De adulterinis conjugusy passim
rindissolubilité ; avec lui la théorie prend même une forme nouvelle, préparée par des textes antérieurs : le mariage ne devient vraiment indissoluble que lorsque, consommé par la copula camalis^ il représente véritablement Tunion du Christ qui s'est fait chair pour s'unir à TËglise^ Suvce dernier point des modifications se produiront dans la suite, mais le principe même restera celui de tous les grands canonistes. Tous font dériver l'indissolubilité du sacrement, et ne reconnaissent comme indissolubles que les unions qui sont en même temps des sacrements. Ils refusent ce caractère aux mariages des infidèles, car le sacrement de mariage, comme tous ceux de la nouvelle loi, présuppose le baptême '. L'idée fondamentale à laquellq ils se rattachent est présentée par eux avec la plus
1. De nuptiis Stephani et filix Regimundi comîtis {op. édit. Sirmond, tome II, p. 652) : « Nos ostendere posaumus quia non omnes nuptisB conjugalem copulam faciunt, quas non sequitur commixtio sexuam... Nec habent nuptiie in se Christi et Ecclesiee sacramentum, sioat B. Augnatinus dicit, si se uup* tialiter non utuntur, id est, si eas non subsequitur commixtio sexuum.... » P. 659 : « Sciât, at traditione majorum docuimus propter talem desponsationem, dotationem atque pro talibus nuptiis, sicut istœ fuerunt, non esse conjugium quibus defuit conjunctio sexuum, ac cum prolis spe sacramentam. b P. 657 : « In copula vero conjugali in qua desponsatione, dotatione et nuptiarum sacramento, corporis scilicet nnitate, Christi et Ecolesia) videtur fuisse mysterinm, niai morte corporis intercedente, conjugii nonpoterit solutio fieri sicat evangelica et apoatolica testatur auctoritas, et omnium catboUcorum dootorum chorus. »
2. Dictum GratianisuT c. xxvii, C. XXVIII, qu. 1 ; « Legitimum conjugium est quod legali institutione vel provinciœ moribus oontrahitur. Hoc inter infi* deles ratum non est, quia non est firmum et inviolabile conjugium eorum. Dato enim libello repudii, licet eis recedere ab iuvicem et aliis copulari lege fori, non lege poli quam non sequuntur . Inter fidelea vero ratum conjugium est, quia conjugia, semel inita inter eos, uiterius solvi non possunt. » Hoatiensis, Summa (édit. Lugduni, 1517, p. 349) : « Et hoc intelligas de matrimonio fidelium ; cum enim baptismus sit fundamentum omnium aacramentorum, patet qued in pagano velin judsBo haeccadere non possunt. » ^~ Panormitanus, sur c. tu, X, De divort^ IV, 19, n» 5 : « Puto sic dicendum quod ideo ponderatur baptismus in Indissolubilitate matrimonii, quia, ubi non est fldes christiana, matrimonium non habet suum significatum; uam matrlmonium consummalum dénotât uuionem et conformitatem quœ est inter Deum et Ecclesiam per assumptionem carnis humanœ. Unde sicut figuratum est indissolubile, quia carnem quam Deus assumpsit nunquam dirimit, ita et matrimonium illud fignrans débet esse indissolubile sicut figuratum. Hoc
grande netteté S et la même conception se trouve chez les théologiens anciens; il suffira de citer Pierre Lombard' et saint Thomas d'Âquin^
Mais cette explication de l'indissolubilité du mariage, n'esl pas la seule qui ait été donnée par la théologie : deux autres sont présentées, dont la portée est tout autre. D'après Tune^ cette indissolubilité viendrait du droit naturel lui-même, le mariage ne pouvant remplir sa fin que s'il est indissoluble ; d'après Tautre, elle aurait été établie par le droit divin positif, à l'origine même de la famille humaine. Lors de la première institution du mariage, Dieu aurait mis dans la bouche d'Adam les paroles qui devaient en être la règle : Quamobrem hotno relinquet patrem et matrem et adhœrehit uxpri sum et erunt duo in carne una^. Les deux thèses, quoique distinctes,
autem significatum non habet matrimonium quod est inter infidèles, quia Degant assumptionem carnis, et sic matrimonium iutcr eos non est itafirmnni et indissolubile quia cessât inter eos ratio indissolabilitatis, »
1. Hostieusis, Summay p. 348 : « Dicilur sacramenlum non quia ipsuni sncrameutum sit coojugium sed quia est ejusdemrei sacrée signum, scilicet spiritualis et inseparabilis conjunctionis Christi et Ëcclesias, quod quamdiu matrimonium durât inseparabiliter adhsret... Nunquam est matrimouium siuu sacramento. Nam etsi interdum corporalis separatio fiat causa forni cation is vel ex communi consensa causa orationis, sacramentalis tamen separatio inter fidèles fieri non potest nisi cum desinit vinculum matrimonii, pu la per mortem utriusque vel alterius conjugum, vel per ingressum religiouis aiitc carnalem copulam. » — Panormitauus, sur c, vu, X, De conv. conj., lll, 39, n<> 12 : « Nam matrimonium, quatenus res est et non sacramentum, possct dissolvi sicut cceteri contractus; sed quatenus est sacramentum regulatur a natura et significatu ipsius rei signiflcatœ. »
2. Sententis, lib. IV, D. XXXf, C. : «c Sacrameutum vero ita inscparabiliter conjugio hseret legitimarum personarum, ut sine illo conjugium non esse videatur, quia semper manet inter viventes vinculum conjugale, ut, etiam intervcniente divortio fornicationis causa, conjugalis vinculi firmitas uou solvatur. Ubi vero non inter légitimas personas contrahitar conjugium, non adest illud bonum quod dicitur sacramentum, quia potest solvi talium copula. »
3. Summa, prima secundœ, qu. 102, art. 5 : « Matrimonium fuit quidem in veteri lege, prout erat iu offlcium naturse, non autem prout est sacramentum conjunctionis Christi et Ecclesise, quae noadum erat facta, unde et in veteri lege dabatur libellus repudii, quod est contra rationem sacramenti. » Cf. Sanchez, De sacrrtsancto matrim. sacramento (édit. Viterbii, 1754) tome 1. p. 100; Pcrrone, De matrim. christiano libri tres^ Romœ, 1858, tome IU, p. 150 et suiv.