I/ÉVOLUTION DE LA THÉ0K£E
Ils en donnaient comme principale raison, que les choses et droits spirituels, à la différence des temporels, se transmettaient jure canonico par la seule volonté, sans qu^il y eut besoin d'aucune tradition extérieure \
Mais si la théorie gallicane, la théorie de Pierre Lombard, triompha ainsi en principe et par sa conséquence juridique la plus importante, elle ne se fit pas recevoir intégralement; la théorie bolonaise, celle de Gratien , conserva sur certains points un empire définitif, et, par suite, il n'était pas toujours aisé d'expliquer rationnellement des règles qui, originairement, avaient répondu à des conceptions divergentes. Le droit
1. Hostiensis, Siimma^ De spo?is. duo7\, p. 357 : « Sed videtur quod si secunda uxor primo sit cogaita, potior sit in jure quam prima, sicut coiisuetudo Mutinensis tenebat. Cum eoim matrimonium solo consensu contrahatur, ut ibidem, débet esse potior illa cui prius traditur possessio. Sic enim est in
emptione et venditione ; hi autem contractus solo consensu contrahuntur
Quae ergo est ratio? Respondeo, si quae ratio reddi potest, forte esthaec. Quia consensus matrinionii, in qiio matrimonium contrahitur spiriLualis sive naturalis, est et de jure naturali rationali a Domino constitutus; sed consensus quo emptio contrahitur juris gentium est et temporalis et ab hominibus constitutus, et contra jus naturale secundum quod omnia sunt communia. Consensus ergo matrimonialis semel contractus semper immutabilis et perpetuus remanet, nam auctor immutabilis est et aeternus et naturalia immutabilia permanent. Nec eget consensus iste traditionis adminiculo corporalis; nam spiritualia magis consistunt in bona voluntate et intellectu animi quam in facto seu apprehensione corporali. E contra vero consensus emptionalis, ut ita loquar, momentaneus et mutabilis permanet, nam et auctor suus mutabilis et variabilis est et humana mutabilia. Item temporalia seu corporalia magis consistunt in facto et apprehensione quam bona voluntate et intellectu. Contra vero in spiritualibus observatur; et ideo in matrimonio magis operatur consensus tanquam tirmior, et traditio minus tanquam debilior;in emptione autem magis operatur traditio tanquam firmior et consensus minus tanquam debilior. » — Panormitanus (sur c. v, X, IV, 4, n^ 6), après avoir rappelé le raisonnement d'Hostiensis, adopte seulement la dernière considération : « Intelligas glossam quod contractus matrimonii est perfectus per solum consensum in quo per solum consensum est translatum plénum jus, ita quod traditio corporalis nihil addat... jNam et aliqua sunt ab homine quœ tamen ex solo titulo suam habent perfcctionem, ut est titulus beneficialis ; nam per solam,collationem beneficii acquiritur plénum jus proviso, ut hic, et c. Si quis tibi absenti, De prsebendis, VI. Ideo facit régula quia in omnibus spiritualibus ex solo titulo transfertur plénum jus, per Innocentium in cap. Inter cœtera, X, De 'prœhendis. Ista enim tanquam invisibilia sine alia exoculioi:e exteriore transferuntur et solo consensu, ut dixi, perficiuntur. »
LA FORMATION DU MARIAGE
canonique continua à admettre que le mainage contracté par paroles de présent pouvait, tant qu'il n'avait pas été consommé, être dissous par Tentrée en religion d'un des époux* : l'époux qui se convertissait à la vie religieuse n'avait pas besoin pour cela du consentement de son conjoint. Pierre Lombard, plus logique, n'avait admis cette faculté que pour les spoîisalia de futuro^^ et, lorsquel a conception des sponsalia de prsesenti fut bien fixée, la plupart des docteurs semblent tout d'abord avoir suivi la même règle. C'est ce qu'enseigne Bernard de Pavie dans sa Sumrna de inatrinionio ^ mais il constate en même temps que la coutume ecclésiastique est en sens contraire^. Cette coutume fut confirmée, sanctionnée, par deux décrétales d'Alexandre IIP. Aussi, dans sa *Sz/;?z/?2^^ decretalium^ Bernard de Pavie enseigne-t-il fermement celte doctrine^. Elle fut encore confirmée par CélestinlII, qui^ cependant, paraît expliquer les exemples des anciens saints par une révé-
1- C'était bien une véritable dissolution du mariage, puisque le conjoint qui restait dans le siècle pouvait se remarier. Vide tarnen^ c. v (7) CompiL 1 (IV, 4).