‹ Le mariage en droit canoniqueChapitre 84 sur 224 · C. I, X, De cland. desp., IV · texte numérisé non relu

C. I, X, De cland. desp., IV

2. Hostiensis, Summa^ p. 355: « Nam si vir negat matrimonium contractum et mulier asserat, hic muliebris sexus convertitur in virilem, et e contra; et sic dicitur mulier vir a virtute animi et vir mulier a mollitie cordis. >»

3. Bernard. Pap., p. 142 : « Vel dicas quod concurrentibus hinc inde prs- Bumptionibusj si juramentum fuerit deferendum, potius viro quam mulieri deferatur, sive pro matrimonio faciat, sive contra ; nec mirum cum vir sit dignior muliere, et dignioribus ac honestioribus magis in judicio credatur. »

4. Panormit., sur c. i, X, De cland. desp., IV, 3 : « Nota quod licet credatur mascuio super copula contra mulierem negantem, juxta quae habentur in c. Yi, X, IV, 2; tamen secus est circa essenliam matrimonii. Et haec lectura ultima communiter tenetnr perdoctores; exquo enim littera sicpotest intelligi, licet cum aliquali improprietate, non debemus violare régulas juris, quibus communiter cavetur quod asserenti incumbit onus probandi. »

5. Panormit., sur c. xxvni, X, De spons., IV, 1, n» 3 : « Valet ergo matrimo-

n'est pas que le mariage ne pût être prouvé par écrit ; cela était, au contraire, parfaitement correct, pourvu que l'écrit constatant les paroles de présent fût authentique ^ C'était même une excellente précaution que de se marier devant notaire'; mais elle était peu usitée anciennement, ainsi que cela résulte de VArs notariatiis de Rolandinus, composé en 1255. Le traité du notariat, dit Auroray sur lequel Rolandinus a adapté son Apparaius, contient un modèle pour les sponsalia de fiituro, mais non point pour les sponsalia de prœsentiy et Rolandinus explique cela par ce fait que ce dernier acte est rarement dressé dans le ville de Bologne'. On n'admettait

nium quod probari potest coram duobus dumtaxat contractum ; nam littera hœc simpliciter admittit testes idoneos ; ergo duo sufûciunt : c. m, C. IV, qu. 3, Ubi numerus, et in régula: Pluralis locutio, in Sexto. »

1. Bern. Pap., p. 141 : « Verum si alter negaverit, cum illa quse asserit nec testes habeat, nec instrumenttmif et ita probare non possit, reus proculdubio absolvetur. m

2. C. III, X, De sports, duor., IV, 4; ci-dessus^ p. 127, note 4.

3. Summa lotitu artis notariatua Rolandini Rodulphi Bononiensis, Venetiis, 4583. Pars I, c. ii, p. 73 : « Demam sciendam est qaod in textu Summœ bene et convenienter in bac parte posita fuisset forma instrumenti matrimonii per verba de prssenli contracti. Sed autbor Summœ consideravit quod raro super hoc in civitate Bononiensi conûcitur instrumentum et ideo ibi talem formam poaere non curavit. Et forte putavit quod sufûcerent instrumenta posita in principio hujiis capituli ad matrimoniam probandum, si aliquando probari espediret. Cum enim ibi dicatur : talis fuit confessus babuisse C. a Berta in dotem pro matrimonio cootracto inter ipsum et dictam Bertam, crédit taie instrumentum sufûcere et ad dotis et ad matrimonii probationem. Et non est dubiam quod possent prsDdicta duo in eodem instrumento optime conjuDgi et dictari, licet tune clarius etiam possit exprimi consensus qui requiritur ad matrimonium contrahendum, quam in praedictis instrumentis exprimetur. Possent etiam si quis vellet de quolibet per se, scilicet de dote per se et de matrimoQïo per se, instrumenta formari. » Petras de Boatteriis, qui composa un commentaire sur la Summa artis notariée^ donne un modèle pour l'acte de mariage. Voyez son traité, à la suite de Summa de Rolandinus, édit. Venise, 1583, tome II, p. 27 : « Antonius, volens contrabere matrimonium cum domina Berta, consensit in ipsam tanquam uxorem legitimam per verba de prxsenti, dicendo expresse more solilo : placet mibi et consentio in uxorem legitimam vos habere, et ipsa versa vice volens contrabere matrimonium cum eodem Antonio, in ipsum tanquam verum et legitimum virum consensit, dicendo : accipio vos in meum virum et legitimum maritum. Post quae verba dictus Anton i us posuit an nu lu m in dlgito dextrœ manus, ut moris est, in signum matrimonii contracti inter eos. »

pas, en général, que l'acte authentique contenant la constitution de dot ou la donatio propter nuptiaSy fit preuve du mariage et une decrélale semblait formelle dans ce sens*. Cela venait de ce que, dans un tel acte, le mariage était visé non principalement, mais accessoirement, et de ce que ces instrumenta étaient, d'ordinaire, rédigés avant la célébration du mariage*. Cependant certains docteurs professaient l'opinion contraire'. Il ne paraît pas qu'il ait été anciennement d'usage de tenir dans les Églises des registres sur lesquels on constatât les mariages, bien qu'on tînt registre des baptêmes*. En eùt-il existé, il est fort douteuxque les canonistes leur aient reconnu le pouvoir de prouver le mariage. Ils ont, en effet, visé plus d'une fois ces libri ecclesiarum, et semblent bien ne leur avoir attribué force probante que lorsqu'ils étaient anciens et avaient été recueillis dans des archives destinées à conserver des écritures publiques, ou bien^ indépendamment de cela, lorsqu'il s'agissait de causes où aucun préjudice grave n'était à craindre*. C'est ainsi que Panormitanus admet que le baptême peut être

1. G. xiy X, De prxsumpt,^ II, 23 : « Vir eain vindicans in uxorem publicum instrumentum ostendit in quo sese conjuges nooiinaDt, et per quod ipsum ei donatiouem propter nuptias fecisse adparet. » Le texte déclare un tel acte insuffisant pour prouver le mariage.

2. Panormit., sur c. xi, X, De prxsumpt.y H, 23, n<* 7 : « Quod de jure non probet cum principaliter agitur de matrimonio .. ibi enim solum probatur matrimonium quoad donatiooem propter nuptias, et sic respectu ejus quod principaliter continetur in instrumento. » Gonzalez Tellez, sur ce c. xi.

3. Innocent IV, sur c. xi, X, De prxsumpt.^ II, 23 : « Licet faoïa plurimum adjuvet, tamen per cam non adjudicarunt matrimonium, sed per iustramentum quo continebatur donatio propter nuptias et quo se conjuges uominabant; donatio enim propter nuptias non habét locum nisi ubi est matrimonium... Et tamen dicunt quidam, et non maie, quod licet prodaceretur instrumentum donationis propter nuptias, Tel etiam dotis, propter hoc non probaretur matrimonium, si alii matrimonio primo contracto lieret pr?ejudicium ; in matrimonium enim necesse est intervenire verba, si loqui possunt contrahentes. » Voyez le passage de Rolandlnus cité plus haut, p. 193, note 3.

4. Voyez cependant ce passage de la Summa Hoatiensis (De secundis nupliis^ p. 399), où il est dit à propos de la bénédiction nuptiale : « Pro hac autem benedictione nihil exigi débet obtentu etiam alicujus consuetudinis, nec pî*o charta. »

5. Innocent IV, sur c. i, X, Di ptvcur., I, 29. — Pauormit.,surc. xui) X, Uê probal , U, 48, n» T

prouvé par les mentions de ces registres^ mais il n'aurait point admis la même chose pour le mariage, d^aprës les principes qu'il expose'. Ce n'étaient point des titres authentiques; on les assimilait volontiers aux inscriptions lapidaires.

La preuve du mariage pouvait-elle résulter d'une scriptura privaia? Les canonistes^ à ma connaissance, n'en parlent pas; mais cela paraît certain, si le titre portait les noms de trois témoins devant lesquels il avait été dressé, et qui venaient 1ère* connaître. D'après les principes généraux sur la preuve, il faisait alors pleine foi ; mais il perdait sa force par la mort des témoins. On ne retombait point ainsi simplement dans la preuve testimoniale, car il suffisait que les témoins eussent vu rédiger l'acte, sans avoir assisté à l'opération juridique qu'il relatait '. Hors ce cas, la scriptura privala ne faisait preuve que si elle avait été reconnue, et alors elle prouvait bien contre la partie qui la reconnaissait, mais non contre les tiers'.

Pour toutes ces raisons, la preuve écrite du mariage se rencontrait rarement; la preuve testimoniale était la règle. Deux témoins étaient nécessaires, je Tai dit; et ils devaient présenter les qualités requises par les principes généraux sur la

1. Sur c. ziii, X, De probat.^ Il, 18 : « Die ergo qtiod aut agitur de uuUo prœjudicio, et tuDC scripturs iibroram Don authenticorain velscriptune lapidum faciuDt fidem, quia tune euffîcîunt probationea non pienae... pone exemplum si dubitatur an ecclesia fuerit consecrata, vel infant baplizatus vel quid simiie. Idem puto si factum est antiquissimum et agitur de modico projudicio... Quandoque agitur de magno praejudiciOi et tune aut talig est liber Tel scriptura cui ab antiquis nostris communiter creditum est, vel reperitur in loco ubi solum preservantur script urœ antiquœ et taies faciunt plenam fidem... aut est talis liber vel scriptura cui communiter a m ajoribus nostris creditum non est nec reperitur in loco ubi solum servantur scriptura authenticœ et talis liber vel scriptura facit admiulculuoi seu praesumptionem, non autem plenam probationem. »

Page 1