C. Uy X, De cland. des p. y IV
3. Registre de Cerisy^ n<> 40 a : " Dictos Gaufrïdam et Lucassiam adjudicamus in maritum et uxorem, ipsum Gauft>idum ad soUempnizandum matrimonium in facie Ecclesia^. cum dicta Lucassia temporibus ad hoc aptis, bannisque factis, ut moris est, dum tamen non sit impedimentam canonicum quod obsistat, sentencialiter condemnantes. *» Cf. n»* 30 6, 46, 69, 90, 103, 108.
4. Registre de Cerisy^ n9 397 : « Quia per confessionem ipsias ipsa Johanna est sua affidata et de post quod fuerunt affidati per manu m sacerdotis confessus est ipsam cognovisse carnaliter, quare injunctum fuit sibi ut capiat dictam Johannam in uxorem infra sex septimanas proxime sequentes, et quod a ciat fieri banna seu preconizationes per très dominicos continnos de m(Ltrimonio contrahendo inter ipsos, prout in talibus consuetum est fieri. » — Cf. n» 58.
5. Liber practicus de Reims, n» 270, p. 284. Peticio bona in cattsa matrimoniali : « Coram yobis, domine judex, proponit in Jure Maria conlra Johannem quod ipsi contraxerunt sponsalia per verba de futuro, et matrimonium per verba de prœsenti, et quod carnalis copula inter eos exstitit subsecuta... Quare petit actrix reum sibi per vos adjudicari sentencialiter in maritum et ad hoc condemnari et compelli ut cum ipsa actrice matrimonium in facie Ecdesiœ solempnizet^ solempnizari faciat et procurât, et, eo solempnizato, ipsam maritali afféctu pertractet, prout decet. »
ET LE tX)NTRAT DE MARIAGE
avait sur ce point une jurisprudence intéressante au commencement du XIV* siècle. Lorsqu'elle reconnaissait l'existence d'un mariage clandestin, et qu'elle constatait en même temps chez le conjoint demandeur une faute qui autoriserait l'autre conjoint à demander le divortium qnoad tonim^ elle prononçait bien Vadjudicatio in maritum et uxorem, mais elle ne condamnait pas le défendeur à solenniser le mariage ; c'était le dispenser, par là même, des devoirs conjugaux*. De cette manière, la pratique judiciaire cherchait à ramener à l'harmonie les deux systèmes sur la formation du mariage, que le droit canonique laissait fonctionner parallèlement.
Des diverses circonstances qui, normalement, accompagnaient la conclusion du mariage, et rentraient sous le terme générique de solemnitates^ il en est une seule que j'aie examinée avec quelque attention , c'est la celebratio in facie Ecclesiœ. La plupart des autres, en effet, au point de vue qui nous occupe, ne présentaient pas d'importance juridique*. Une seconde cependant mérite un examen rapide, c'est la constitution de dot. Elle est toujours rappelée dans les textes anciens, qui distinguent les mariages clandestins des mariages régu-
1. Liber practicuSj n» 149, p. !47 : « Quidam petebat quamdam sibi adjudicari in sponsam, nitens ex solis sponsalibus, et petebat eam compelU ut cum eo matrimonium contraherel et contractum Boiempnisaret ; mulier excepit quod peccaverat in legem sponsalium, cognoscendo post sponsalia quamdam consanguineam illius mulieris... dicit scilicet ,quod cognovit consanguineam, quo casu aine dubio non eet rea compelienda contrahere cum illo ; immo etiam si cum extranea se immiscuisset post matrimonium verum yei praesumptum, non esset compelienda ad solempnisationem matrimonii, nisi eum postea sibi reconciliasset. Gave tamen quod nichilominus esset facienda adjudicatio, sive extraneam sive consanguineam diceretur camaliter cognovisse. » — N<» 28, p. 52 : « Exceptio de fornicatione ante matrimonium perpetrata non habet locum contra agentem ad solempnizationem matrimonii faciendam ; sed perpetrata post obstat. — Agebatur de matrimonio consummato, proponebatur in causa appellationis quod mulier pluries fomicata fuerat ante matrimonium et post. Exceptionem de fornicatione ante non admisi; sed, de fornicatione post, admisi, quantum ad impediendam soUempnisationem matrimonii, non quantum ad adjudicationem. »
2. Gofredus, Summa^ p. 175 : « Sed nunquid requiruntur omnia iUa solennia de quibus loquuntur illi canones? Respondeo non. Si enim omittantur modica vel levia, non nocet. »
lîers*. Et en effet, en droit romain, laconstitulion de dot était l'un des signes par lesquels on distinguait traditionnellement les justes noces du concubinat. Un texte célèbre, inséré au décret de Gralien, paraît aller plus loin et faire dépendre de la constitution de dot la validité même du mariage*. Mais ce passage, donné par Gratien comme extrait d'un concile d'Arles, est en réalité emprunté à Benedictus Levita', et là, très probablement, il désignait non la dot romaine, mais la dos germanique fournie par le mari*. Il ne faisait que rappeler un principe des coutumes germaniques : la dos étant le prix d'achat du mt^7u/mm, et l'acquisition du mundium étant nécessaire pour les justes noces, il était exact de dire qu'il n'y avait point de mariage sans dos. Plus tard, les juristes entendirent cela de la dot, au sens du droit romain, et quelques-uns soutinrent en conséquence qu'il fallait nécessairement une dot dans tout mariage, ne consistât-elle qu'en un denier'. Mais l'opinion contraire triompha; ni dos ni donalio propter nupiias n'étaient nécessaires, bien qu'on conseillât de constituer l'une et l'autre.