Sur c. Yii, X, De conv, conj.y ITT, 32, n
5. Hostiensis, Summa^ De conv. conj.^ p. 309 : « Dixerunt quidam ut Alanus quod matrimonium non consummatum sortitur effectum ex constitutione £cclesiœ, consummatum vero ex constitutione divina. Hoc nihil est, quia matrimonium non consummatum fuit ante Ecclesiam et sacran^ntura est apud omnes etiam infidèles. Ideoque probabilius posset dici quod ratificatio matrimonii constitutione EcclesiaB firmatur. Unde et apud iufîdeles matrimonium non est ratum ut in decretali Tanto. Et ideo vim istius ratificationis, qu® quanta sit eadem decretalis innuit, tollcre potest papa. Unde videtur quod ante carnis copulam, communi dissensu, ratione liberi arbitrii nobis a Dec dati, propter quod privileginm quo primi parentes abusi sunt in labore. vescimur pane nostro, auctoritate papœ interveniente, possint se conjuges ad invicem absolvere, sicut legitur in sponsalibus. » — Paaormit., sur c. vu, X, m, 32, no 12 : « Notatur ex glosa quod matrimonium non consummatum sortitur naturam suam ex constitutione Ecclesiœ, et ideo circa illud lae patet potestas papœ, cum papa sit supra jus positivum. Hoc tameu reprobat Hostiensis... Undedicit Hostiensis el beue quod, cum matrimoniumfuerit creatum ante constituUonem EcclesisB, non potest habere esse ab Ecclesia sed ab ipso Deo, qui illud introduxit in statu ionocentisB. Sed sola ratificatio procedit ex consUtutlone Ecclesiœ. Nam matrimonium dicitur ratum cum est iudivisibile, et illa ratificatio fundatur super sacramento baplismi. Et in hoc potest papa dispensare; unde videmus quoi circa matrimonium infidelium Ecclesia statuit ut certo casu dissolvatur. Concludit ergo ipse, quod, circa consummatum, papa non dispensât inter fidèles, quia, cum consummatio consistât in facto, non potest haberi pro non facto ; sed in non consummato papa potest dispensare. Unde dicit mirabile verbum, quod cum consensu utriusque sponsi, potest papa, nulla alia causa existente, dissolvere taie matrimonium... Petrus
l'évolution de la théorie 133
Alexandre III semble avoir encore admis que le mariage consenti, mais non consommé, se dissolvait par ra//îm7â«sw/?^veniens, c'est-à-dire par des relations sexuelles établies entre l'un des sponsi et une personne parente de l'autre fiancé '. Mais cela ne se maintint pas, et la décrétale où il donnait cette décision, convenablement retouchée, fut entendue comme visant des sponsalia de futur o ^.
De même, une décrétale d'Urbain III admet que si, avant la consommation du mariage, l'un des conjoints devient lépreux, l'autre sponsus est libre *. Mais, ici encore, cette survivance de l'ancienne doctrine ne fut pas de longue durée. On accommoda le texte, pour qu'on put l'entendre de sponsalia de futur o^ : le texte original parlait simplement de sponsalia.
Enfin on maintint cette différence entre le matrimonium consummatum et le matrimonium non consummatum, que, dans le premier cas, la femme dont le mari venait à mourir restait veuve, tandis qu'elle n^avait pas cette qualité dans le second. Si donc elle se remariait, son nouvel époux, dans le premier cas, était higamus quantum ad gradus ecclesiasticos; il ne l'était pas dans le second ^.
(de Ancharano) tamen hic récitât, quod, dum quidam princeps peteret ab Innocentio papa ut dissolveret matrimonium non consummatum per eum contractum, papa respondit se non posse. Princeps allegavit hanc glossam. Respondit papa : Maledictus qui te docuit. Dicit tamen se ignorare an papa dispensayit, nec refert quare maledixit docentem, sed forte ex eo quia sine causa maxime non deberet papa hoc facere. »
1. C. Il» X, De eo gui cognov. consanguin, uxoris siue^ IV, 13.
2. Panormit., sur ce chapitre : « Nam per affinîlatem dissolvuntur sponsalia de futuro; et est ratio quia sponsalia de futuro nihil aliud sunt quam futurarum nuptiarum promissio; sed per affinitatem supervenientem non potest adimpleri ista promissio, cum inter afflues non possit consistere matrimonium: qu8B ratio cessât in matrimonio jam contracto carnali copula non consummato; ideo illud non dissolvitur per affinitatem supervenientem. »