‹ La tradition hagiographique de Saint Thomas Becket avant la fin du XIIe siècleChapitre 111 sur 114 · Cf. la note précédente · texte numérisé non relu

Cf. la note précédente

W alberg

efficax esset malitia delatorum. Ex quibus veracissime colligebat quod, si oblatum subiret officium, Dei gratiam amissurus esset aut regis.

Jean de Sal., p. 306, L. 2-4.

Non enim Deo adhærere poterat regiis motibus obsequens, aut regem non habere inimicum, ei sanctorum præferens leges.

Jean de Sal., p.306, L. 5-10.

Itaque aliquandiu regi et aliis eum promovere volentibus reluctatus est : sed electio divina tantum prævaluit, ut suadente et inducente et instanter urgente venerabili viro Henrico Pisano, presbytero cardinali et apostolicæ sedis legato, desiderio regis acquiesceret et consiliis amicorum.

Jean de Sal., p. 307, Î. z-3.

Manus suas excutiebat ab omni munere, et a domo sua sordes avaritiæ prorsus eliminabat.

inferre, delatorum calumnias... Name

* que si oblatum subiret officium.. {

Anon. de Lamb., pb. 86,1. 11-15.

.… demum aut regem dilectum dominum suum amissurus esset aut Deum. Nec enim mereretur cum Deo regnare, regis motibus obsequens, aut posset cum rege gaudere, sanc torum Dei leges præponens.

Guill. de Cant., p. 8, l. 15-22 25-26.

Itaque ei aliisque eum promovere volentibus aliquamdiu reluctatus est. Cæterum providens Dominus domui suæ,.… viri venerabilis Henrici Pisani, presbyteri cardinalis, apostolicæ sedis legati, spiritum excitavit, qui eum hortaretur et induceret ad regimen suscipiendum.…. voluntati regis et consiliis amicorum adquievit 2.

Guill. de Cant., p. 12, L. 3-5.

Quid quod in cognitione causarum non modo manus excutiebat ab omni munere et a domo sua sordes corruptionis eliminabat.…. ?

1. Voici la fin de la phrase de Guill. : « sciebat quia regem

vel regum omnium Dominum cogeretur offendere (præsertim cum nemo possit duobus dominis servire, quorum præcepta discordant). » C'est la même pensée que celle exprimée par les deux autres biographes, mais pour la forme Guill. est moins près de Jean que ne l’est l’Anonyme.

2. L’Anon. parle également (p. 86) de la résistance de Becket et de l’intervention du cardinal Henri de Pise, mais dans des termes qui diffèrent sensiblement de ceux dont se servent Jean et Guillaume.

Jean de Sal., p. 307, l. 3-29.

Erat quoque providus in consiliis et in ventilatione causarum diligens et modestus auditor, in interrogationibus subtilis, in responsionibus promptus, justus in judiciis et, personarum prorsus acceptione diducta, juris per omnia rectissimus exsecutor. Sub honestate vestium Christi militem, ne merita vana gloria minueret, studiosius occultabat, ut juxta sapientis edictum frons ejus conveniret populo, cum intus essent fere omnia dissimilia.

Nec in palatium ad mensam ingrediebatur nisi pauperibus præinductis, et ad hoc ditius et refectius nobilitari mensam voluit, ut ex reliquiis plenius et gratius consolaretur egenos. Ostiatim mendicantium aullus ab ejus januis vacuus rediit,.

Lares ægrorum et debilium per suos diligentius scrutabatur, et beneficüis visitabat, quamplurimos eorum quotidiano victu vestituque sustentans. Cum enim piæ memoriæ Theobaldus decessor ipsius statutas decessorum suorum eleemosynas duplicare consueverit, hic religiosa æmulatione etiam duplum ejus censuit duplicandum. Ad

Anon. de Lamb., p. 88, 1. 3 du bas et suivv.

.… in propriorum ordinatione providus, in causarum decisione promptus et justus, post avaritiam non declinans et post munera non abiens, pius oppressorum consolator et velox injuriantium ultor… (P. 89, L. 19-23) Cæteris enim exterius se sicut in habitu sic et in victu conformans, et inter eos jocundus et bhilaris, intus tamen dissidere curabat, juxta illud viri sapientis :

« Frons populo nostra conveniat intus autem omnia dissimilia sint. »

(P. 89, L. 11-13) Demum ad mensam grandis nobilisque curiæ cœtu vallatus et præinductis viginti sex pauperibus accedebat. (P. 89, 1. 5 du bas-p. 90, 1. 9) Ad hoc etiam ditiorem et refertiorem mensam habere sategit, ut ex reliquiis plenius pauperibus subveniret. Magna siquidem ei cura pauperum erat, et præter hoc quod ostiatim mendicantium nullus ab ejus januis vacuus rediit, ipse lares ægrorum et debilium pauperum diligentius per suos scrutabatur et eleemosynis visitabat, quamplurimos etiam quotidiano victu vestituque sustentans 1.

Cum vero decessor suus statutas

1. Guill. de Cant., qui pour le reste de ce chapitre diffère complètement, concorde ici presque mot à mot avec les deux autres ; cf. p. 11,1. 5-1 du bas : «Itaque lares ægrorum et debilium per suos scrutabatur et beneficiis visitabat, quamplurimos eorum victu vestituque sustentabat (quotidie tredecim pauperum per se vel per alium religiosum pedes secretius abluens, plena refectione et quatuor argenteorum largitione singulos exhilarabat). » Pour les lignes mises entre parenthèses

cf. un peu plus loin.

hujus pii operis observantiam omnium quæ ex quocunque titulo percipiebat decimas consecravit. In secretiori cellula tredecim pauperum pedes curvatis genibus quotidie abluebat in memoriam Christi, singulis eorum post plenam:refec tionem victualium quatuor argenteos largiens. Quod si forte aliquando, raro tamen, in propria persona gerere prohibebatur, hoc diligentissime per vicarium faciebat impleri.

Jean de Sal., p. 308, 1. 7-16.

In cibis et potibus temperantiæ medium tenuit, ne prorsus abstinens argueretur superstitionis, aut immodice sumens crapula gravaretur.

Notam enim criminosi et hypocritæ fere pariter vitans, id optimum jejunii genus arbitratus est, sobrietatis tenere mensuram.

Et quidem in veste pretiosa spiritu pauper, in facie læta corde contritus, in mensa lauta penuriam eligens, nonnunquam ventre magis vacuus quam refectus, sæpius magis refocillatus quam plenus ; semper enim sobrius, permanens 1...

decessorum suorum eleemosynas duplicare consueverit, hic eum in religiosa superaddendi liberalitate secutus, ejusdem etiam duplum duplicandum censuit, in hujus pii operis observantia permanens, et ad id etiam omnium quæ possidebat decimas conferens. (P. 89, L. 4-11) Quotidie quoque, quando secretius poterat, in secretiori cellula lavandis tresdecim pauperum pedibus genua curvare consuevit, ad exemplum famosissimæ peccatricis, in Christi memoriam lacrymis eos rigans et capillis tergens, humiliterque deosculans ; singulis etiam quatuor donans argenteos. Quod pietatis opus per vicarium expleri curabat, si forte sibimet explendi comoditas deerat.

Anon de Lamb., p. 89, L. 15 et suiv.

Inter ipsas vero ciborum potuumque delicias hoc ille semper temperantiæ medium tenuit, ut nec prorsus eis abstineret, ne superstitiosus notaretur, nec immodice sumeret, ne crapula gravaretur. (P. 89, L. 27- 30) Cavens enim inusitatum et superstitiosum jejunium, ut et vitaret nomen hypocritæ, optimum id jejunii genus arbitratus est sobrietatis tenere mensuram. (P. 89, 1. 23- 27) Et quidem in veste pretiosa spiritu pauper, in facie læta corde contritus, in mensa lauta penuriam eligens, nonnunquam ventre magis vacuus quam refectus, et sæpius magis refocillatus quam plenus, semper autem sobrius, permanebat.

1. Dans Guill. de Cant., il n’y a rien qui corresponde à tout

ce passage.

Jean de Sal., p. 313, L. 4 du bas-p. 314, L.13.

Sed cum se in hac petitione redeuntibus nunciis didicisset fuisse re= pulsum, ecclesiam et omnia bona archiepiscopi et suorum præcepit confiscari ; et, quod in nullius historiæ serie legitur, totam cognationem ejus et omnes qui eum familiaritate aut quovis titulo contingebant, proscriptos addidit exsilio sine delectu dignitatis aut ordinis, conditionis aut fortunæ, ætatis aut sexus. Nam et mulieres in puerperio decumbentes et parvuli vagientes in cunis in exsilium acti sunt. Processit ulterius furor immanis et pis auribus horrenda crudelitas.

Cum enim catholica etiam pro hæreticis et schismaticis et perfidis Judæis oret ecclesia, prohibitum est ne quis eum vel orationum suffragiis adjuvaret. Ministri quoque publicæ potestatis omnes adultos jurare cogebant quod Pontiniacum contristandi archiepiscopi causa peterent 1.

Guill. de Cant., p. 46, L. 3 du bas-p. 47, L. 9.

Rex autem cum redeuntibus nunciüs se in suis petitionibus repulsum didicisset, res omnes archiepiscopi suorumque confiscari præcepit ; totamque cognationem et omnes qui eum familiaritate vel quovis titulo contingebant, proscriptos addidit exilio.

Non infanti vagienti, non decrepito seni, non in puerperio decubanti mulieri parcere decrevit. Processit ulterius furor immanis et piis auribus horrenda crudelitas. Nam compulsi sunt adulti jurare quod contristandi causa suum archiepiscopum expeterent. Prohibitumque est ne pro eo oraret ecclesia, quod pro schismaticis et hæreticis facere consuevit, nitentibus ministris publicæ potestatis…

L'espace me manque pour continuer cette confrontation. Le lecteur qui voudrait la poursuivre, n’a qu'à comparer les passages suivants : d’un côté, Jean, p. 303, L. 26-7, et Guillaume, p. 4, L. 10-12; Jean, p. 304, L. 15-17, 21-6, et Guill., p. 4, dernière 1.-p. 5, 1. 6; Jean, p. 311, dernière L.-p. 312, 1. 4, et Guill., p. 24,

1. L'Anon. de Lamb., en relatant (p. 108, chap. 21) les mesures prises par le roi contre les membres de la famille de Becket, n'offre pas une seule ressemblance textuelle avec les deux autres biographes.

L 6-11 ; Jean, p. 314, L. 4 du bas-p. 315, L. 7, et Guill., p. 76, 1 14-21; de l’autre côté, Jean, p. 308, L 25-0,. et l’Anonyme, p. 90, 1. 27-30; Jean, p. 308, 1. 29-p. 309, L. 3, et l’Anon., p. 90, 1. 9-18 ; Jean, p. 309, L. 3-6, et l’Anon., p. 90, 1. 24-7 ; Jean, p. 309, 1. 21-3, et l’Anon., p. 91, L. 1-3; Jean, p. 309, L. 28-31 et l’Anon., p. 9x, 1 8-9; Jean, p. 309-310, chap. 13, et l’Anon., p. O1, L 4 du bas-p. 92, 1. 21 ; Jean, p. 311, 1. 17-20, et l’Anon,, p. 103, L. 3-10.

Des deux séries de citations mises en regard ci-dessus, il me paraît impossible de ne pas tirer les deux conclusions que voici. 1° Les nombreuses ressemblances textuelles qu’on y constate, ne sauraient provenir que d'emprunts directs. 20 Étant donné que, à une ou deux exceptions près dont il sera question tout à l'heure, jamais un passage de Jean ne se retrouve chez les deux autres biographes à la fois !, il est inadmissible que ceux-ci aient puisé chez celui-là ; forcément c’est Jean qui a exploité Guillaume et l’Anonyme, dont il imite tantôt l’un, tantôt l’autre, en empruntant quelquefois, dans une seule et même phrase, la proposition principale à Guillaume, la proposition secondaire à l’Anonyme, ou vice-versa ?. Les rares cas où Jean concorde textuellement avec Guillaume et l’Anonyme en même temps, s'expliquent par le parallélisme que, dans mon édition de Guernes de Pont-Sainte-Maxence #, j’ai constaté entre ces deux auteurs, parallélisme qui porte

1. Pour la fin de la biographie de Jean, où il n’en est pas de même, cf. un peu plus bas.

Page 1