de l'union hypostatique en Jésus-Christ, et la naissance des enfants d'adoption dans le saint Esprit avec la conception de Jésus-Christ : « Appareat itaque in » capite nostro ipse ions gratiae... Ea gratia fit ab initio » fidei su8e homo quicumque christianus, qua gratia homo » ille et ab initio suo factus est Christus; de ipso Spiritu et » hic renatus, de quo ille natus. » (Cf. Fulgent., De incarn. et gr., cap. xx, n. 40.)

5« Enfin saint Augustin fait ressortir, aussi bien que les autres Pères, qu'en « devenant divin, enfant de Dieu, » l'homme est élevé au dessus de sa nature dans un degré proportionné à l'incarnation du Fils de Dieu. Serm. xiii, de temp. : « Factus est Deus homo, ut homo fieret Deus. » Et plus en détail, dans ep. cxl, ad Honoraiuui de gratia novi testainenti, cap. iv, où il explique ainsi les textes de l'Ecriture, Jean, i, 13 et Gai. iv, 5 : « Hsec (nativitas ex Deo, » dont il est parlé Jean, i, 13) etiam adoptio vocatur. Era- » mus enim aliquid antequam essemus filii Dei, et accepi-

> mus beneficium ut fieremus quod non eramus ; sicut qui » adoptatur, antequam adoptaretur, nondum erat iilius ejus » a quo adoptatur, jam tamen erat qui adoptaretur. Et ab

> hac generatione gratiae discernitur ille F'ilius, qui cum » esset Filius Dei, venit ut fieret filius hominis donaretque » nobis, qui eramus fllii hominum, filios Del fleri. Factus » est quippe ille quod non erat, sed tamen aliquid aliud » erat; et hoc ipsum aliquid Verbum Dei erat per quod » facta sunt omnia, et lumen verum quod illuminât omnem » hominera venientem in hune mundum^ et Deus apud Deum. » Nos quoque per ejus gratiam facti sumus quod non era- » mus, id est fllii Dei; sed tamen aliquid eramus, et hoc » ipsum aliquid multo inferius, hoc est filii hominum. » La même pensée revient souvent dans saint Fulgence, (voy. Casini, pag. 271 et seq. surtout Ep. vu, ad Petr. diac, cap. VII, n. 14-15).

» Descendit ergo ille ut nos ascenderemus, et manens in

» natura sua factus est particeps naturse no'jtrae, ut nos

» manentes in natura nostra effîceremur participes naturae

» ipsius. Non tamen sic : nam illum naturse nostrae parti-

» cipatio non fecit detericrem; nosautem facitnaturse iilius

» participatio meliores... Misit itaque Deiis Filium suum

» factiim ex muUere. facttim siib lege... ut adoptionem filiorum

» reciperemiis ; ut videlicet hujus gratiam beneficii discer-

» neret ab illa Filii natura, qui missus est Filius, non per

» adoptionem factus, sed semper genitus Filius, ut partici-

» pata natura filiorum hominum ad participandam etiam

» suam naturam adoptaret filios hominum. Quapropter

» etiam cum dixisset : Dédit sis potestatem filios Dei fieri,

» modumque adjunxisset, ne carnalis intelligeretar nati-

» vitas, quod scilicet eis id prsestiterit, qui credunt in nomine

» ejus et per gratiam renascuntur spiritalem, non ex san-

» guinibus, neque ex voluntate viri, neque ex voluntate carnis^

» sed ex Ueo, mox commendavit quasi hujus vicissitudinis

» sacramentum. Tan^uam enim mirati tantum bonum, non

» auderemus optare, statim subjunxit : Et Verbum caro

» factum est et habltavit in nobis, quod unum est ex quinque

» illis quae tibi exponi voluisti, tanquam diceret : 0 homi-

» nés, nolite desperare vos fieri posse filios Dei, quia et ipse

» Filius Dei, hoc est Verbum Dei caro factnm est, et habltavit

» in nobis... Neque enim jam desperandura est participa- » tione Verbi fieri posse iiomines fîlios Dei, quando Filius » Dei participatione carnis factus est filius hominis. »

688. — Les raisons historiques et polémiques pour lesquelles il n'était pas nécessaire, en face des pélagiens, de mettre en relief l'entière gratuité de la destination eflective de l'homme sont indiquées ci-dessus, § 161, ad A. Saint Augustin avait plus d'une raison de n'en point parler en face de l'adoption pélagienne au « royaume des cieux : » 1» les pélagiens mettaient une distinction arbitraire entre cet objet de l'adoption et la « vie éternelle; » 2° ils concevaient cette adoption d'une façon tout externe, comme Tadoption d'un sujet par un roi de la terre, sans une véritable renaissance à une vie supérieure. Selon eux, l'homme une fois adopté pouvait acquérir le « royaume » par ses propres forces naturelles; 3» la grâce de l'adoption ainsi entendue ne rendait pas la volonté intrinsèquement bonne, et la bonne volonté que Dieu avait en vue était indépendante de cette grâce; 4^ enfin, les pélagiens niaient par cela même qu'en perdant l'adoption l'homme s'éloignât de Dieu par le fond de son être et bouleversât ses rapports avec lui.

Saint Augustin pouvait également distinguer Thomme primitif de l'homme actuel par rapport à l'acquisition de la vie éternelle, en disant qu'elle était pour le premier un mérite, et pour le second une grâce, ou un mérite à acquérir par une grâce, en ce sens que Dieu en créant Adam lui avait accordé le « pouvoir de mériter » comme un annexe de sa nature, et que, l'intégrité existant simultanément, l'homme n'avait pas besoin d'un secours spécial de Dieu pour l'exercer ; tandis que l'homme déchu ne reçoit ce pouvoir que par la grâce de rédemption, et qu'il a besoin, à cause de la faiblesse de sa nature, d'un secours spécial d'en haut pour l'exercer avec persévérance après l'avoir reçu.

Enfin, à côté des pélagiens qui niaient le péché originel et prétendaient que la grâce avait seulement pour objet de rendre Thomme actuel ex bono meliorem, saint Augustin pouvait et devait encore insister sur ce point : que la grâce a pour effet de rendre l'homme bon de mauvais qu'il était devenu.

Il faut avouer, au surplus, que saint Augustin n'a pas établi la distinction du surnaturel et du naturel avec toute la clarté désirable. Cela vient notamment de ce que le saint docteur, d'après ses vues platoniciennes, concevait toute la perfection spirituelle de la créature raisonnable comme une formation, une assimilation avec Dieu accomplie par une participation à l'idéal divin. (Voy. ci-dessus, § 156,11.510.) Il faut donc so'is ce rapport coiriyV-'^er sa doctri^ie par celle des autres Pères, au lieu de se servir de la doctrine de saint Augustin pour accuser ceux-ci de pélagianisme, comme font les jansénistes.

689. — V. La doctrine émise parles anciens Pères grecs, dans leurs explicarions des dogmes de la Trinité et de l'Incarnation, sur la vocation de la créature raisonndble à une société avec Dieu emportant sa déification, fut maintenue et élaborée par les représentants de la théologie classique orientale, surtout par Denis l'Aréopagite (vulgo) et par le confesseur saint Maxime, tandis que la théorie augustinienno prévalait en Occident.

DÉVELOPPEMENTS

690. — Denis l'Aréopagite fait de ce point la base de sa théorie sur la hiérarchie ecclésiastique (sacramentelle), ou sur les effets des sacrements, dont le premier, le baptême, pose les bases de la vie supérieure que les autres sacrements devront développer et consommer. £cd. hier., cap. i, § 3 : « Divinse beatitudini, trinse Unitati... in votis est » rationalis creaturse salus, tam nostra quam mentium » supernarum, quse quidem aliter non potest contingere,

nisi deificentur ii qui salvantur. Est aiitem deiflcatio ad » iJeum quœdam, quatenus fîeri potest, assimilatio et unio > (àçoy.otwffiç Te xai ^vwtrtç). Porro hic comimunis est omni sacro

ordini finis : Dei divinorumque continua dilectio divi- » nitus et unité sacra operatione incerta.,., sacrse veritatis » Visio et scientia et uniformis perfectionis ipsius (divinœ) » nnitatis, quantum fieri potest, divinœ participatio... deifi- » cans omnes ad ipsam tendentes. » Au chapitre ii, il est 'lit d'.i baptême : « Princeps mentis ad divina motio Dei est » dilectio; sacrse vero dilectionis ad sacram operationem

» divinorum praBceptorum exitus est ineffabilis divini nostri » status fabricatio (tou sTvai ôs^wç 5yi[j.iGupTta). Quum enim divinus » hic status sit divina generatio, nunquam sane intellexerit, » nedum fecerit, quidquam rerum divinitus traditarum, qui » neque divinum statum (to uTcàpxetv Ivôewç) habuerit. An non » et nobis existentia primum opus est, ut deinde, quse » nostri fori sunt, tractemus, quum, quod nullo modo est, » neque motioncm neque substantiam omnino habeat, » quod autem quoquo pacto est, ea tantum agat et patiatur » qu3e status sunt sui? »

691. — Le confesseur Maxime fait encore plus nettement ressortir cette doctrine en divers endroits de ses Capita œconomica. Voyez Cent. I, cap. lxxvi : « Solias divinse gra- » tise proprium hoc esse solet, ex proportione divinitatem » elargiri ; quse quidem gratise supernaturali iumine natu- » ram illustrât et per excellentiam glorise supra proprios » termim^'S eam constituit. » — Cent. II, cap. xiii : « Mens » immediatam erga Deum unionem adopta..., quamdiu » cohseret Deo, vincit quodammodo naturam et, participa-' ■ » tione Deus effecta, suse ipsius naturse legem velut mon- » tem immobilem transfert. » — Ibid., cap. xxvi : « Naturam » donata sibt scientia vacuam Verbum Dei factum liomo » denuo scientia replevit eamque firmam et immutabilem » effectam, non natura, sed qualitate deificavit, perpetuo » signans eam cliaractere sui Spiritus, quemadmodum aqua » cum vini qualitate miscetur, ut solidior évadât. Hanc » enim ob causam rêvera factum est liomo, ut nos per gra- » tiam Deos constitueret. »

Voyez surtout Ce7it. IV, cap. xiv (Cf. schol. lix et sq. in S. Scripturam), où il décrit longuement le principe et la fin » de l'ordre surnaturel : « Salus animarum proprie e:-^t finis » Dei (I Pelr.^ i, 9). Finis autem fidei est rei creditae vera » revelatio. Rei créditas revelatio est ejus ineffabilis com- » preliensio, fidei singulorum proportione respondens. » Compreliensio rei créditée existit ad principium secundum » flnem (xaxà teXoç, id est ut finem) credentium reditus » (IttocvoSoç, reascensio). Reditus ad proprium principium ut » finem est appetituL^ completio... ad desideratum semper » mota quies (deaiv/ixo; çTocaiç)... ejusque perpétua et imme- » diata fruitio. Haec vero... divinorum, quae supra naturam

» sunt participatio; participatio autem participantium ad id » quod participant, assiinilatio... vel illorum cura hoc quan- > tum fleri potest per similitudinem identitas (TauToxYi?)... » ideoque deificatio eorura qui ea digni sunt. Deificatio vero * est omnium temporum et aeonum et eorum quae sunt in » tempore et aeone, excessus; hic vero est inimediata unitas, y> qua supremum principium sibi tanquam supremo fini eos » qui salvantur, unit. Hinc est egressus super omnia natu- » ralia et finita, immediata et infinita et in inflnitum (ten- » dens) operatio Dei omnivalens et omnipotens; unde in eis y> qui hanc o[)erationem suscipiunt, ineflabilis et superquam » ineffabilis laetitiae et gaudium, ctijiis nec rationem nec » conceptxim usqiiam nec intellectum nec vocem in natura reriim » invenir e est. »

Saint Jean Damascène, lib. II, cap. xii, d'après saint Grégoire de Nazianze, assigne pour « but au mystère » qui regarde l'homme : <\ ut conversione ad Deum deificetur, » deificetur scilicet participatione divinae iliuminationis, » non in substantiam Dei conversus. » Léonce de Byzance, au contraire, indique {contra Nest. et Eutych., lib. II, dans Mai, SpicU. Rom., x, p. 95 et suiv.) une triple cause et une triple opération : xarà ouatv (ex natura et secundum naturam), uapà ou(7'.v (contra naturam) et uirsp çuatv (secundum ascensum et progressum ad melius). Il dit de celle-ci : « Actus supra » naturam evehit et élevât et ad perfectiora roborat et ad ea » quae non potuisset perflcere, si in eis quse secundum natu- » ram sunt, permansisset. Non igitur ea quse supra naturam, » tollunt ea quae secundum naturam, imo adducunt et » impellunt ut et ista valeamus et virtutem ad excelsiora » insupei' habeamus. »

En Occident, on insistait moins sur la « déification » et sur la destination absolument surnaturelle. Cependant, on trouverait difficilement un langage plus expressif que celuici de saint Bernard (de dilig. Deo, c. x) : « 0 amor sanctus » et castus (quo solus Deus propter se ipsum, alia omnia » propter ipsum amantur)..., eo suavior et dulcior, quod » totum divinum est quod sentitur. Sic affici, deificari est. » Quomodo stilla aquœ modica, multo infusa vino, deficere a » se tota videtur, dum et saporem vini induit et colorera; et » quomodo ferrum ignitum et candens igni simillimum fit,

Page 1