‹ Le Droit d'AsileChapitre 214 sur 365 · Cf. p · texte numérisé non relu

Cf. p

2. Op. cit., fo 268 vo : « Quaero an immunitas de qua hic tuetur istos contra praelatos : videtur quod non ; ex quo videtur inferendum quod haec immunitas sit inventa contra seculares potestates. ; Ecclesia non praesumitur privilegiasse contra se. Item judex ecclesiasticus non infligit poenam mortis vel truncationis.. In contrarium, quod talis fugiens sit tutus a quolibet, etiam ecclesiastico judice... ad contrarium, cum dicitur judicem ecclesiasticum non imponere poenam mortis vel truncationis, dicit Innocens quod haec littera loquitur de omni poena ; sed de poenitentia, concord, quod non ».

3. Commentaire, X, III, 49, 6 : « Quaero utrum judex ecclesiasticus poterit extrahere fugientem ad ecclesiam. Quidam quod sic, quia contra potestatem secularem, non ecclesiasticam videtur ista immunitas adinventa... Item non presumitur Ecclesia privilegiasse contra se... Item. quia immunitas est concessa, ut fugiens evadat penam mortis vel sanguinis, quas penas non infligit Ecclesia… Contrarium tamen Joannes Andreae, scilicet quod extractio violenta per judicem ecclesiasticum de subdito vel servo fieri non possit... ».

4. PANORMITAIN, X, III, 49, 6, fo 216 : « Sed dubitatur an judex ecclesiasticus possit istum confugientem arcere et constringere, presertim si est persona ecclesiastica ? … Innocens... Sed dicit Jo. Andreae.. et concludit quod per istos violenta abstractio fieri non debet, quod mihi satis placet, et allego pro eo ©. Nullus, ubi textus expresse dicit quod nullus clericorum servum aut discipulum suum confugientem ad ecclesiam extrahere audeat vel flagellare praesumat ; sed circa duo potest dubitari. Primo an judex ecclesiasticus possit fugienti ad ecclesiam invito indicere poenitentiam. Et ista quaestio succincte tangit Jo. An. post Innocentem et uterque videtur sentire quod sic et facit gloss. in d.c. De raptoribus quod mihi placet, dummodo invitus non extrahatur ab ecclesia.. nam immunitas non intelligitur concessa in praejudicium animae... Secundo principaliter potest dubitari, numquid haec immunitas sit concessa clericis religiosis, ut non possint per judicem proprium in ecclesia -arceri seu violenter extrahi. Et hanc quaestionem expresse non attingunt hic Doctores. Nam Jo. Andreae nullam mentionem facit de clericis vel religiosis fugientibus ad ecclesiam, vel in ea delinquentibus, seu existentibus. Nec ego reperio aliquem textum qui expresse provideat. Sed ego, salva meliori deliberatione, teneo quod haec immunitas non habet locum in eis, si judex ecclesiasticus, causa disciplinae et non odii, vult eos coercere in ecclesia et punire et extrahere, ut duci faciat ad carcerem. Et primo adduco glo. quae hoc aperte sentit in c. Nullus. Secundo considero quod civilis lex non facit aperte mentionem de clericis vel religiosis et, si faceret, non valeret, quia non potuisset dare privilegium in prejudicium ecclesiasticae jurisdictionis… Jura vero canonica, et si non distinguant inter clericos et laicos, tamen si ponderentur, videntur mentem habuisse ad laicos dumtaxat. Patet hoc in eo quod dicit hic : Rectores ecclesiarum debent obtinere promissionem de morte et membris salvandis. Non enim dicit quod debeant indulgere, quod fecissent si fuissent locuti de clericis, quorum punitio spectat ad ipsos ecclesiarum rectores, ut episcopum et alios prelatos. Idem videtur velle c. Reus, c. Id constituimus. Item probatur hoc apertissime ratione, presertim in religiosis, quia raro aut nunquam exeunt claustra monasterii.. nam secundum regulam eorum et jura communia possunt per superiorem in monasterio coerceri, Verberari et incarcerari et, si opus est, de monasterio expelli et in aliis arctioribus monasteriis recludi.. Et idem dicendum de saecularibus clericis respectu episcoporum.. Praeterea si clerici gauderent hac immunitate ecclesiastica, hoc tenderet non ad decorem, sed ad maximum dedecus ecclesiae, cum videretur velle defendere facinus clericorum... Sequeretur etiam absurdum, quod, cum multi sint clerici qui nihil habent de patrimonio, remaneret eorum delictum impunitum, cum non possent pecuniariter puniri… Praeterea et ultimo, cum occidentes in ecclesia gaudeant hac immunitate,

pant la théorie d’Innocent IV, soutenue par Jean de Lignano et Jean d’Imola : les principes sont favorables à l'opinion de Joannes Andreae et Panormitain ajoute même aux textes invoqués par lui le canon Nullus ; mais, en pratique, le juge ecclésiastique peut toujours, comme l’a reconnu Joannes Andreae lui-même, imposer une pénitence au délinquant qui se trouve dans une église, car l’immunité ne doit pas porter préjudice aux intérêts spirituels. En réalité, bien qu'aucun texte ne l’affirme, le juge ecclésiastique peut extraire, punir et emprisonner les clercs séculiers et réguliers : la loi civile ne parle pas d’eux et la loi canonique ne vise que les lais ; la règle opposée serait contraire à l'honneur de l’église, car tous les délits des clercs y seraient commis ; de plus, comme ils n’ont pas, en général, de patrimoine, leurs fautes ne seraient pas susceptibles de sanction. Cette thèse, raisonnable, n’est cependant pas unanimement approuvée : Pierre de Bellugue, à la suite d'Antoine de Butrio, reprend la théorie de Joannes Andreae, qui, reconnaissant au droit d’asile un caractère absolument général, ne l’écartait pas en faveur de la hiérarchie cléricale 1.

Ces cas exceptés ne formant guère un ensemble cohérent, Boich? et Pierre d’Ancharano * sont amenés à adopter dans un but de clarté les distinctions multiples de Cynus, qui restreignent considérablement le droit d’asile. Panormitain, sans réagir contre les inconvénients de cette méthode, se; borne à contester certains termes de la progression de Cynus 4,

nisi malitiose in ecclesia id fécerint... sequeretur quod clerici..… raro aut nunquam punirentur de delictis eorum, cum ut plurimum delinquant in ecclesia.. Et ista puto verissima, relinquo tamen haec consuetudini... ».

1. Op. cit., p. 150 : « Sed etiam ecclesiastici judices non possunt illos abstrahere et poenas etiam canonicas imponere, quicquid sentiat Innocentius… secundum Joann. Andreae... Et in hoc residet etiam dominus Antonius de Butrio... et hanc tene, quicquid dicant Joann. de Ligno et Joann. de Imola..…. ».

2. In quinque Decretalium libros Commentaria, Venise, 1576, p. 580 : «... Aut non est catholicus... etc... ».

3. Commentaire, X, III, 49, 6 : « Et ut circa predicta habeas clariorem doctrinam, distingue post Cynum, cum quaeritur numquid ecclesia confugientibus ad ipsam praestet immunitatem. Refert aut ille qui fugit ad ecclesiam non est catholicus aut est catholicus... etc... ».

4. PANORMITAIN, X, III, 49, 6, fo 216 vo : « Et circa hanc materiam, cum quaeritur, numquid ecclesia praestet immunitatem fugientibus ad ipsam, posuit Cynus distinctionem in d.l. Praesenti, quam in aliquibus formando subjiciat. Distinguit autem quod aut ille qui confugit ad ecclesiam non est catholicus aut est catholicus. Primo casu non juvabitur per ecclesiam.… Secundo casu, cum est catholicus, aut deliquit in ecclesia, aut extra. Si in ecclesia deliquit, ad quam tunc confugit, non juvabitur per eam... ego dici hoc restringendum … Aut deliquit extra ecclesiam, et tunc refert an sit

Seul le catholique est protégé par l'Eglise ; mais il a pu commettre son délit dans l’église ou en dehors. Dans le premier cas, il n’a pas droit à l'asile, proposition que Panormitain veut restreindre ; dans le deuxième, il faut considérer si c’est. un esclave où un homme libre. L’esclave victime de mauvais traitements jouit de l’immunité et son maître est tenu de le

liber, an servus. Si servus, aut fugit propter magnam atrocitatem domini, qui ad mortem ejus satagit, et tunc habet locum … Aut fugit propter modicam Saevitiam et tunc habet locum... Aut fugit sine aliqua saevitia domini, et tunc aut sine delicto, et idem dicendum quod hie, aut propter delictum. Et si modicum, et tunc si deliquit erga dominum, ut quia forte surripuit unam mensuram vini, vel quid simile, et habet locum... Aut fugit servus propter delictum non facile, et tunc aut debet puniri a domino suo aut ab alio. Si timet a domino puniri, fiet sibi restitutio praestita impunitate... Aut quaeritur de homine fugiente ad ecclesiam, et tune aut fugit propter debitum, aut propter delictum. Primo casu, fugit propter debitum tributorium, aut propter aliud debitum. Si propter tributum seu debitum principis, tunc extrahitur ab ecclesia, ut in auth... sed Petrus, ut refert Cynus, videtur in hoc dicere, quod debitores tributorum non extrahentur de ecclesia ; sed ibi citabuntur et, si defendant se, bene quidem ; alioquin procedetur ad missionem in possessionem bonorum, et ita intelligit d. Ant. et sic recitando transit Cynus, quod satis placet. Nam in dubiis favendum est Ecclesiae.… Item non potuit Imperator per jus suum novissimum prejudicare immunitati a lege et a canone concessa,

Aut fugit propter aliud debitum, et tunc secundum omnes non debet extrahi invitus ut in d.l. Praesenti, sed in modo procedendi sunt opiniones. Quidam enim dicunt quod debent sibi dari 30 dies, in quibus secure exeat et, si sententia feretur intra illos 30 dies, judex eam sententiam non exequetur. Si autem post illos dies fugiat ad ecclesiam, judex exequetur sententiam meliori modo, quo poterit, ut. in auth... secundum Pet. Sed glossa ibi aliter distinguit. Ja. de Ra. aliter intelligit et credo quod melius. Dicitur enim quod dabitur sibi securitas exeundi et standi extra ecclesiam per 30 dies, intra quos respondebit vocatus ad judicium. Et si judex ferat sententiam intra illos dies, tunc judex sibi dabit electionem, ut impleat judicatum et renuntiet securitati, vel redeat in ecclesiam, et hoc voluit littera in d. Auth. et cum hac opinione transit Cy.

Si autem liber homo fugit propter delictum, aut propter atrox delictum et non habebit immunitatem, aut propter minimum et tune habebit... sed glossa sentit idem in quolibet delicto. Et h. dictus Cy. procedere de jure civili, sed de canonico distinxit, quod aut deliquit in ecclesia aut extra. Primo casu, non juvatur per ecclesiam per c. /Zmmunitatem; si extra ecclesiam, juvatur ut non puniatur personaliter in vita vel in membro... exceptis publicis latronibus... Refert tamen Pet. quod quaedam scripta canonica distinguunt, quod aut delictum atrox est commissum ex proposito aut ex casu. Si ex proposito, non gaudebit immunitate ecclesiae.… Secundo casu, sic. et hoc voluit Hostiensis per decr. 1 de hom.….. intelligunt istum textum de altari Veteris Testamenti,, sed contra hanc distinctionem proximam facit secundum Cy., quod de raptore dicitur quod gaudet immunitate et tamen ille deliquit ex proposito. Ideo Pe. circa istud membrum distinxit sic : aut delictum commissum ex proposito committitur stimulo nuptiali aut sine stimulo nuptiali. Primo casu gaudebit, ut in c. all. Secundo, non, et ita simpliciter recitando transivit Cy. Sed tu dic de hoc ultimo membro, scilicet quando propter delictum homo liber.fugit ad ecclesiam, ut sic dixi. Nam haec doctrina Pet. videtur contra istum textum juncto c. fin. Zmmunitatem.… in c. fin. excludit graviter delinquentem ex proposito, quando deliquit in ecclesia, secus ergo si extra ecclesiam. Unde tam de jure civili quam de jure canonico, quoad hoc membrum, dic ut sic dixi. Sed volui praedicta inferre, ul dicta Legistarum non videantur incognita ».

vendre ; s’il n’a subi que de faibles sévices ou n’a commis qu’un délit de peu d'importance, on applique les règles ordinaires de la loi Praesenti ; s’il a commis une faute grave, il peut être puni par son maître ou par un tiers, selon les mêmes règles qu’un homme libre.

Pour celui-ci, il y a lieu de se demander s’il a fui à l’église à cause d’une dette impayée ou à la suite d’un délit. S'il s’agit d’un débiteur public, on applique la loi romaine qui ordonne l'envoi en possession de ses biens. Si la dette est privée, certains Jui accordent un délai de trente jours pour s’exécuter ; mais Panormitain suit l'opinion de Pierre de Révigny, qui affirme que, pendant ce délai, le réfugié doit choisir entre la sentence du juge et la protection de l'Eglise. Le délit atroce, en droit civil, le prive de l'asile. En droit canonique, dit Cynus, non seulement les cas exceptés et les fautes commises dans le lieu sacré, mais même, d’après certains canonistes, tous les crimes commis ex proposito ‘sont des causes d'exclusion ; mais Panormitain conteste cette extension.

Sans insister sur la compétence en matière de dignité, 1l se demande ensuite qui a le pouvoir d'extraire de l’église les criminels exceptés. Grégoire XI, dans un cas particulier, revendiquait hautement, en 1376, les prérogatives de l'Eglise ! ; mais les canonistes postérieurs n’en ont pas gardé le souvenir. Cynus reconnaît le droit d'extraire à l'Eglise ou au pouvoir séculier, selon que le crime a été commis dans le lieu sacré ou au dehors : solution acceptée par Pierre d’Ancharano * ; Bartole n’admet la juridiction ecclésiastique, même dans ce cas, que sur les clercs. Panormitain lui-même ne donne compétence à la cour spirituelle que pour le sacrilège et ne conteste pas, par conséquent, le droit du juge séculier de procéder à l'extraction 4 Les Decisiones Capellae Tolosanae

1 SCT-2D--207, 7 D.10;

2. Commentaire, X, III, 49, 6 : « Sed numquid judex secularis poterit ipsum extrahere ? Videtur quod non, quia ecclesia non est de ejus jurisdictione : extra locum igitur sue jurisdictionis non potest exercere jurisdictionem contentiosam.. Cynus dicit quod aut deliquit in ecclesia et spectat punitio ad judicem ecclesiasticum et tunc non poterit judex secularis eum extrahere ; aut deliquit extra ecclesiam et confugit ibi et tunc poterit inde extrahi per judicem secularem... In casibus in quibus ad ecclesiam debitor vel delinquens confugit, debet prelatus, in casu quo non potest extrahi, eum custodire ne fugiat et, in casu quo potest extrahi, debet hoc pati ».

3. Cité par Anastasius GERMONIUS, 0p. cit., P. 254, cf. p. 266, n. 3.

4. PaANorMITAIN, X, LILI, 49, 6, f° 316 vo : « Ulterius quaeritur quis extrahet istos de ecclesia violenter in casibus in quibus possunt extrahi... Cynus.. distinguit quod aut delictum fuit commissum extra ecclesiam, et tunc judex secularis extrahet et puniet, cum ad ipsum pertineat punitio, cum sit com-

exigent que l’évêque soit requis par le magistrat! et Pierre de Bellugue donne la solution la plus rationnelle : l’information doit être faite conjointement par les deux juges, mais l'extraction n'appartient qu’au juge d’'Eglise, qui livrera le coupable indigne au magistrat séculier 2.

Le manque d'unité doctrinale sur une question aussi importante que celle de la compétence en matière d'extraction, alors que, même en se plaçant sur le terrain de la conciliation avec le droit romain, des textes # permettaient une ferme résistance, montre assez que l'Eglise a perdu son contrôle

missum delictum in suo territorio. Aut delictum fuit commissum intra ecclesiam, et tunc judex ecclesiasticus extrahet, cum sua sit jurisdictio. Et hanc opinionem simpliciter fuit secutus dom. Pet. hic. Sed tu vide Bar. in I. Si euë … ubi dicit quod punitio delictorum in ecclesia commissorum pertinet ad judicem secularem, et non ad judicem ecclesiasticum, ex quo delinquentes sunt laici... Ego si distinguerem, quod aut quaeritur, numquid ecclesiasticus possit punire illum delinquentem in ecclesia de sacrilegio, et credo quod sic. Commisit enim iste sacrilegium, delinquendo in ecclesia, et dicitur violare immunitatem ecclesiae. Sicut enim non licet inde aliquem violenter extrahere, ita et fortius nec verberare, nec occidere, ad hoc allego bonum textum in ©. Cum pro causa, de sent. excommunicationis. Aut quaeritur, numquid possit eum directe punire de crimine seculari ibidem commisso, et credo quod non, quia ecclesia non habet territorium, nisi respectu eorum, qui sunt seu pertinent ad forum ecclesiasticum... »

1. Qu. 423 : « Idem videtur voluisse Salic..ubi dicit quod de jure canonico ecclesia habeat immunitatem, praeterquam in casibus cap. Inter alia et fin. Unde dicit quod judex secularis in ipsis casibus debeat episcopum requirere, antequam extraheret ».

2. Op. cit., p. 153 : « Videamus, cum allegatur quod sit publicus latro vel depopulator, quis cognoscet, judex saecularis vel ecclesiasticus.. quia ex quo super facto est dubitatio, judex saecularis de eo potest cognoscere... judex etiam ecclesiasticus ad effectum defendendi immunitatem, vel remittendi sine cautione….. etiam potest de illis qualitatibus cognoscere.. Et interim is qui ad immunitatem confugit, ibi custoditur et ponitur in compedibus et cathenis per utrumque judicem... Sed major est dubitatio cum est altercatio, si infra immunitatem delinquit vel ne, et sic gaudet immunitate, quis erit judex competens, saecularis vel ecclesiasticus. Et videtur quod saecularis dehoc habeat cognoscere, quia si est in casu exceptuato, videlicet ubi immunitas est violata per malefactorem, certe ille est sui fori et-est licitum illum sibi extrahere... Item quia si judex ecclesiasticus id faceret, scilicet dictam cognitionem, si monstraretur illum immunitatem fregisse, cognovisset de homine non sibi subdito, quem praetextu immunitatis defendere non posset, si monstraretur vero immunitatem non fregisse, propter commodum quod , habet ratione immunitatis. Et sic ex ea jurisdictionem habere videtur, quod non possit dicere, an sit sua jurisdictio.. Item quia hoc asserit pars et nititur probare, scilicet eum non violasse immunitatem. Et est sic quod quotiens judex cum parte assumit disputationem et sic se constituit adversarium, nequit pronuntiare an sua sit jurisdictio.. Dicas ergo quod non est dubium quod ipsa abstractio habeat fieri per judicem ecclesiasticum laico tradentem. Sed cognitio si delinquit intra immunitatem vel extra, uterque judex de illis qualitatibus poterit se informare et cognoscere, unus ad effectum puniendi sacrilegium... alius ad effectum condemnandi de crimine principaliter commisso... et sic quilibet pro suo interesse potest cognoscere, ut succedant quae supra diximus in quaestione proxima, quando negatur esse latro vel populator ».

3. C. Th., IX, 45, 4 : ce texte ordonne l’extraction avec l’avis de l’évêque.

absolu sur le droit d’asile. Le côté négatif est très développé : en cas de violation, les sanctions à appliquer sont minutieusement prévues; mais aucune théorie constructive n’est élaborée, aucune décision pontificale! n'intervient à ce « tournant » de l’histoire de l'institution et les canonistes, loin de prévenir par une solide doctrine l’affirmation de la compétence séculière, se laissent dépasser par elle et ne lui

opposent aucune réplique décisive.

1. On ne peut attacher une grande importance à la formule vague insérée dans la bulle adressée au roi d'Angleterre par Jules II en 1504 : «Licite extrahi et justitiae committi possunt », COcQuELINES, Bull., t. III, pars 3, p. 262.

Page 1