PIÈCES JUSTIFICATIVES
Archives Départementales du Var. — Note d'une écriture du xvnie siècle.
Remarques sur Gérard Pétrarque, religieux de la Chartreuse de Montrieux.
Dans un livre dont la couverture est de parchemin, qui est une feuille notée en plain chant et où il y a un répons « Ecce quomodo moritur justus »; au dit livre, à fol. 15 verso, à la ire colonne, à la fin de la page, il y a un acte de communauté du 18e mars 1366, qui est une donation faitte en la présence de plusieurs religieux de la Chartreuse de Montrieux, surtout « D. Gerardi Petracolli, monachi redditi domus montis rivi ».
Dans le même cayer, fol. 29, dans le 5e article de la première colonne, il y a : 1370 « Dominus Francisais Petrarqua de areis (?) legavit 20 Sol. ». De plus, dans le 8e article de la ditte colonne, il y a un acte de communauté, passé le 12 août 1371, signé par plusieurs religieux et par « F. Gerardo Petracollo clerico reddito hujus domus ' ».
1 . On remarque dans ce texte plusieurs singularités qui doivent être du fait de l'auteur de la note. D'abord le mot
Archives Départementales du Var. — Fonds de la Chartreuse de Montrieux. — Série H. 15 (N° provisoire).
[Au dos] Litera generalis ad officialcs Arearum '.
Karolus secundus, Dei gracia Rex Jérusalem et Sicilie, Ducatus Apulie et principatus Capue, Prouincie et Forcalqucrii cornes. Vicario et iudici Arearum acbaiulo et iudici Brinonie nec non uniuersis et singulis officialibus aliis comitatuum predictorum, presentibus et futuris, fidelibus suis, graciam suam et bonam voluntatem. Advenerabile monasterium béate Marie de Monte Rivo specialem diligentes affcctum, predecessorum nostrorum qui ipsum et graciis prosecuti sunt et fauoris plenitudine confouerunt laudabiliter inherendo vestigiis, monasterium idem, fratres, homines, animalia pastorum, domos, res et bona eius omnia ceteraque pertinencia sibi, sub securitate, fauore et omnimoda protectione nostris bénigne recepimus et retinuimus
de areis devait être lu probablement de arecio (Arezzo, ville où Pétrarque naquit). — En second lieu, j'observe certaines inexactitudes au sujet du legs fait par Pétrarque à son frère ou à la Chartreuse ; il est question d'un legs de Sous et non de Florins. — Enfin, le nom de Gherardo est précédé une fois de l'initiale F (fraier), qui est conforme à ce que nous savons des règles de la Chartreuse, et une autre ibis de l'initiale D (dominas) qui doit être erronée. J'en dirai autant de l'emploi du mot Monachus qu'il faut sans doute remplacer par clericus, Il en résulte que ce document n'est pas irréprochable, peut être consulté qu'à titre de renseignement. 1. Hyères, chef-lieu de canton (Var).
graciosc. Quocirca fidelitati vestre, tenore presencium sub obtentu gracie nostre et omni qua possumus districtione mandamus quatenus dictum monasterium, fratres, homines et reliqua predistincta nostris in hoc beneplacitis deuocius occurentes, protegere, fouere ac manutenere curetis et a cumslibet temerarii molestatoris impia vexacione malignorumque detestandis incursibus viriliter defendatis, et preterquam consequemini exinde inextimabilem eterne retribucionis mercedem nostram vobis beniuolenciam et graciam specialiter vendicetis. Présentes autem litteras, post conuenienteni inspectionem earum, restitui et remanere volumus présentant^ ad vestrorum singulos efficaciter in antea valituras. Datum Aquis, in absencia prothonotarii regni Sicilie, per magistrum Petrum de Ferreriis, decanum aniciensem, cancellarium dicti regni, anno Domini millesimo ducentesimo XCVII, die XXV0 octobris, XIe Indictionis, regnorum nostrorum anno tercio decimo.
Archives Départementales du Yar. — Fonds de la Chartreuse de Montrieux. — Série H. 15 (N° provisoire).
[Au dos] Litera protectionis Karoli régis secundi m° ccc° viii°.
Karolus secundus, Dei gracia Rex Jérusalem et Sicilie, Ducatus Apulie et principatus Capue Prouincie et Forcalquerii ac Pedimontis cornes. Bertrando de Mas. silia, militi, dilecto familiari et fideli suo, graciam suara et bonam voluntatem. Recognoscentes a Summi patris dextra quicquid sumus et possumus, digne ad eius
honorem et gloriam, personis fauemus religione conspicuis et de piorum precipue protectione locorum specialera curam volumus esse nobis; ut qui gratum habet impensum sibi deuotum in Mis obsequium dignanter liât nobis propicius ex studio iauorabilis prosequtionis Illorum. Cuius considerationis intuitu, ad veaerabile monasterium Montis Riui Cartusiensis ordinis, in domo Domini claritate syderea radiantis, babentes eximie deuoeionis aninium et intime caritatis afïectum, monasterium ipsum neenon personas, grangias, res et loca quelibet ad illud spectancia, presencium tenore sub nostra protectione recipimus ac sub precipue defensionis presidio receptamus ut, eo prétexta, cariores habeantur a gentibus et ab unoquoque fauorabilius pertractentur. Quia igitur ipsa nostra suscepeio erit illis tanto amplius utilis quam solercius circa id inherebit specialis vigilancia protectoris; Ecce te conseniatorem et executorem illius, presencium auctoritate, statuimus, tueque fidelitati sub obtentu gracie nostre committimus et mandamus quatenus monasterium ipsum, personas, grangias, res et loca illius a quorumuis iniuriis, molestiis, violenciis et offensis ellicacibus remediis protegas ac in illorum iuribus, bonis et possessionibus vel quasi, quecumque sint et quoeumque nomine censeantur, oportuno fauore defendas; non permissurus ipsum in illis per usurpatorem, occupatorem aut vexatorem quempiam opprimi quomodolibet vel turbari, quinimo audentes in contrarium cures débita coercione repellere in quantum ad te poterit pertinerej ita quod, cum nostris alicctiluis in bac parte concurreiis, id quod circa premissa tibi per nos iniungitur, studeas efficaciter exequi, sicutcupis dediligencia cornmendari. Présentes autem licteras apud dictî monasterii tVatres volumus reinanere edicaciter in antea valituras. Data Aquis, anno Domini M0 CGC Ylll°, die
vicesimo primo mardi, VIe indictionis, regnorum nos trorum anno vicesimo quarto.
Archives Départementales du Var. — Ibid.
Anno domini millesimo tricentesimo decimo die octauo mensis aprilis. Constituais in presencia nobilium et discretorum virorum dominorum Egidii Raimundi, vicarii Arearum, et Johannis Rodulphi, ibidem iudicis, pro tribunali sedencium, religiosus vir dominus Bertrandus Bertrandi, prior monasterii Montis Riui, Cartusiensis ordinis, et exbibuit et legi fecit per me notarium subdistinctum, quandam licteram Régi am, sigillo magno rubeo sigillatam, tenons qui sequilur contentiue, de qua quidem exhibicione et ipsius série, nomine monasterii antefati, sibi fieri voluit publicum documentum cum responsione subsecutiua dominorum officialium prefatorum.
Robertus Dei gracia Rex Jérusalem el Sicilie, ducatus Apulie et principatus Capue, Prouincie et Forcalquerii ac Pedemontis cornes. Senescallo et uniuersis ofticialibus comitatuum Prouincie et Forcalquerii predictorum, presentibus et iuturis ridclibus suis graciam suam et bonam voluntatem. Inter religiones ceteras diuino cultui dedicatas, ad cartusiensem ordinem, cuius sinceritas in sua simplicitate non déficit set quasi lux splendens usque ad diem perfectum domino pro[mo]uente concrescit, zelo specialis dilectionis afficimur, quo lit ut personas et loca qucllibet ordinis antefati quadam singulari beniuolencia persequamur. Cum igitur bonc memorie Raimundus, cornes predictorum comitatuum, proauus, et reuerendus dominus
genitor nostcr, ad ipsum ordinem spiritu pie deuocionis inducti, monasterium Montis Riui de ordine antefato, fratres, homines, animalia, pastores, domos, res et bona omnia ceteraque pertinencia monasterio antedicto, sub securitate, fauore ac omnimodo protectione suis ab olim receperint, sicut fertur, ac retinuerint graciose, protegi eciam foueri ac manuteneri mandauerint per officiâtes comitatuum eorumdem, eorum specialibus licteris proinde confectis; Nos progenitorum nostrorum vestigiis promptis affectionibus inhérentes, volumus et vobis ac vestrum singulis districte precipiendo mandamus quatinus licteras ipsas de suscepeione protectionis huiusmodi, quantum eciam Nos ipsi, quanto efficacius possimus, innouamus juxta earum continenciam eidem monasterio tenaciter obseruantes, non sinatis illud in predictisper quempiam et specialiter per homines Reuerendi in Kristo patris D. Massiliensis episcopi, quos inuenies (sic: lire inimicos) sibi futures a preteriti racioneformidant, iniustis oppressionibus vel iniuriis affici aut in eorum iustis possessionibus tediose turban, quinimo ipsum, personas, res et bona ipsius viriliter protegentes, si necesse fuerit et requisiti pro monasterii parte fueritis, nuni seu seruientes nostre curie ' pro earum rerum et | sessionum custodia iuriumque suorum, sub ipsius monasterii moderatis sumptibus, concedere debeatis sic acturi (?) quod, sicut ad tutelam ipsius monasterii debitam summa voti nostri dirigatur sic et in idipsum obedienter unusquisque vestrum misterium (sic : lire ministerium) inclinetur. Pr< i titteras, |
i. La lecture du moi est douteuse, mais rendue probable par l'emploi des expressions nuncius et seruiens qui désignent bien, en Provence, des fonctionnaires de Curie (Cf. Du Cange nuncius et serviens).
opportunam inspectîonem carum, pencs presentantcm volumus remanere, efficaciter inantea valituras. Datnni Aquis, anno Domini m0 tricentesimo VIIII°, die XVIII0 decembris, VIIIe indictionis, regnorum nostrorumanno primo.
Et dicti domini officiales responderunt în quantum sua interest cum débita reverencia dictam litteram tenaciter obseruare et eam exequi diligenter, ad dicti domini prions instenciam. Confestim, dicta littera exhibita dominis vicario et iudici memoratis, constituerunt, creauerunt et ordinauerunt bannerium et camperium et monasterii antedicti bonorum et rerum ac iurium custodem iuxta mencionem et tenorem littere supra lecte, prius ab infrascripto camperio seu bannerio prestito iuramento de faciendo et exercendo legaliter eius officium memoratum, videlicet Hugonem Egueserium (?) de Solerio.
Actum Areis in capitulo curie Arearum, testibus presentibus videlicet Petro de Buschis, Guillelmo Raymundo notario, domino Desderio, iurisperito, et fratre Guillelmo Grasso, cellerio monasterii de Mannarra !.
Et ego Petrus Tabar[e]llerius, notarius publicus ab Excellentissimo Domino Karolo secondo, Rege Jérusalem et Sicilie condam boue memorie, vocatus, hanc cartam scripsi et signum mcuni apposui.
Archives Départementales du \'ar. — Ibid. Jobanna, Dei gracia Regina Jérusalem et Sicilie du- 1. Saint-Pierre dc-la-Manarre, à Hvères.
catus Apulie et principatus Capue Prouincie et Forcalquerii ac Pedimontis Comitissa. Senescallis predictoiiim comitatuum Prouincie et Forcalquerii, vel eius locumtenentibus et officialibus aliis percomitatus constitutis predictos, quocumque titulo et denominacione notentur, prcsentibus et futuris fidelibus suis, graciam suani et bonam voluntatem. Molesta sunt nobis queque giauamina nostris irrogata fidelibus scilicet que inferuntur ecclesiis ecclesiasticisue personis eo molestius grauiusque perferimus, quo magis ipsas aflectu benigno prosequimur et eorum fauores et comoda quantum boneste possumus libencius procuramus. Sine habuit nouiter, quani cum a ni mi turbacione audiuimus, pro parte Religiosi viri fratris PerSeuali, prions, et conuentus monasterii Sancte Marie de Monte Riuo, Cartusiensis ordinis, deuotorum oratorum nostrorum, oblata Excellencie Nostre petitio, quod sunt nonnulli viri, utique prauitatum alumpni, ipsius monasterii ex propinquitate vicini, qui de Deo et nostra Ezcellencia non curantes, religiosis ipsis, quos claustralis obediencia a mundanis rumoribus dederat esse quietos, eorumque rébus, factoribus et ministris verbera inférant, iniurias faciunt, dampna et oppressiones intolerabiles irrogare non cessant, prêter manifestas) animarum ipsorura perniciem, iurc ipsorum prauitatis submisso calcaneo, in Nostre Excellencie paruipendium et contemptum ; quodque du m ipsorum nequam bominum continuata in hac parte transgressio et iniquitas excessiua necessario impulit priorem eundem dictum monasterium prompte (?) egredi et aliquorum dominorum vicinorum ipsius monasterii officialium, sub quorum iuridictione malefactores ipsi sistebant eciam et existunt, adiré presenciam, petiturus talium refrenacionem excessuum et cas cionem pariter excedencium ; ofi&ciales ipsi, quamuis
in priacipio, religiosis ipsis se promptos ostenderent circa iusticiam ministrandam, eorum tamen querela et denunciacione auditis, ipsos excedentes, data pfeeuflia, impunitos penitus relinquebant et relinquant, ex quo illud sequitur et sequebatur iniquius quod homines ipsi, sine corumdem religiosorum culpa, facti duriores pristino inimici, ad dicti monasterii, lïatrum et rerum ipsius exterminium toto ipsorum posse procedebant temerc et procédure non desistunt. Petito itaque pro parte religiosorum ipsorum Excellencie Nostre deuocius protestacione premissa per dictum priorem quod ad vindictam sanguinis non intendunt eis super bus, ne turbentur in diuinis otliciis de oportuno salubrique remedio subueniri. Nos actendentes quod ipsorum prauorum hominum culpa, dictorum ofticialium dominorum, uti preponitur, procedente defectu, maius requirit iudicium, ad eorum extirpacionem, ne crescant uius, consumacionem, ne offendant ulterius, summissionem, ne appareafit in conspectu hominum innocentum, volumus et fidelitati vestre presencium tenore mandamus, quatenus tam vos présentes quam vos alii successiue futuri senescalli et orliciales predicti, viros taies maleficia huiusmodi in res, fratres, personas et bona dicti monasterii committentes, de quibus, per inquisicionis vel alium probacionis modum s constiterit, restitutis prias ablatis et emendatis pariter dampnis datis, si extaiit, vel eorum competenti precio, si forsitan non extarent, sic rigide et aspere de commis .is excessibus puniatis, iusticiasuadente, quod ipsorum punicio ofFensis det pausam et alii caput erigere ad talia pertimescant ; nos enim volumus, in defectu ministrande per ipsos officiales iusticie de malefactoribus antedictis, ipsorum malefactorum punicionem et castigacionem ad nostram curiam pertinere et nihilominus dictum monasterium, fratres,
rcs et bona ipsius, quossub spécial] nostra protectione recepimus in contingentibus casibus, sic viriliter, pro parte Nostrc ExceUencie aduersus quorumeumque iniurias et offensiones indebitas iustis presidiis et oportunis fauoribus manutenere, protegere et defendere procuretis, qaod nullius molestiam seu iniuriam pertimescant et scribi vobis ulterius non sit opus, presentibus, post oportunam inspectionera earum, remanenti bus présentant^ efficaciter in antea valituris. Datum in Casasana, prope castrum maris de Stabia ' per Adinulfum Cumanum de Neapoti, iuris ciuilis profexorem, viceprotbonolarium regni Sieilie, anno Domini M0 CCC XLV, die II" julii, XIIIe indictionis, regnomm nostrorum anno tertio.
On lit plus bas : L. de Surponto, et quelques mots illisibles.
Archives Departemizntai.es du Var. — bonds de la Chartreuse de Montrieux. Série H. 120 (N° provisoire)2.
[Au dosj Instrumentum tnonasterii Montis Riui de cessione seruicii XX solidorum Jacobi Verani, quos sentit Petrus Laugerii pro quadam...
1. Villa royale de Casasana bâtie par Charles II à Castellamare (l'antique Stabia), pi es Naples,
2. Cette charte c^t d'une lecture particulièrement difficile. Il y a plusieurs mots douteux. On n'a pas indiqué les variantes qui existent dans l'autre original de la charte.
formules finales. Elles ne changent rien au sens du document.
[Anno Domini millésime» tricentesimo sepjtuagesimo septimo ab incarnacione Eiusdem, die ultimo mensis decembris, primo (sic) indictionis... Jacobus Verani libéra voluntate motus, non coactus nec [deceptus] sine dolo et fraude, pro se et suos heredes et quoslibet successores, vendidit et concessit et tradidit, iure proprio, in perpetuum, domino Jacobo Lombardi, presenti et accipienti nomine et vice monasterii Montis Riui, ordinis cartusiensis et pro successoribus suis, quo[d]dam seruicium vigenti solidorum monete curribilis tempore solucionis, quos vigenti solidos monete curribilis eidem Jacobo Verani, ut dicebat, seruit et seruire et prestare tenetur Petrus Laugerii, filius condam Johannis Laugerii, mereatoris dictiloci Arearum, in vigilia vel festo Sanctis Micbelis, quollibet anno, pro quadam terra ipsius Pétri Laugerii sita in territorio Arearum, locodicto in Piano béate Marie de Piano, confrontata, ut dictus Jacobus asserebat, cum vinea et terra bospitalis sancti Johannis Jerolimitani a duabus partibus, et cum vinea Pétri Sufisii, notarii, et cum quadam vinea propria dicti Pétri Laugerii in parte inferiori et cum via publica qua itur ad ecclesiam predictam béate Marie de Piano ; quam terrain dictus Jacobus, venditor, dicebat continere quinque sestariatas terre vel circa. Item ipse Jacobus Verani seruicio vendidit, concessit et tradidit, seu quasi, dicto domino Jacobo Lombardi, ut supra ementiet recipienti nomine et vice dicti monasterii Montis Riui, directum dominium et senhoriam, laudimia et trezena et ius laudandi et retinendi et quodeumque aliud ius quod ipse Jacobus, venditor, habet, habebat et habere poterat in dicta terra vel iura racione dicti seruicii et directi dominii et senhorie aut quacumque alia occasione causa vel racione huius, precio et nomine precii vigenti florenorum auri, valoris cuiuslibet sexdecim solido-
rum monete mine currcntis ; quos vigenti flori auri, prescripti valons, dictus facobus, venditor, confessus fuit et contentus se habuisse et récépissé a predicto domino Jacobo, emptore ut supra, nomine vice et nomine (sic) dicti monasterii, soluente et tradente de pecunia legata, oHata ei transmissa dicto monasterio pro anima venerabilis domini Franàsà P\c\!roquoli poète facundissimi condam, in tuto loco conuertendo pro anniuersariis et subuencionibus conuentus dicti monasterii statuendis, de quo precio predictoruna seruicii et iurium venditorum dictus Jacobus venditor contentus absoluit, aquiciauit et penitus emptorem predictum, per aquiliniam stipulacionem precedentem et acceptillacionem légitime subsequtam. Renoncians excepeioni dicti precii non habiti et non recepti et spei future tradicionis et recepeionis, et, si plus valent, vel valere possunt predicta seruicia et iura vendita precio supra dicto, totam illam maiorem valenciam, quantaquaiuque fuerit, donauit dictus venditor, per se et suos heredes dicto domino Jacobo, emptori ut supra nomine ; cedens et mandans sepe dictus Jacobus venditor, dicto domino Jacobo emptori, nomine et vice dicti monasterii et pro eo recipienti ex causa huius vendicionis, eciam iura, actiones personates et reaies et directas reique prosecutorias et alias quaseumque que et quas idem venditor habet vel liabere potciit in predictis seruicio et turibus venditis cum pertinenciis suis, quolhbet racrone emptionis1 ita quod a modo ipse emptor ut supra, nomine dicti monasterii et pro eo possit et habeat pro precio, seruicio et iuribus suis, contra quoscumque agere, experiri, consequi et tueri utiliter et directe et omnia singula lacère et e\eiceie
i. Mot presque illisible. On pourrait li>' ptortS;
mais emptionis parait meilleur.
pro ut ipse venditor facere potuisset et pro ut verus dominus et procurator in rem suam faciens, facere potest. Et si qua possessio vel quasi in predicto seruicio et iuribus suis pênes eumdem venditorem remanserit, se constituit a modo, pro eodem monasterio, nomine precario possidere quousque ipsam possessionem corporalem fecerit, per se vel per alium aprehensus ; quant adipiscendi, sola auctoritate propria et deinceps retinendi, dicto domino Jacobo et, ante eum, dicto monasterio et eius conuentui, licenciam et auctoritatem prestitit et concessit, promitens et conueniens, dictus Jacobus venditor, per se et suos heredes, dicto Domino Jacobo Lombardi, ut supra nominibus ementi nomine et vice dicti monasterii Montis Riui, stipulanti et recipienti de eisdem seruicio et iuribus et pertinenciis suis litem, questionem aut controuersiam, nullo tempore non inferre, nec inferentibus consentire, sed huiusmodi seruicium cum iuribus supra venditis sepedicto monasterio et successoribus suis saluare, defendere et auctorisare in iudicio et extra, suis propriis expensis, a quolibet inquiétante et de eorum càucione tencri se constituit ; quam vendicionem et omnia et singula supradicta, fiima et rata et ratam firmamque perpetuo habere, teriere, obseruare et complere, et non contra facere, discere voluerunt, per se vel per alium, aliquo ingenio iuiis vel facti. Idem Jacobus Verani, per se et suos beredes et quoscumque successores, dicto domino Jacobo, ut supra nomine stipulanti (?) et recipienti, promisit et sollempniter conuenit et sponte corporaliter iurauit ad Euangelia sancta Dei, sub obligacione omnium bonorum suorum, presencium et futurorum, cum refectione et restitucione dampnorum, expensarum, intéresse litis et extra ; renoncians certus et prudens, per pactum expressum, iuri subuenienti deceptis ultra dimidiam iusti precii et
luridicenti donacionem immensam non valere nisi in actus fuerit insinuata et excepcioni doli mali et condictioni sine causa iniusta et in factum, actioni et omni alii iuri et rationi quibus contrauenire posset vcl aliter exciperi. De quibus omnibus et singulis dictus domiiuis Jacobus, ut supra vice et domine dicti monasterii Montis Riui, peciit sibi licri publicum instrumentum.
Actum Areis, in domo eiusdem domini Jacobi Lombardi, in presencia et testiraonio ipsorum testium, magistri Jacobi Galterii, cirurgici, Johannis Lombardi, Poncii Roberti, de Areis, et mei Johannis Duranti, notarii publici, constituti auctoritate incliti principis domini Roberti, boue memorie, Jérusalem et Sicilie régis, qui, rogatus, hune instrumentum publicum scripsi et signo meo signaui.