Voyez Ep. CLXT^ citée à la note suivante
4. Ep. CLXI (p. 277) : « De viro qui cum muliere, ciijus nuptiœ interdictae non eraut, pactum iniit conjugale, postea vero ad alterius nuptias transiit,
l'évolution de la théorie
nette Tel était déjà Tavis de Fulbert Enfin Yves de Chartres, très log-ique avec lui-même, considère comme indissoluble en principe le lien créé par les fiançailles jurées ^. Cette thèse a laissé ailleurs des traces durables. C'est une question traditionnellement examinée par les théologiens, que celle de savoir si les fiançailles confirmées par serment n'équivalent pas à un
hoc sentio : Quia sacramentum nuptiarum quod cum perjurio et pacti coiijugalis violatioue usurpatum est, aut esse irritum aut maiiere ad judicium. Si irritum est, ad prius pactum constat redeuudum... Qui enim juramento pactiim conjugale firmavit y ex ma jori parte sacramentum conjugale implevit. »
1. Ep. CLXVII (p. 286) : « Petitus de Rupibus... filiain suatn cuidam alterit parochiano de municipio, quod Pontiacum dicitur, conjugali fœdere tradidit, el ille eam se ductuvum in uxorem tempore sibi constituto ah soluté juravit^ Nunc vero aliam duxit uxorem contra pactum conjugale, quod légitime cum alia muliere prius inierat, légitima enim sunt fœdera nuptiarum inter eas personas quarum nuptiae interdictee non sunt, cum liliafamilias a voluntate patris non dissentit. Maec fœdera solvi et divinae leges prohibent et humanre. Et si mulier ad alium virum trausire voîucrit, dicit canonica sententia, quia muliercm alii desponsatam alteri non licet habere in conjugium. E converso, si vir aliud vult inire conjugium, legitur in lege Novellarum : Si quis divinis tactis Scripturis mulieri juraverit se eam legitimam uxorem hahiturum vel i?i oratO)'io taie sacramentum dederit, sit illa Légitima uxor^ quamvis nulla dos^ nulla scriptura interposita sit. Qui aliter facit contra leges sapit, quod contra leges praesumitur per leges dissolvi meretur. Sic enim cum, praeterita aestate, Signinus episcopus, apostolicae sedis legatus, apud nos esset, et similis causa ad nostras aures delata esset, prolatis legibus, justum esse judicavimus et legitimum. » Le procès, qui est rappelé par ces derniers mots, est rapporté dans Ep, CLXVI (p. 284) : « Noverit dilectio vestra, praeterita aestate, cum domnus Bruno Signinus episcopus apostolica legatione fungeretur, Hugonem Album praesentiam ejus adiisse et qualiter Pontius nepos Trecensis episcopi filiam suam nomine Matildem, Galeranno camerario régis prias a parentihus traditam^ renitentem et llentem in conjugium usurpaverit... Probatum est et mulierem prius a parentibus alteri fuisse traditam et Pontio sine sua voluntate copulatam... Judicavimus mulieri quod esset libéra a Pontii ut non dicam conjugio sed contubernio. » Ce dernier cas est moins démonstratif que le précédent, car il y avait dans l'espèce un autre empêchement dirimaut, celui de violence.
2. Ep. XLI (Migne P. L., tome CXLI, p. 223) : « Mulier illa, de cujus causa nostram humilitatem consulere voluisti, impedita est vinculo juramenti, nec potest inire connubium sine crimine perjurii nisi per consensum aut post obitum illius cui se tali juramento conditionaliter obligavit. »
3. Ep. CCXLVI (p. 435) : u Quod si objicitis non fuisse conjugium, ubi constat non subsecutum fuisse carnale commercium, ex auctoritate Patrum respondeo: Quia conjugium ex eo insoluhile est^ ex quo pactum conjugale firmatum est. »
LA FORMATION DU MARIAGE
mariage. Elle est sérieusement discutée par Pierre Lombard * et saint Thomas d'Aquin^; elle se retrouve encore dans San^ chez ^.
4^ Un quatrième élément devait entrer en ligne de compte : c'est la bénédiction nuptiale. De bonne heure, TÉglisc la donna aux époux; tout mariage chrétien devait être préalablement annoncé à l'autorité ecclésiastique, puis béni par le prêtre lors de sa célébration \ Une idée très simple eût été de faire dépendre de cette publicité et de cette bénédiction Ja validité même du mariage chrétien : c'est là qu'aboutira la législation de rÉglise orientale au ix« siècle. Mais, en Occident, quoiqu'on vît dans ces cérémonies la condition normale du mariage^, on recula devant cette conséquence extrême, qui était trop contraire aux précéden ts du droit romain^ ou du droit germanique. La législation des Gapitulaires défendit bien à tous les sujets de la monarchie franque de contracter clandestinement mariage : toutes les personnes désirant contracter mariage devaient se
1. Sentent. TV, D. XXVIII, A ctï B : a Hicqunnri débet, ntrnm consensus de fiituro, addito etiam jurameuto, conjugium effîciatur, ut si quis promittat vel ctiam juret alicui se usque ad tempus placitum illam ducturum, et illa promittat vel juret se illi nupturam, nuuquid talis sponsio eos conjuges facit? Si mutato proposito alter vel uterque ad alieuam copulam transit, nunquid ob priorem sponsionem juramento subnixam sccundœ fœderationîs pactum scindetur? »