C. XXII, X, De spons.y IV
8. Je ne reviens point ici sur la différence entre ce contrat consensuel et les contrats du droit romain qui se forment cotimaiu; à cet égard, voyex plus haut, p. 428.
Si le contrat de mariage se comportait exactement comme les contrats consensuels^ il suffisait, pour qu'il se formât^ que le consentement fût constaté d'une manière quelconque. Cependant, en principe, on exigeait qu'il se manifest&t par des paroles, comme l'indique l'expression classique : sponsalia per verba de prœsentiK Les théologiens expliquaient cela en disant que les paroles étaient nécessaires, parce qu'elles constituaient la forme du sacrement; ou, suivant quelques-uns, sa matière^. Les canonistes, tout en rappelant cette explication*, insistaient surtout sur le danger qu'il y aurait à admettre que le mariage pouvait se former sans une manifestation expresse du consentement^. Toutefois, jamais on ne poussa à l'extrême cette exigence, qui eût rendu le mariage impossible pour les muets et les sourds. Deux décrétalesdlnnocentlll, répondant à des doutes sur ce point, vinrent expressément permettre le mariage aux muets et aux sourds, qui, alors, devaient expri* mer leur consentement par signes^ Mais, au xm^ siècle, c'était encore l'opinion courante que, pour ceux qui pouvaient par-
1. Pierre Lombard, SenL^ IV, D. XXVII, C : « Effloiens causa matrimoDU est consensus, non quilibet sed per verba ezpressus, nec de futaro, sed de prœsenti. »
2. Saint Thomas d'Aquin, Summa IheoL, Supplem., qu. 45, art. 2 : « Respondeo dicendum quod sicut ex dicUs patet conjunctio matrimonialit flt ad modum obligationis in contractibus materialibus. Et quia materiales contractus non possunt fieri nisi sibi invicem voluntatem suam verbis promunt qui contrahunt, ideo etiam oportetquod consensus matrimonium faciens verbis exprimat ur, ut expressio verborum se habeat ad matrimonium, sicut ablutio exterior ad baptismum. «
3. Glose sur c. xxvi, X, De gpotu,^ IV, i ; Panormit., ibid. : « Duo sobstantiaiia, scilicet materia et forma... Placet tamen expositio glosœ ut substantia capiatur pro coosensu... forma vero dicuntur ipsa verba. »
4. Innocent IV, sur c* xxv, X, IV, i : « Plus videtur, quod etiam si constat modo quod ad invicem consenserunt, quia hoc confltentur, tamen non est matrimonium sine verbis. Et est hœc ratio, quia sic statuit Ecclesia, licet sit contra jus naturale, quod est quod solo consensu contrahitur matrimonium : sed fuit Justa causa statuti hujus, scilicet ne tantum sacramentum esset in incerto, et, si contrarium diceretur, sequeretur absurdltas, scilicet quod si vir et mulier eundo per viam sibi invicem placèrent et io corde suo desiderarent quod essent coojuges, sequeretur quod inter eos esset matrlmoninm, quo Dîhil periculosius. »