L ÉVOLUTION DE LA THÉORIE
sponsam uxorem non esse ante commixtionem nec esse perfectum conjugium sola pactione conjugali iniliatum. In hac
quaestione gallicana et transalpîna Ecclesia dissentiunt
GallicanaEcclesia... desponsationem in legalem et canonicam distinguit, id est qiiae in praBsens vel infuturuni concipitur*. »
De même Idi Summa parisiensis (entre 1160 et 1170) : « Invenitur qusedam consuetudo quae aliter hodie in Francia, aliter in Ecclesia romana observatur. Si enim aliquis aliquam verbis de praescnti desponsaverit et benedictionem cum ea sacerdotalem acceperit», sed antequam eam cognoscat, ab alio desponsata carnaliter cognita fuerit^ Ecclesia Franciœ cogit eam redire ad primum, sed non Ecclesia romana*. »
Enfin, Rufinus, glossateur du xii^ siècle, fait la même constatation dans sa Summa : a Secundum hoc Bononienses, sicut et Gratianus, talem faciunt distinctionem : matrimonium aliud initiatum non consummatum, etc., sed Ecclesia Francorum judicat quia si facta fuerit desponsatio verbis praesentis temporis, id est, ego accipio te in meam et e converso, exinde matrimonium est ratum. Unde si postea desponsata carnaliter adjungatur, cogitur redire ad primum qui eam non cognovit. Respondet autem magister P. Longobardus in Serttentiis suis ad illud Gratiani, dicens quod ista*fuit desponsata verbis de futuro, nec fuit consensus de praesenti *. »
Entre ces deux théories rivales, les canonistes impartiaux devaient être fort embarrassés de choisir. Aussi la question où Gratien avait exposé sa doctrine (C. XXVII, qu. 2) s'enrichitelle bientôt, comme je Tai déjà fait observer % d'une palea^ qui, dans un texte faussement attribué à saint Augustin, reproduisait la doctrine gallicane % et exposait en termes curieux
\. Édit Schearl, §§ 1,9, p. 165, 166.
2. Noas avons vu que Pierre Lombard ne tient pas compte de cet élément
3. Dans Schulte, Beitruge zur Geschichle der Liiteratur Uber dos Dekret, II, p. 23.
4. Schulte, Geschichle der Quellen und Litteralur des kanonischen Rechts, tome I, p. 124, note 13.