‹ Le mariage en droit canonique (tome 1)Chapitre 85 sur 241 · C. II, X, De cland, desp., IV · texte numérisé non relu

C. II, X, De cland, desp., IV

3. Registi^e de Cerisy^ n^ iO a : Dictos Gaufridum et Lucassiam adjudicamus in maritum et uxorem, ipsum Gaufridum ad sollempnizandum matrimonium in facie EcclesicHR cum dicta Lucassia temporibus ad hoc aptis, bannisque factis, ut moris est, dum tamen non sit impedimentum canonicum quod obsistat, sentencialiter condemnantes. » Cf. n^^ 30 46, 69, 90, 103, 108.

4. Registre de Cerisy^ n^ 397 : « Quia i^er coufessionem ipsius ipsa Johanna est sua afûdata et de post quod fuerunt affidati per manum sacerdotis confessus est ipsam cognovisse carnaliter, quare iujunctum fuit sibi ut capiat dictam Johannam in uxorem infra sex septimanas proxime sequentes, et quod a ciat fieri banna seu preconizationes per très dominicos continuos de matrimonio contrahendo inter ipsos, prout in talibus consuetum est fieri. » — Cf. no 58.

5. Liber practicus de Reims, 270, p. 284. Peticio hoiia in causa matrimoniali : « Coram vobis, domine judex, proponit injure Maria contra Johannem quod ipsi contraxerunt sponsalia per verba de futuro, et matrimonium per verba de praesenti, et quod carnalis copula inter eos exstitit subsecuta... Quare petit actrix reum sibi per vos adjudicari sentencialiter in maritum et ad hoc condemnari et compelli ut cum ipsa actrice matrimonium in facie Ecclesiae solempnizet^ solempnizari faciat et procuret, et, eo solempnizato, ipsam marital! affectu pertractet, prout decet. »

ET LE CONTRAT DE MARIAGE

avait sur ce point une jurisprudence intéressante au commencement du XIV® siècle. Lorsqu'elle reconnaissait Texistence d'un mariage clandestin, et qu'elle constatait en même temps chez le conjoint demandeur une faute qui autoriserait l'autre conjoint à demander le divortium quoad torum^ elle prononçait bien Y adjudicatio in maritum et uxorem, mais elle ne condamnait pas le défendeur à solenniser le mariage; c'était le dispenser, par là même, des devoirs conjugaux^ De cette manière, la pratique judiciaire cherchait à ramener àl'harmonie les deux systèmes sur la formation du mariage, que le droit canonique laissait fonctionner parallèlement.

Des diverses circonstances qui, normalement, accompagnaient la conclusion du mariage, et rentraient sous le terme générique de solemnitates^ il en est une seule que j'aie examinée avec quelque attention, c'est la celebratio in facie Ecclesiœ. La plupart des autres, en efTet, au point de vue qui nous occupe, ne présentaient pas d'importance juridique^. Une seconde cependant mérite un examen rapide, c'est la constitution de dot. Elle est toujours rappelée dans les textes anciens, qui distinguent les mariages clandestins des mariages régu-

1. Liber practicus^ 149, p. 147 : « Quidam petebat quamdam sibi adjudicari in sponsam, nitens ex solis sponsalibus, et petebat eam compelli ut cum eo matrimonium contraheret et contractum solempnisaret ; mulier excepit quod peccaverat iu legem sponsalium, cognoscendo post spousalia quamdain consanguineam illius mulieris... dicit scilicet quod cogaovit consanguineam, quo casu sine dubio non est rea compellenda contrahere cumillo; immo etiam si cum extranea se immiscuisset post matrimonium verum vei prsesumptum, non esset compellenda ad solempnisationem matrimonii, nisi eum postea sibi reconciliasset. Cave tamen quod nichilominus esset facienda adjudicatio, sive extraneam sive consanguineam diceretur carnaliter cognovisse. » — 28, p. 52 : « Exceptio de fornicatione ante matrimonium perpetrata non habet locum contra agentem ad solcmpnizationem matrimonii faciendam ; sed perpetrata post obstat. — Agebatur de matrimonio consummato, proponebatur in causa appellationis quod mulier pluries fornicata fuerat ante matrimonium et post. Exceptionem de fornicatione ante non admisi ; sed, de fornicatione post, admisi, quantum ad impediendam sollempnisationem matrimonii, non quantum ad adjudicationem. »

2. Gofredus, Sumrna, p. 17o : « Sed nunquid requirunlur omnia illa solennia de quibus loquuntur illi canones? Respondeo non. Si enim omittantur modica vel levia, non nocet. »

LE CONTRAT DE FIANÇAILLES

liers*. Et en effet, en droit romain^ la constitufion de dot était Fun des signes par lesquels on distinguait traditionnellement les justes noces du concubinat. Un texte célèbre^ inséré au décret de Gratien, paraît aller plus loin et faire dépendre de la constitution de dot la validité même du mariage ^. Mais ce passage, donné par Gratien comme extrait d'un concile d'Arles, est en réalité emprunté à Benedictus Levita^, et là^ très probablement, il désignait non la dot romaine, mais la dos germanique fournie par le mari*. Il ne faisait que rappeler un principe des coutumes germaniques : la dos étant le prix d'achat du mz/n^/mm, et l'acquisition du mimdium étant nécessaire pour les justes noces, il était exact de dire qu'il n'y avait point de mariage sans dos. Plus tard, les juristes entendirent cela de la dot, au sens du droit romain, et quelques-uns soutinrent en conséquence qu'il fallait nécessairement une dot dans tout mariage, ne consistàt-elle qu'en un denier^. Mais l'opinion contraire triompha; ni dos ni donalio propter nuptias n'étaient nécessaires, bien qu'on conseillât de constituer l'une et l'autre,

Page 1