Voyez Ep, CLXïy citée à la note suivante
4. Ep. CLXI (p. 277) : « De viro qui cura muliere, cujus nuptiœ interdictœ non erant, pactuin iniit conjugale, postea vero ad alterius nuptias transiit.
l'évolution de la théorie 1Û5
nette ' . Tel était déjà l'avis de Fulbert '. Enfin Yves de Chartres, très logique avec lui-même, considère comme indissoluble en principe le lien créé par les fiançailles jurées '. Cette thèse a laissé ailleurs des traces durables. C'est une question traditionnellement examinée par les théologiens, que celle de savoir si les fiançailles confirmées par serment n'équivalent pas à un
hoc sentio : Quia sacramentum nuptiarum quod cum perjurio elpacti conjugaiis violatione usurpatum est, aut esse irritum aut manere ad judicium. Si irritum est, ad prius pactum constat redeuadum... Qui enim juramento pactum conjugale firmavit, ex ma jori parte sacramentum conjugale implevit. »
1. Ep, CLXVII(p. 286) : « PeUtus de Rupibus... flliam suam cuidam alterit parochiano de municipio, quod Pontiacum dicitur, conjugali fœdere tradidit, et ille eam se ducturum in uxorem tempore siin constituto absolule juravit, Nunc vero aliam duxit uxorem contra pactum conjugale, quod légitime cum aUa muUere prius inierat, légitima enim sunt fœdera nuptiarum inter eas personas quarum nuptiœ interdictœ non sunt, cum filiafamilias a voluntate patris non dissentit. Hœc fœdera solvi et divinœ leges prohibent et humauœ. Et si muUer ad alium virum transire volucrit, dicit canonica sententia, quia mulierem alii desponsatam alteri non licet habere in conjugium. Econve.j^o. si vir aliud vull inire conjugium, legitur in lege Novellarum: Si quisdiv' > tactis Scripturis mulieri juraverit se eam legitimam uxorem habiturum vel in oratorio taie sacramentum dederit, sit illa légitima uxor, quamvis nulla dos, ntUla scriptura interposita sit. Qui aUter facit contra leges sapit, quod contra leges praesumitur per leges dissolvi meretur. Sic enim cum, prœterita œstate, Signinus episcopus, apostolicœ sedis legatus, apud nos esset, et similis causa ad nostras aures delata esset, prolatis legibus, justumessejudicavimus et legitimum. » Le procès, qui est rappelé par ces derniers mots, est rapporté dans Ep. CLXVI (p. 284) : « Noverit dilecUo vestra, prœterita œstate, cum domnus Bruno Signinus episcopus apostolica legatione fungeretnr, Hugonem Album prœsentiam ejus adiisse et qualiter Pontius nepos Trecensis episcopi filiam suam nomine Matildem, Galeranno camerario régis prius a parentibus traditam, renitentem et flentem in conjugium usurpaverit... Probatum est et mulierem prius a parentibus alteri fuisse traditam et Poutio sine sua voluntate copulatam... Judicavimus mulieri quod esset libéra a Pontii ut non dicam conjugio sed contubernio. » Ce dernier cas est moins démonstratif que le précédent, car il y avait dans l'espèce un autre empêchement dirimant, celui de violence.
2. Ep. XLI (Migne P. L., tome CXLI, p. 223) : « MuUerUla, de cujus causa nostram humilitatem consulere voluisti, impedita est vinculo juramenti, nec potest inire connubium sine crimine perjurii nisi per cons'ensum aut post obitum illius cui se tali juramento conditionaliter obligavit. »
3. Ep. CCXLVI (p. 435) : « Quod si objicitis non fuisse conjugium, ubi constat non subsecutum fuisse carnale commercium, ex auctoritate Patrum respondeo : Quia conjugium ex eo insolubile est, ex quo pactum conjugale firmatum est. »
mariage. Elle est sérieusement discutée par Pierre Lombard * et saint Thomas d^Aquin*; elle se retrouve encore dans Sanchez '.
4** Un quatrième élément devait entrer en li^ne de compte : c'est la bénédiction nuptiale. De bonne heure, TÉglise la donna aux époux; tout mariage chrétien devait être préalablement annoncé à l'autorité ecclésiastique, puis béni par le prêtre lors de sa célébration \ Une idée très simple eût été de faire dé<* pendre de cette publicité et de cette bénédiction la validité même du mariage chrétien : c'est là qu'aboutira la législation de rÉglise orientale au ix*' siècle. Mais, en Occident, quoiqu'on vit dans ces cérémonies la condition normale du mariage ^ on recula devant cette conséquence extrême, qui était-lrop contraire aux précédents du droit romain' ou du droit germanique. La législation desGapitulaires défendit bien à tous les sujets de la monarchie franque de contracter clandestinement mariage : toutes les personnes désirant contracter mariage devaient se
1. Sentent. TV, D. XXVIII, A et B : « Hic quaPTi débet, utrnm coasensus defuturo, addito etiam jurameato, conjQgium efficiatur, ut si qais promittat vel etiam juret alicoi se usque ad tempus placitum illam ducturum, et illa promittat vel jaret se illi nupturam, nunquid talis sponsio eos conjuges fiicit? Si mutato proposito alter vel uterque ad alienam copulam transit, nunquid ob priorem sponsionem juramento subnixam secundœ fooderationifl pactum sciudetur? »