INSTRUCTIONS DIPLOMATIQUES ENVOYEES A ROME CONTRE LES ELECTIONS

Vers 1530 (Bibl. Nat. ; mss. coll. Dupuy, t. CXVll, £>> 46)

Ceste Instruction... oste les privilèges qu'ont aucunes Eglises d'élire leur pasteur (1).

Instructiones nomine christianissimi Francorum reg^is Sanctitati Domini nostri papae praesentandae, ut illas videndas committat, demum super hiis quod suae Sanctitati videbitur expédiées ordinet.

In primis, prœsupponendum est episcopatuum et allarum supremarum dig-nitatum ad presens electivax*um provisionein et omniinodam dispositlonem, jure communi prlmario et antiquo, ad solam Sedein apostolicam spectasse, prout attestatur bonae memorlae Nicolaus papa in a. Omnes,22 dist. , per quem Sextu m ita concludunt g-lossatores et omnes doctores, in c. Quanquam, de Elect., in 6": Hinc est quod,electione nulla existente,non ad superiorem, sed ad solum summum pontificem provisin devolvitur per Sext., in D.,c. Quanquam.

Secundo, praesupponendum est, tanquam sole clarius, regem praedictum suosque praedecessores et reg-ia stirpe prog-enitos, omnium sese ecclesiarum cathedralium, abbatiarum, prioratuum conventualium, aliarumque sui reg-ni ecclesiarum esse ex privileg"io electivarum fere fundatores : unde, jure non datante, jus praesentandi in illas sibi spectare deberet.

Quapropter, ex parte praediti reg-is similiter supplicabitur quatenus, sublatis seu revocatis praedictis privileg"iis elig-endi quibusdam sui reg-ni ecclesiis concessis, Sanctitas D. N. papae illarum providendarum dum vacacio conting-et, sibi suisque successoribus presentet, ïn haec, nominante reg"e praedicto, restituât, prout in omnibus aliis pi'aedicti reg-ni ecclesiis per bonae memoriae Leonem Papam X per Concordata ordinatum est.

(l) Ce titre est celui du ms. de la collection Dupuy, qui n'a pas conservé d'ailleurs en tout l'ancienne orthograpiie.

Ad id, sub correctîone tamen sanctissimi D. N. papae, moneri débet sua Sanctitas mediis et ratlonibus infra deducendis et plerisque aliis, de quibuseadem Sanctitas omnia fusa in scrinio pectoris habens, plenius est informata.

Primo, per talem constitutionem editam, reducimur ad jus commune antiquum, primarium et rationabile, de quo supra, unde praedicta constitutio, cum res de fastig^io revocatur ad suam naturam, videbitur nedum non odîosa, quinimo favorabilis, proutdicuntGlos. et Sci ip. Vide c.Slatutum, de Priebend.,in6^.

Secundo, per dictam constitutionem conservabitur dicte régi suisque successoribusjus patronatus.sibi ex fiindatione suorum praedecessorum rationabiliter acquisitum. et ejus animus ad instaurandas praedictas ecclesias, quarum aliqu*, tum nimia antiquitate cum electorum mala versatione, ruinam minantur, et ad novas construendaset fundandas inflammabitur.

Ex contrario, si id prœdicto régi denegetur, posset ipse rex non solum a veteribus ecclesiis reparandis, sednovis construendis distrahi. Quinimo, bona et proventus a suis praedecessoribus talibus ecclesiis, subspe juris patronatus, dicata tollere, jus patronatum a jure sibi suisque successoribus concessum, videns usurpari.

Tertio et peremptorie, monere debent Sanctitatem D.N. papse abusus et scandala, quae ex talibus eligendi privilegiis provenerunt, et, in dies excrescente malitia, provenire possent, maxime attenta fructuosa utilitate, quîe, ex provisionibus ad praesentationem seu nomiuationem régis tempore Concordatorum factis, provenit. Pro quorum elucidatione clarum est et omnibus manifestum, ex talibus eligendi privilegiis in Ecclesia gallicana insurgere divisionem et diversitatem, in qua tamen deberet talis unitas adesse, ut omnibus ecclesiis Gallicanis pari forma provideretur, ne esset dispar observanlia et inde scandalum oriatur, prout dicit Sext. in c. Den.,Qui., De vitaet honestate cleric. Ralione igitur scandali vitandi. débet una et eadem forma in omnibus ecclesiis Gallicanis introduci, maxime attenta et considerata unitate Ecclesiae gallicanae, aliorum regnorum , puta, Angliae et Scotiae, in quibus uniformiter omnibus ecclesiis providetur ad nominationem, cum non videtur Francorum regem pejoris esse conditionis quam reges supi-a nominati existant.

400 LES DOCUMENTS CONCOHDATAinES

Redeundo tamen ad scandale, abusus et ad fructuosarn litilitatem, quœ ex praediclis privileg-iis et apostolicis ad reg-is nominationem provisionibus respective insurg-unt, Sanctitati D. N. papse notissimum est a tempore sacrorum Concordatorum celerius fuisse provisum ecclesiis ad régis nominationem spectantibus quam antea provideretur.

Ex diverso, sub colore dictorum privilegiorum super electione concessorum, privileg-iati saepius expectant ultimam termini a jure pvœfixi diem ; et interea, pactionibus illicitis et simoniacis promissiones beneficiorum ab eligi procurantibus extorquent, unde résultat long-a et diuturna vacatio, quae, quam sit ipsis ecclesiis dispendiosa et periculosa esse soleat animabus, non solum jura testantur, sed etiam magistra rerum efficax experientia manifestât, prout dicit Lcx., in c, Quam sit, de Elect., in 6°., et in c, Ne pro defectu, eodem tit., in antiq.

De tali et diuturna vacatione, ex talibusprivileg-iisinsurg-ente, non est fienda probatio, cum id satis sit compertum Sanctitati praedictcc; et de hoc est facta evidens probatio per Sex., in Extra., V., Ex dehito, de Elect., ubi haec sunt verba : Pericuiis animarum, et monasteriorum dispendiis quae, ob ipsorum vacationes diuturnas, ex electionibus ipsis soient frequentius evenire.

Alia et secunda utilitas ex provisionibus apostolicis ad régis nominationem factis provenit. Ex eo quod per illas unanimiter et absque discordia ecclesiis providetur, e contrario ex talibus elig-endi privilegiis ssepissime et fere semper, ut docet expe. rientia, eveniunt durosse et discordes electiones, quœ discordia et consensus a diversis electis electionibus de se factis praestitus, quanta afferat ecclesiis tam in temporalibus quam in spiritualibus dispendia, attestatur Sex., inc. Quovundam, de Elect., ubi hoc scandalum summus pontifex pestem appellat, et ex ea attestatur majora dispendia proventura, nisi provideatur ; cui addendus est textus: in extraordinariis dispendiis, qux ecclesix inde fréquenter incurrnnl, et melior Lex in c. Dispendiis et lite pendente, in 6*^, ubi dicitur : Et dispendiis, quœ propter electiones diverses ecclesiœ patiuntur interdum, occurrere cupientcs.

Tertia ex apostolicis provisionibus résultat utilitas, qua per

PIÈCES JUSTIFICATIVKS 401

eas, insequendo doctrinam Sex., in c. Finienti, De dolo et contribiitis, finis litibus imponitur, ne ullra partes graventur laboribus et expensls ; e contra, ex talibus eligendi privileg-iis et electionibus vig-ore illorum faclis, insurg-unt infinitae lites per textum in D. c, Quorwidam de Elec.,in6'', in illis verbis : Dnm prœcipitanter ruunt in litig-iorum anfractus et causarum strepitibus se involvunt, electionibus de se in discordia celebratis, sentientes ex quo per multa dispendia et expensas ecclesiae patiuntur, cum lites sint dispendiosœ, prout habetur in Clem. dispendiosa, deJudicio, et in c. Dispend., deRescriptis, in 6°, et rerum experientia id omnibus edocet, cum pro sustinendis talibus electionibus canonici, capitula et conventus omnia suîe bona ecclesiae consumant.

Quarta ex apostolicis provisionibus utllitas provenlens est quia religiosis et canonicis in ecclesiis, quibus ad régis nominationem providetur, vagandi materia subtrahitur; ex diverso, per talia privilégia et pro sustinendis electionibus, earum confirmationibus petendis, et litibus prosequendis prœbetur privilegiatis vag-andi malilia, quae, quam sit clericis et maxime relig-iosis periculosa, est Lex in c. VI, Fenculosa,ne clerici vel monasler., et Lex 3 c. fine, deRescriptis, in 6°.

Quinto, utiliter adjumento est ad régis nominationem apostolica provisio ad augmentationem cultus divini, quod sic providendo ecclesiis canonici et religiosi suas ecclesias ssepe relinquunt, litium et causarum prosequendarum gratia; unde minuitur cultus divinus et officium divinum, quod a pluribus melius et honoratius celebraretur quam a paucioribus, per notata ÏJi c. ex parte de Constitution., ubi dicitur cultum divinum non debere minui, sed in quantum in scientiarum facultate augeri, et idem in c. fine, de Rescript., in 6^ ; hinc dicit Lex in Extra., Suscepti regim., sub titulo de Electione: Suscepti reg-iminis cura sollicitât, et quae in ecclesiis, sed absque dispendio ministrorum et cultus detrimento divini, servari videntur in melius, retbrmentur.

. Sexta ex régis nominatione résultat utilitas, quia eadem ecclesia providetur [tum] viris litteratis, doctoribus, religiosis, cum nobilitate praeditis, secundum formam Concordatorum, qui praeesse et prodesse possunt, prout Ecclesiae expedit, ut

402 LES DOCUMENTS CONCOnUATAIUES

dicit text. in Extr. ad Regimen, de Prsebendis et Dignitatihus.

E contra, per electionem in eccleslis privileg-iatis praedicti privileg-iatiassumere non verenturindignos, quibus,sub morum honestate et litterarum scientia, sufFrag-antur carnalitatis sequentes affectum, non judicium rationis, unde quanta ecclesiis damna proveniant nemo sanae mentis ig-norat, prout dicit textus in c, Grave nimis, de Prxbendis. Quinimo, talium electio eos fréquenter ad honorem pontificatus et pi-aelaturae assumit, qui nec, ut expediret, prodesse, nec, ut deceret, prseesse sciunt, prout attestatur Papa Glemens, in Clem., in plerisque, de Elect. Hinc ecclesiae, quibus praeficiuntur, ex talibus electionibus, personae minus idonese, propter hoc g-ravia perferunt tam in temporalibus quam in spiritualibus detrimenta, prout idem Glemens, 3 Clem., cum Ecclesia, etc.

Septimo, per provisiones insequendo Goncordata factas, evitantur quamplurima perjuria, qùae fere in omnibus ecclesiarum privilegiatarum electionlbus interveniunt, dum elig-entes juris dispositionem insequendo, idoneum elig-ere juramento Armantes, postmodum carnalitatis affectu, pretio, precibus aut minis devicti, contrarium faciunt ejus quod juraverunt, perjurii reatum incurrendo, in animarum suarum g-rave dispendium.

Octavo, dum ad reg'is nominationem providetur ecclesiis, vitantur viplentia, verbera et tantse insolentiae, quse fere in omnibus electionibus intenduntur, propter arma et assassines et hinc inde ab elig-i procurantibus in talibus ecclesiis positos ; unde subsequuntur electiones factae per sœcularium dominorum, talibus ecclesiis propinquorum,abusum: quae de jure sunt reprobatissima. C. Quisquis, de Electio7iihus.

Nono,dum per electionem ecclesiis providetur, capitula et conventus, bona dimissa a praelatis, vacationis tempore, occupant, inter se dividunt, succipiunt, dilapidant et desumunt in ecclesiarum et successorum grande prejudicium et gravamen, prout attestatur fréquenter evenire Lex in. c. Quia sœpe contingit^ de Elect., in 6°; et hoc frequentius evenit, quia electi, intuitu beneficii ab elig'entibus accepti, et promissionum a se ante electionem factarum, praedicta bona petere nec vellent, nec auderent ; quod in ecclesiis, in quibus ad régis nomina-

tionem providetur, evitatur per descriptionem talium bonorum a reg-is officiariis factam, pro juribus successoris et ecclesiae conservandis.

Decimo, in provisione ad reg"is nominationem facta, omnis conventio omnisque illicita et simoniaca pactio deest, imo nec adesse polest. Unde observalur doctrina sanctae Sedis, in c. Si de major, et obed. Sed In electionibus talium ecclesiarum privileg'iatarum, ut rerum experientia docet, tanta est symoniae labes, ut verbis utamur c. Tanta, De symonia, rabiesque inolevit, ut nulla penitus electio in talibus ecclesiis, quae, dolenter référendum est,, celebretur, quin inKnita pacta simoniaca praecedant et subsequantur.

Or, cum detestabile sit illud simoniacae pravitatis scelus, idque tam divinorum quam sacrorum canonum auctoritas abhorreat atque damnet,prout dicit text. in Extra., Cum detestabile, de sim,on [ia], slcut dicit Lex, in c. Fini. : Quod, sicut simoniaca pestis sua mag-nitudine alios morbos vincit, ita, sine dilatione, mox ut ejus sig-na per aliquam personam claruerunt, de Ecclesia sancta débet eliminari atque expelli.

Quapropter, ut animarum periculis obvietur, insequendo doctrinam c. VI, Animai^m, de Constitution., ex parte praedicti reg'is, suppliciter deprecetur sanctissinus D. N. Papa quatenus, consideratis praedictis scandalis, malis et periculis, quse ex talibus proveniunt privilegiis, et fructibus et commodis in contrarium ex suis provisionibus ad reg'is nominationem provenientibus, praedicta privileg-ia, qu8e,quamvis ecclesiarum utilitate ab initio etcrederentur inducta,eo quia, ut experientia docet, tendere dig-noscuntur ad noxam, in melius reformet, illa revocando, prout et sui praedecessores, eisdem de causis, niulta alia per sucs antecessores édita revocarunt, et habet. in cap. Statutum, de Rescript., in 6" ; 3 c. Suscepti, de Prsebendis, in 6" ; in D., Pastoralis, de Rejudic, et infinitis aliis juribus quae sua Sanctitas habet in scrinio pectoris.

Unumtamen non est omittendum bonae memoriie LeonemX jus commune et ordinarium, quo electiones erant permissae, causis supra narratis, sustulisse, et ex his quae in praefationibus Concordatorum inserta sunt, quae causam finalem ostendunl. Probatur a fortiori jus privilegiarium tollendum esse et

404 LES DOCUMENTS CONCORDATAIHES

revocandum : quod est debilius et facilius tollitur, quam jus commune, quod est potentius.

Erit reprehensibile judlcari ea quae a praedecessoribus édita sunt revocare, prout dicit Joannes XXII in Extrav., Quia nonnunquam, de XV. signif., ubi haec sunt verba : Quia nonnunquam quœdam conjectura profuturum credidit, subsequens experientia nocivum ostendit, sed débet reprehensibilejudicari, si canonum conditor canones a se vel suis praedecessoribus editos vel aliqua in eisdem contenta revocare vel reformare studeat ; si ea obesse potius videat quam prodesse bonis. Lex in c. Non de Dei, et Consanguinitate et Affinitate ; et in Ole., Prima de judicio. Hinc dicit Sextum in c.Alma, de sententia excommunicationis, in 6°: Quod aima mater Ecclesiapl€ft"umque nonnulla rationabiliter ordinatet consulto, quae, suadente subjectorum utilitate, postmodum consultius ac rationabilius revocat. Quin imo, nunquam melius summus pontifex sui exequitur debitum offîcii,quo modo si nutrire ea quae recta sunt, et corrig-ere quae profectum virtutis impediunt, commissa auctoritate, procuret, prout dicit text., in c. Cum et plantare,de Privilegiis nonobstant., ea quae dicti privileg-iati allegare possent privileg-ia, scilicet a Sede apostolica sibi concessa fore perpetuo observanda, quia, ultra praedicta, ex quibus dici posset sufficiens dictae alleg-ationis confutatio, ex sequentibus pluribus mediis respondetur.

Primo loco, inferatur ratio revocandi ab eisdem privileg-iatis proveniens,qua, non obstantibus praedictis privileg-iis.et inillorum contemptum pluries, contra illorum formam, ante Goncordata eleg-erunt, servata abrog-atae et merito Prag-maticte Sanctio nis forma, qua re talibus privileg"iis renuntiaverunt, cum tanto tempore contra indulta, privileg-ia, alia eligendi forma usi fuerint, eis renuntiasse tacite praesumuntur : per Sex., in c. Accedentibus, de Prixnleg.

Nec posset huic rationi dari evasio, asserendo privilégia et Prag-matica abrog-ata ad eundem scilicet elig-endi finem tendere, quia diversa esset forma quam non est licitum excedere per c. Porro, de Privilegiis, ubi haec sunt verba: Sic enim eos voluimus privileg-iorum suorum servare tenorem, quod eorum metas transg-redi minime videantur, alias privileg"io contravenientes

et rcnuDliarc ccnsentur per notala in. c. Poteslis eodem ut., praeserlim cuin talis Prag-matica sanctae Sedi aposlolicfe foret exosa et ab eadem semper reprobata.

Secunda est ratio peremptoria, quia, postquam taies privileg-iati, mala supradicta committentes, concessa eisdem elig-endi facultate abutuntur, ut experientia docet, idcirco praedicta talia mereantur privilégia araittere, per Sex., in c. Tuorum, de Privileg., et in propriis terminis circa élection, est textus in c. Provida, de Elect. in 6°. Facit Lex, in c. de Rescript, et in c. Postulatio pr3elaturse,qmhus adjiciendus est textus in c.Detestanda de concessione prsebendx, in 6", ubi haec sunt verba: Detestanda iniquorum perversitas abstinere nesciens a vetitis, nec gaudere débite modo concessis, dig-ne plerumque officium praesidentes excitât ad ea quae justa fuerant consideratione concessa, cum in abusum ea verg-ere circumspicientur, discretione praevia, revocanda. Hinc dicit Sex., in c. Suggestum, et de novis, quod débet revocari privilegium, si ex postfacto incipit esse nocivum.

Et talis reservatio privilegiorum in Concordatis facta, nedum non attulit fructum, quinimo simoniae, litium etaliorum malorum formaret ut enutrium. Quapropter, venit revocanda per Sex., in Cle.,Dudum,de Sepult., praesertim cum majoraet ampliora scandala, jurg-ia, lites, pericula et incommoda, prout ex praeteritis praesumitur, ex taii reservatione sint subsecutura, nisi céleri remedio provideatur, praedicta privilégia discordiarum fomenta revocando; quo nihil est praestantius, et dicit Lex, hi contra extraneos, ad universitates, de Treuga et Pace, in Comynunibus.

Tertia ratio est a cessante causa privilegiorum, quapropter débet cessare efifectus, per Sex. ,inc. Non débet, de Consanguin, et Affîn., et inL. Adigere, quamvis, de jure patronatus . Prœdicta enim privilégia fere omnia concessa sunt religionis favore, qua causa cessante, in plerisque prsedicti regni ecclesiis, quae religione posthabita et habitu derelicto, in seculares ecclesias conversae et translatée sunt.

Et cum omnes aliae cessarent rationes, ea taraen sola longa et diutina vacatio ex electionibus, ut jura testantur, proveniens, sufficicns esset ad privilegiorum revocationem et reformationem, prout in simili dividitur, de reservatione benefi-

406 LES DOCUMENTS CONCORDATAIRES

ciorum in Curia vacantium, in c. Si apostolica, de Prsehend., in 6*'\

Ex proxlme dictis résultat solutioad id quod pcr privileg-iatos in contrarium alleg-ari posset: dicendum scilicet fore,antequam ad praedictoi'um privileçi-iorum revocationem procederetur, de scandalis et periculis supra nominatis. Et, ultra prsedicta, aliis mediis respondetur ;

In primis enim, ex sequentibus prsedicti reg-is et aliorum rejçni iiicolarum querelis, id satis Sanctitati domini nostri papae innotuit, quod hoc casu sufficit, prout in simili dicit Lex, in CL, Ex frequen.,de Sentent, excommunicat.l^ec meruit christianissimi Francorum reg-is afl'ectionis sincerae ad sanctissimum D. N. papam et Sedemapostolicam integ-ritas suaqueet suorumprog-enitorum relligio, ut super hoc sibi fides absque alio documento, [negetur], sed adhibeatur, et aliter cum regibus agendum est pnecipue de Ecclesia bene meritis quomodo cum aliis, ut dicit Lex, in c. Novit. de Judic.

Secundo, pi'aedicta scandala et periculaex electionibus provenientia ita notoria sunt et tantis juribus attestata, ut nulla probatione nec aliqua testium receptione indigeant, juxta notata in c.Quoniam, de Elec, praesertim cum moi'a intérim esset periculum allatura.

Ex hiis, et aliis quse Sanctitas domini nostri papae, omnia jura in scrinio pectoris habens, ex sua et sibi innata nomine et dignitate clementia supplebit, supplicat prœdictus christianissimus Francorum rex quatenus prsedicta Sanctitas, praedicta privileg-ia, pacem in Galliainferendo, scandala removendo,jurgiorum et litium materiam ampulando et unitatem Ecclesiae g-allicanae tribuendo, revocet.