‹ Le livre d'Henoch [microform] tr. sur le texte éthopienChapitre 61 sur 267 · LE LIVRE D'HENOCH DEPUIS SA COMPOSITION CXXIII · texte numérisé non relu

LE LIVRE D'HENOCH DEPUIS SA COMPOSITION CXXIII

fipitre de saint Barnab6 (peu apres 70), iv, 3 : oxocvSaAov vjyytxev, rapt ou ysypaTrrai, &q 'Eva>x Xeyei *. Mais ce qui suit n'est pas dans notre livre. xvi, 5, elle cite le Livre d' Henoch y sans le nommer, comme Ecriture : Aeyst yap 7] ypacpT] ' Kal ecrat it: > ffx c '- Ttov v ^epaJv, xat TrapaStoaet xupto; ra Tcpo- 6ara TV]? vojjiTjq xal r/)v (xavSpav xat rbv irupyov auTiov ei? xaTOccp6opav 2 . Cf. Henochy LXXXIX, S6, 66; Ep. Barn., xvi, 6, et Henoch, xci, 13.

Apocalypse de saint Pierre (commencement du n e siecle),

verset 3 '. Kal TOTE eXeutrerai 6 Oeb? ETCI TOU; Tctaxoui; (/.ou TOU? Treivwvia? xal 5i<J3vTac; xal QAtSoixevoo? xac ev TOUTOJ rc3 ^ta) rac ']/ux^^ auT(5v Soxt- (jux^ovTa? xat xptvet TOU? ulouq T^S avofxta;. Cf. Henoch, CV11I, 7-9. V. 21 ... xat ot xoXa^ovre; ocyyeXot 3 . Cf. Henoch, LUI, 3* etc. les anges du chatiment. La description des justes, 8-10, reproduit litteralement quelques traits de celle de Noe a sa naissance; ^. 8 : ... T [/Iv yap cw^aTa aOTwv ^v XeuxoTepa Tcaar,? x to 'vo? xal epuOporepa TravTo? ^o'Sou 4 , etc. Cf. Henoch., cvi, 2, et pour tout le passage xiv, 19-20.

-Saint Justin (fentre 163 et 167), Apologie, n, 5 :

Ot 8' ayyeXot... yuvatxwv [xt^eatv ^TT^Orjcrav xal itatSaq eTsxvtoaav, o't stcrtv ot Xeyofxevot Satfxove?... xal etq avOptOTrou? cpovou?, TroXeaouq, (xotxefa?, axoXaata; xat Ttaaav xaxtav ecTcetpav 5 . Cf. Henoch, vill; IX, 6-9; voir aussi Apol., i, 5.

Tatien (-j-vers 175), Oratio adversus Grsecos, 8, semble faire allusion a la legende de la revelation des secrets et de 1'enseignement de 1'astrologie qu'il attribue aux demons : 'YTrdOecrt? 8s. auroT? TTJ? aTtoaTacria? ot avSpcoTtot ytvovtai. Atayap auToT? aarpoQeo-tac avaSEi^avre?... 6 . Cf. Henoch, VIII.

1 Funk, Opera Palrum apostolicorum , t. i,"!878, p. 8.

2 Ibidem, p. 48.

3 Gebhardt und Harnack, 2'exfe und Untersuchungen , t. ix, 1893, P- 17 et 18.

/( Ibidem, p. 17.

8 Migne, P. G v t. vi, col. 452. Voir la traduction de ce passage, infra, P- 41 , en note. 6 Migne, P. G.,i. vi, col. 821.

cxxiv LIViiE D'HfiNOCH

Ibidem, 20 : MeTWxtaOy]aravo!Sai[/.ovEg... xalotjjisv aTt'oupavou xarsl , parait rappeler la chute des veilleurs, Henoch, vi.

Athenagore (fin du 11 siecle), Legatio pro christianis, no 24 : De Angelis et gigantibus : 'Ex (xevouv rcovTrepl T&sTrap- Oevou; IXOVTWV, of xaXouf/.evot lyevvVjOrjaav ycyavte;. 2o I Outot TOIVUV 01 ayyeXot 01 IXTTECTOVTEC; TWV oupavoiv, TTEJ:\ TOV aspa IXOVTE? xa\ T>)V y7,v, ouxeti el? ri uTrspoupavia GTrspxtj^at 8uvx[xevot xal ai TWV ytyavrow ^uxat, 01 Ttepl TOV xo'cixov etal TCAavojfxevot Batfxovs? 2 . Cf. Henoch, VI ; VII ; xm, 5; xiv, S; xv, 8-12.

Minucius Felix (n e si&cle), Octavius, xxvi : /s^i igitur spiritus, posteaquam simplicitatem substantive suse, onusti et immersi vitiis, perdiderunt, ad solatium calamitatis suse non desinunt perdili jam perdere, et depravati errorem pravilatis infundere, et alienati a Deo, inductis pravis religionibus a Deo segregare. Eos spiritus dsemonas esse poetse sciunt, philosophi disscrunt, Socrates novit... Magiquoque non tantum sciunt dsemonas., sed etiam, quidquid miraculi ludunt, per d semo nas faciunt : illis adspirantibus et infundentibus, praestigias edunt*. Cf. Plenoch, vm; xv, 8-12; xvi , 1 ; xix , 1 .

Saint Ir6n6e (fvers 202), IV, xvi, 2 : Sec? ct Enoch, sine circumcisione placens Dco } cum esset homo, legatione ad angelos fungebatur et translatus est et conservatur usque nunc testis justi judicii Dei : quoniam angeli quidem transgressi deciderunt in terram in judicium 4 . IV, xxxvi, 4 : Et temporibus Noe... qui tune erant homines, qui jam fructificare Deo non poterant, cum angeli transgressores commisti fuissent eis 5 . Cf. Henoch, vi; xn; xv, 1 ; xvi.

1 Migne, P. G., t. vi, col. 851.

2 Migne, P. G., t. vi, col. 948.

3 Mignc, P. L., t. nt, col. 321-322.

4 Migne, P. G., t. vn, col. 1016.

a Ibidem, col. 1093.

LE LIVRE D'HfiNOCH DEPUIS SA COMPOSITION CXXV

Saint C16ment d' Alexandria (] 217), Eclogss, prophet.,

C. II ' EuXoyY|UVo; sT 6 pXsTrwv aSuffffou?, xaO^aevo? ITU XepouSi'i/., 6 Aavt7)X XEYEI 6i/.o8o^(3v T<3 'Evobx ftp eipvjxoTt xal etSov ra? {JXa? jca'ja; *. Cf. Henoch, xix, 3. Ibidem, LIII : "H^ e xal 'Evwx 9'*l <Ttv T0 ^ TOXpa&xvraq ayyaXou; SiSa^at TO{<; avOpioTrou? a<7TfovofAi'av xou (jiavTUYjv xal ra; aXXa? re^va; 2 . Cf. Henoch, VIII. Stromata, V, 1 : Oi ayyeXot exetvoi oE TOV avt xX^pov eiXTrjxoTeq, iSy^avTS? et; rjBova?, S^?TTOV ra aTrdpp-sqTx TOI? yuvai^tv, ocra te el; aurcov acpixTO 3 . Gf. Henoch, viu ; xvi, 3, etc.

Bardesane (154-222), Le Livre des lois des pays : Nous comprenons que si les anges n'avaient pas eu aussi le libre arbitre, ils n'auraient pas eu commerce avec les filles des homines, n'auraient pas peche et ne seraient pas tonibes de leur place 4 . Cf. Henoch, vi, etc.

Jules P Africain ( f vers 237), Chronographia, (conservde

par le Syncelle ) : riX^ou? avOpw-rcwv yevofAevou STTI T% y/j; ayyeXoi TOJ o-jpavou GjyxTcaatv av6pwrcwv tyuvvjXOov. 'Ev ev.'oi; avrtypatpoi; eupov, ot uiol TOJ OcOu... )) Ei c^ ETr'ayyiXtov VOO"?TO exetv TOUTOU;, TOU<; atepl (xaye'a; xal yo^Teix;, ETI 5e aptOfxwv xtv^aecoq , TOJV [xereojpwv Tat^ yuvxt^l T/JV yvoi-iv 7tapa8e5o)xivai, a!p'J)V enoiViaxv xouq TtaiSa? TOU; yt'yavTa;, 8t 'oO xaxi'x? 7yvo{jivri; 5 , etc. Cf. Henoch , vii, 1; viu, etc.

Tertullien (-J- vers 250) tient le Livre d' Henoch pour un livre canonique, parce qu'il ne faut rien rejeter de tout ce qui contribue & Tapologie du christianisme. Le Livre d'Henoch qu'il connaissait comprenait evidemment les Paraboles, De cultu. feminarum, I, 3: Scio scripturam Enoch, c/use hunc ordinem angelis dedit, non recipi a guibusdam, quia nee inarmariumjudaicum admittitur. Opinor, non putaverunt illam ante cataclysmum editam, post eum

1 Mi^ne, P. G., t. ix, col. 700.

2 Migne, P. G., t. ix, col. 724.

3 Migne, P. G., t. ix, col. 21; cf. Siromata, in, 7.

4 F. Nau, Bardesane I'uslrologue, le Livre des lois des pays, textc syriaque et traduction francaise, 1899, p. 31.

8 Migne, P. G., t. x, col. 65.

cxxvi LIVRE D'HtiNOGH

casum or bis, omnium rerum abolitorem, salvam esse potuisse... Sed cum Enoch eadem scriptura etiam de Domino prsedicavit, a nobis quidem nihil omnino rejiciendum est, quod perlineat ad nos. Et legimus omnem scripturam sedificatiotii habilem divinitus inspirari. A Judms potest jam videri propterea rejecta, sicut et cetera fere qusR Christum sonant... Eo accedit, quod Enoch apud Judam apostolum testimonium possidet*. Ibidem, i, 2, est emprunte aussi an Livre d'Henoch, vm. Ibidem, n, 10 : lidem angeli qui et materias ejusmodi et illecebras detexerunt... damnati a Deo sunt, ut Enoch refert*. Cf. Henoch, vm. De idololatria, iv : Antecesserat prsedicens Enoch omnia elementa , omnem mundi sensum... in idololatriam versuros dsemonas, et sjn?*itus desertorum angelorum ut pro Deo adversus Dominum consecrarentur 3 . Cf. Henoch, xix, 1, et xcix, 7. Ibidem, xv : Hssc igitur ab initio prsavidens Spiritus Sanctus, etiam ostia in sujjerstitionem ventura prsscecinit per antiquissimum propheten Enoch*. De virginihus velandis, vn : Si enim propter angelos , scilicet quos legimus a Deo et cselo excidisse ob concupiscentiam feminarum... 6 . Gf. Henoch, vi; xiv, 5, etc.

Origene (185-254) parait hesitant sur la canonicite du Livre d'Henoch fi , Contra Celsum, v, 52. Gelse pretend, centre les chretiens, que le Christ n'est pas le premier ayyeAo? qui ait ete envoye par Dieu sur la terre, et il produit a 1'appui la citation suivante : 'EXOeiv yap xai aXXou; Xeyouct xal 6p.ou ye e^xovra ^ e68o(jL7)>tovTa , ou? ST) yevstrOat xaxou? xal

1 Migne, P. L., i. i, col. 1307-1308.

2 Ibidem, col. 1328.

:! Ibidem, col. 665.

4 Ibidem, col. 68-1.

5 Migne, P. L., t. n, col. 899; cf. Apologia, xxn (Migne, P. L., t. i, col. 405); De idololatria, ix (ibid., t. i, col. 671).

6 D'apres Lawlor, Early citations from the Book of Enoch, duns Journal of Philology, 1897, p. 203-204, il semble qu'au dobul de sa vie Origene cite Henoch comme ficriture; plus tard, il hesite a appeler ce livre saint ; a la fin, il declare que les Eglises ne le tiennent pas pour saint.

LE LIVRE D'HENOGH DEPUIS SA COMPOSITION cxxvil

Sea[/.oT<; &Tro6X7|6VTa<; ev yf| ' 06 ev xai T? Qepjy.ai; Truiya? elvou T a sxeivwv Saxpua d , etc. Gf. Henoch, vi ; x, 11-12, et peuttre LXVII, 6, 7. La-dessus Origene remarque, ibidem, v, 34-55, que ce r6cit est emprunte au Livre d'Henoch, mais que Gelse ne 1'a pas lu et ne le commit que par ouidire, etil constate Iui-m6me de ce livre : 'Ev rot? lxx\-r\al<us ou jtavu <pe"peTOU &<; Oeta Ta 7ciYeYpaij(.|j.eva TOU 'Evd)^ piSXt'a J . Z)e principiis, I, HI, 3 : Sec? et in Enoch libra his similia describuntur 3 . Ibidem, iv, 35 : Sed et in libido suo Enoch ita ait : <( Ambulavi usque ad imperfectum ... scriptum namque est in eodem libello dicente Enoch : Universas materias perspexi 4 . Cf. Henoch, xix, 3. In Joan. } vi, 25 : 'O? sv raj 'Evd))( yeypa-rtTat, e't TW cp(Xov TcapaSexeffOai w; aytov rb j3i6X^ov 5 . 7/i Num., homil. xxvm, 2 : De quibus quidem nominibus plurima in libellis, qui appellantur Enoch, seer eta continentur et arcana; sed quia libelli ipsi non videntur apud Hebrseos in auctoritate haberi, interim nunc ea, quse ibi nominantur, ad exemplum vocare differamus ^ . Gf. Henoch, LXXXII, 10.

Gommodien (m e siecle), Instructiones adversus Gentium Deos, in, Cultura dsemonum, resume en vers 1'histoire des mauvais anges, de leurs fils les geants et de 1'origine de Tidolatrie :

Cum Deus omnipotens exornaret mundi naturam, Visitari voluit terram ab Angelis istam 1 , Legitima cujus spreverunt illi dimissi :

Tanta fuit forma feminarum quse ftecteret illos, Ut coinquinati non possent csslo redire.

Rebelles ex illo contra Deum verba misere.

1 Migne, P. G., t. xi, col. 1261.

2 Migne, P. G., t. xi, col. 1268.

y Migne, ibidem, col. 148,

4 Migne, ibidem, col. 409.

5 Migne, P. G., t. xiv, col. 273.

6 Migne, P. G., t. XH, col. 802.

7 D'apres la tradition des Jubiles, iv , 15?

cxxvm LIVRE D'HtiNOCH

Altissimus inde sententiam misit in illos; De semine quorum gigantes nati feruntur.

Ab ipsis in terra artes prolatse fuerunt ,' Et tingere lanas docuerunf., et qusecumque geruntur, Mortales ct illis mortuis simulacra ponebant. Omnipotens autcm } quod essent de semine pravo } Non censuit illos recipi defunctos e morte.

Unde modo vagi subvertunt corpora multa : Maxime quos hodie colitis deos et 07*atis l . Gf. Henoch, vi-xvi.

Saint Cyprien (-J- 268), De habitu virginum, xiv : Quse omnia peccatores et apostatfe angeli suis artibus prodiderunt quando , ad terrena contagia devoluti, a csslesti vigore reccsserunt. Illi et oculos circumducto nigrore fucare, et genas mendacio ruboris inficcre, et mutare adulterinis coloribus crincm, et expugnare omnem oris et capitis veritatem corrupted suse impugnatione docuerunt' 2 . Gf. Henoch, vm, 1.

Le Pseudo- Cyprien, auteur de 1'ecrit Ad Novatianum (m c siecle) : Ecce venit cum multis milibus nuntiorum, facere judicium de omnibus et perdere omnes impios et arguere omnem carnem de omnibus factis impiorum, quse fecerunt impie, et de omnibus verbis impiis, quse de Deo locuti sunt peccatores 3 . Cf. Henoch, i, 9.

Anatolius de Laodicee (fin du ni e siecle), cite par

Eusebe, Hist. eccL, VII, XXXII : Toti Se TOV itpoiTov Trap' ' (xfjva Tcspi IcrifASptav eivat, TcapaaraTtxic >cai T^C ev TOJ 'Evd)/ {xa Gf. Henoch, LXXII, 7.

Pistis Sophia (oeuvre gnostique composee en Egypte au m e siecle) : Invenielis ea in secundo libro leu, quse scripsit

1 Mi^nc, P. L., i. v, col. 203 204.

2 Migne, P. L., t. iv, col. 453-454.

3 D'apres Zahn, For.ichungen zur Geschichte des Neutestumentlich.es Kanons, V e part.ie, 1893, p. 158; voir supra, p. LIII.

< Migne, P. G., t. xx, col. 729.

LE LIVRE D'HENOCII DEPU1S SA .COMPOSITION GXXIX

Enoch) quum loquerer cum eo ex arbore cognitionis et ex arbor e vitsR in TOxpocSeisw Adami l . Cf. Henoch, xxxn. Ibidem, p. 25, allusion aux mysteres qu'ont reveles les anges transgresseurs. Gf. Plenoch, vm.

Actes de saint Thomas ( ceuvre gnostique dont le fond est tres ancien) : 'Eyto el^i b TOU? ayyeXou? avioOev xara> ^tya; xa\ Iv rat? 70u|/.(ai<; TO&V yuvatxwv aurou? xaraS^crai;, n/a yv]yeve"c(; itaTSe; l\ auTWV ysvojvrat xalrb OsXYijji.de (xou Iv aurotc ota7rpa^w(j.ai 2 . Cf. Henoch,

Page 1