‹ Le Droit Commercial Chez Les Romains Droit Français Bertrand D'argentré Ses Doctrines Juridiques Et Leur InfluenceChapitre 40 sur 47 · LES SUCCESSIONS · texte numérisé non relu

LES SUCCESSIONS

Pays de partage égal à l’origine, la Bretagne avait vu peu à peu, à limitation des provinces voisines, des usages différents s'implanter chez elle : l’arrivée au trône d’un Plantagenêt accéléra ce mouvement et l’assise ou ordonnance de 1185 consacra son triomphe. Les fiefs de baronnie et de chevalerie furent déclarés indivisibles, à charge par les aînés de pourvoir à l’entretien de leurs cadets ; moins exi-

geant, le Liber feudorum n’édictait cette indivisibilité qu’à

l'égard des fiefs de dignité. Mais on était loin du droit d’ainesse appliqué à toute la noblesse; on y arriva progressivement. Certaines familles, trouvant ce régime avantageux à leur conservation, se l’approprièrent. D’autres n’attribuaient à l’ainé qu’un préciput. Ces dispositions issues du caprice n'avaient aucune unité. Bientôt également, sous l’influence des coutumes voisines, la part des puinés fut fixée au tiers en usufruit.

Tout était donc très compliqué, et les usages nouveaux contrariaient les idées que faisait naître la lecture du texte ancien : d’Argentré eut le mérite de discerner très nettement les grandes lignes de l’assise : généralité du partage égal avant elle, droit des puinés aux seuls aliments (1),

(1) Col. 1969 et 2167.

énorme extension donnée à l’assise par les ambitions privées, fausseté historique du partage égal avec préciput (1). Mais, quoique historien, son sens historique, nous avons eu déjà à le signaler, est souvent en défaut ; ilrajeunit d’un siècle la très ancienne Coutume qu’il considère d’ailleurs comme une œuvre officielle ; il prend pour une constitution de Jean II une compilation d’usages angevins (2), il confond la chevalerie personnelle et la chevalerie réelle, et il en arrive à conclure que la succession d’un chevalier ou d’un baron ést tout entière indivisible (3). Sur le maritaqium, sur les catalli, on pourrait bien encore signaler de petites erreurs qui cependant ne doivent pas mettre en oubli la justesse de la vue d’ensemble. ù

D’Argentré est très hostile au testament. Nos ancêtres, dit-il (4), ont agi melius, prudentius, sanctius que les Romains quand ils ont déclaré que « is hæres esset mortui quem sanguinis proximitas et gradus propior ad gentis pecuniam vocaret. [ta lex pro homine testata est, quæ regula est constans, perpetua et incorrupta pro animante instabilissimo, incertissimo, versatili et semper in pejus cogitatione et perturbationibus ruenti, et omnino quod Plato scribit phusei eumetabolo ut a qua gente demigrasset hæreditas, eo jure certo et æquabili et natura ratione regrederetur. Quo invento nihil est salubrius in humanis commercis repertum. Hac ratione obviam itum fraudulentæ et insidiosæ orborum captationi quam veteres satiræ ut frequentem ilh ætati et juri olim tantum exagitant, Ro-

1) Col. 2183.

2) Col. 2171.

3) Col. 2254.

(4) Col. 1031.

manæ pridem reipublicæ fædam cauponationem quis suggesta,quis supposita, quis falsificata testamenta non audiit, aut Romanorum leges Cornelias ? Quis illa Hortensii et Crassi indita falsis testamentis nomina, ut sub amplissimo nomine veri hæredis jus eluderetur, falsum convinci non posset talibus propugnatoribus ? Quis amplissimas hæreditates a probrosis fœminis libidini datas, ut ille loquitur, partem quisque suam ad mensuram inguinis hæres. Il rappelle l’obligation d’instituer l’empereur son héritier et ajoute : € Quibus probris si jure optimo liberamur, revulsis a radice causis mali, quis huñc sensum majorum non laudet, et illam perversam sapientiam non deiestetur. Hac eadem ratione inofficiosæ propinquorum et parentum vojuntates in liberos et genus suum frenum accepere, quorum maligna judicia frequentata illo seculo ostendunt jurisconsultorum querelæ. » Il rappelle que les Romains ont été obligés de mettre des bornes à la liberté de tester et en profite pour attaquer une fois de plus ce droit, « cruces ingeniorum et Eridis pomum de senticosæ et salebrosæ jurisprudenti arcanis proditas. Tot perturbationibus, conclut-il, actas mentes infracta et immota lege frenari necesse fuit, legemque poniutqua quisquelegefamiliam accepisset> eadem genti postérisque transmitti ne ægre ferretneve idem jusnascituris mvideretquoipsequisquam crevisset..….Nec sine eventu res fuit quando ambagibusillis testamentorum ex usu sublatis, certo et incorrupto jure hæreditates capi cœpere, cum unus sanguis capiendi legem terminat.… De hæreditalibuscerte minimum est quod in tribunalibus nostris Judicatur, etsi de modi cujusque mensurainter cohæredes existere quædam controversiæ solent de personis capientibus lis

fere nulla.. Quis furor, o cives, dit-il en parlant d’un célèbre procès où douze familles toulousaines se trouvaient impliquées. Car illa Erynnis alitur tali jure aut injuria potius ? Cur incendia jaciuntur, quibus omnes conflagrare aliquando necesse sit? Cur aces subduntur materiæ, prætextu quasi mos gerendus sit insanæ testantium libertati. Istam tu quam libertatem testandi vocas, si compares cum ista immedicabili litigandi necessitate, quis ex simpliciter non desipientibus anteponat in totum non testari potius quam abeuntem tectis ignem injicere. Improbum scelerati hominis istud desiderium sit et humani generis et suorum odio flagrantis cum vixeris fœlix, miserias posterorum optare, et quod' dicere solent anniversarias offas propinare palatis et litigantibus, et Endis sacra.

Cela lui tient tant à cœur qu'il y revient à chaque instant, et qu’au risque de nous répéter, il faut sur ce sujet multiplier les citations. « Quo facto, dit-il (4), importunæ hominum voluntates et enormes motus ad normam immotæ rationis exiguntur et strepitus tribunalium conquiescunt ut quando mortales de gradu rationis perturbaliones aliæ atque aliæ solent dimovere ; unalex æquabilis, et immota accurrat et pro homine testetur. Sic igitur edico quo jure quoque lege quisque vestrum gentem, pecuniam, familiam a majoribus accepit hac cadem in posteros reddat. Hæc cum dixit quisquam tam vecors est et usque adeo insanit ut ad tam apertam vim rationis et æqui hiscat con-

tra et etiam retentet illud suum uti quisque legassit et malit exponi spes suas alienæ libidini et incertæ, cum ex lege suum sine periculo tenere possit, quam lege incor-

(1) Col. 1903. i.

ruptæ credere, quasi non sæpius insaniant testantes. Hoc ratio, hoc sanguinis necessitudo, hoc storgæ naturales et æqualitas juris postulat. Si quid externis benefacere lubet, de triente libet. Nam hæredibus justis de causis irato patent causæ et supersunt leges et morituros perturbationibus indulgere non licet. Denique infelicia talis juris inventa testantur infortunati profectus, clades patrimoniorum ubi illa obtinent, lites, odia.»

Puis vient l’intéressante anecdote que voici : « Extitit me forum ingrediente regionibus his vir quidam principe loco, familia et genere illustre, procuratione etiam regiæ potestatis notus : hinc etsi ingenium non deerat, infensus tamen hæredibus quamquam non perinde gravi de causa, rationem sibi reperire videbatur qua consuetudinis vim eluderet ; id quo facilius patraret, diligerat de potentibus quemdam cui quas haberet ditiones amplissimas donaret. Sed is, cum paulo post fato concessisset, easdem rursus alteri qui plurimum apud principem tum poterat, donarat ne facile clava detraherent Herculi, sed cum, quæ volubilitas fortunæ est, is quoque loco excidisset, novas amicitias redimere homo misere fœlix coactus est nullo suorum respecta. Quid tum ? vivus vidensque expelli se vidit domopatria et avito patrimonio, et externum dominum in penetralia accepit illacrimantibus qui cederant, et precarium usum paternæ fortunæ quandiu vixit, vix tenuit, semper metuens, semper suspensus ; si quid moliebatur, ædificabat, struebat, pone * protinus illi Nemesis et a domino monitor qui aurem velleret, non placet domino, hic actus non est usufructuarii, præjudicium facis donationi. Sic denique vixit, ut paternæ domus conductor et inquilinus salutaretur. Quid denique?

exosussuis generique atque adeo externis quos crudele exemplum offenderet, decessil ; morienti vixdum efflata anima, extemplo ädvolarunt undique vulturii paludati togatique custodes, ne mori desineret, lecto vix stragula insterni passi sunt: notari vultum suum et valetudinem deficientis vidit ab his quibus longa erat mora morientis. Mortui cadaver vulgari sandapila, ne alienam possessionem funestaret, præeunte modico lumine elatum, nemine funus comitante de suis, sine honore et modico facello illatum, quod imbres arcere non posset ; supellex quæ cuique obvia direpta aut compilata quæ magistratus diligentia conquiri potuerunt et furibus superfuere comportata. Hæredes exitiabili lite impliciti, eum de eo convenire non possent, principis quo-, que cupiditatem irritavere ; eaille capi omnia distrahique Jjussit et pecuniam in fiscum redigi. De patrimonio quadraginta amplius annos litigatur inter donatarios et hæredes ; difficilis actio, nullus exitus alternantibus subinde opibus et factionibus partium insana controversia vultures alit.

De illo quidem sic de prudentibus quidam festive dixit, similem illum videri patrifamilias qui ingenti congesta ma teria veluti ædificaturus esset, stragulis copiosis omnigencris pene sic comportatis omnibus exteruplo subjecta face omnia incendisset et se oculis hominum eripuisset : hoc Neronis, hoc Caligulæ consilium fuit, hominum furiosorum quibus futuri ævi nulla cura esset.»

«Cette infinie liberté, dit-il encore (1), était trop respectée, et les particuliers trop plus qu’assez favorisés contre le bien et avantage public, pour les passions qu’on a pra-

(1) Col. 2198.

Page 1