‹ Le néo-manichéisme et la légende chrétienneChapitre 18 sur 185 · CHAPITRE II · texte numérisé non relu

CHAPITRE II

Le péril manichéen paraît aussi grave à l’époque ostrogothique qu’au temps de saint Léon.

L’Espagne continue d’être troublée par la question priscillianiste. A la suite des signatures du concile de Tolède de 527-531, les plus jeunes manuscrits de YHispana (1) reproduisent deux lettres adressées par Montanus à l’église de Palentia et à un certain Thoribius. Nous savons d’ailleurs que Montanus est évêque de Tolède; et nous pouvons supposer que Thoribius se rattache à la famille de l’ami d’Hydace, de Ceponius, de saint Léon. O11 voit par ces textes que le Priscillianisme est vivant à Palentia et qu’il est combattu à la fois par Thoribius et par un concile, réuni à Palentia et où ne siège pas Thoribius. Montanus félicite Thoribius de son zèle (2) et de ses succès contre les

(1) Maassen, I, 701-705 et 379. Cette forme de YHispana est postérieure au xviie concile de Tolède ; on la trouve dans le Codex Passioneus (à l’Angelica; du ixe-xe), dans le Vat. Palatinus 575 (du xe), dans les mss. d'Urgel et de Girone (du xe-xr) et dans les 4 mss. de Gonzalez.

(2) Domino eximio praecipuoque Christicolae domino et fîlio Theoribio Montanus episcopus.

« ... Cum adhuc floreres in saeculo... Putasne quanta tibi apud Deum

l’espagne

hérétiques et les païens ; il reproche aux Palençais leur folie, rappelle les débauches et la magie de Priscillien, les engage à lire les livres de Thoribius l’ancien pour savoir combien l’hérésie est horrible, comment on la réfute et comment on s’en gare : qu’ils anathématisent son auteur et tiennent fidèlement la règle de foi orthodoxe (1).

maneat merces,cujus solertia atque instinctu et idolatriae error abscessit, et Priscillianistarum detestabilis ac pudibunda secta contabuit... Praestavit divina clementia quia id quod summo labore conatus es, precibus et oratione perficeres. Quae tamen ex Palentino conventu ad nos pervcnerunt, celsitudini veslrae indicare curayi, quo facilius per vestram increpationem nelanda praesumptio in posterum conquiescat. Quidam — ut ad nos perlatum — presbyteri ausu temerario res sacras non tam consecrarc quam violare praesumunt et... jus consecrationis chrismae... indubitanter assumunt. » [Mansi, VIII, 790.]

Les dernières lignes visent et condamnent un empiètement des prêtres. « Les décrets des synodes ont stipulé, dit Montanus, que les paroehienses presbyteri viennent tous les ans demander le saint chrême à leur propre évêque, ou bien en personne, ou bien par l’intermédiaire des redores sacrariorum, mais non pas par l’entremise de subalternes. Montanus cite ici, presque mot pour mot, le canon 36e des statuta Ecclesiae antiqua (voir infra , p. 51) so-us le nom de Constitutiones synoclicae : presbyteri qui per diocoeses ecclesias regunt non a quibuslibet episcopis , sed a suis , nec per juniorem clericum set aut per ipsos aut per ilium qui saerarium tenet , ante paschae solemnilatem pétant [IL Leclercq, dans Ilefele-Leclercq, II, 1105, note].

Etant donné la nature des textes où nous lisons ces renseignements, il est permis de se demander si les Priscillianistes ou Manichéens ne faisaient pas un emploi spécial du chrême dans leur liturgie. Voir p. 158.

Mais, d’autre part, je ne puis m’empêcher d’éprouver quelque méfiance touchant l’authenticité des lettres de Montanus : on y retrouve un Thoribius jouant le même personnage que le Thoribius contemporain de saint Léon. Les deux textes n’auraient-ils pas été fabriqués dans l’intérêt de Tolède à l’occasion d’un conflit de l’orgueilleuse métropole avec l’église de Palentia ?

(1) « Studere curavi ne cuiusquam perditi animam de manu mea Christus inquirat, praesertim cum Toletanae urbis metropolitano privilegium vêtus consuetudo tradiderit et eo magis quod, non solum parochiarum, sed et urbium cura huius urbis solicitât sacerdotem... Praeterea perditissimam Priscillianistarum sectam, tam actis quam nomine a uobis praecipue nouimus honorari. Rogo, quae est ista dementia, in eius amore superflue labi, quem in opéré non uelis imitari ? Nam ut pauca de eius spurcitiis in notitiam uestri deducam..., omnium vitiorum in eodem congeries ueluti in sordium sentina confluxit : ut sectatricum pudorem impudefactus adulter eriperet et ut ad sceleris nefarii effectum facilius perveniret, maleficii usum gesta etiam ei assignant. Quid tandem in hoc religioni congruum fidelis cuiusquam anima véneratur, qui non solum a sanctis sacerdotibus refutatus est, verum etiam mundani principes juSb+ia legum suarum, eum pro memorati sceleris qualitate damnarunt. Hune talem fuisse plenius discet, qui beatissimi ac religiosissimi viri Theoribii episcopi ad sanctum papam urbis Romae Leonem libros editos legit, in quious hanc sordidam haeresim explanavit, aperuit et occultam

34 LE NÉO-MANICHÉISME A l’ÉPOQUE OSTROGOTHIQUE

On trouve un écho de préoccupations analogues dans un livre qu’on a depuis peu remis au jour. Apringius, évêque de Béjà au temps du roi Theudis [53 1-548], n’oubliait pas les Manichéens lorsqu’il commentait V Apocalypse (i).

Il vise parfois certains hérétiques :

5. 2-3. P. 15. Hoc de haeret.icis sine dubio acceptum dicimus; quia ipsi se doctores asserunt veritatis et sunt auctores pravi mendacii. Bonos se protestantur et ipsi détériorés demoniis comprobantur.

5. 6. P. 16. Hereticorum dogma peruersum... ; non ad sanitatem adducunt populi cicatricem, sed maximis languoribus plebs affîciunt, stulta de Deo sentientes.

5. 14. P. 19. Balaam typus est adversarii, qui non congregat populum ad salutem..., sed dum omnes perdiderit..., tune exultât. [Voir pp. 22, 67, 78. j

Et ces hérétiques semblent bien être, parfois, ceux qui nient l’unité de la Bible, l’unité des prophéties de Moïse et de Jésus, l'imité de Dieu :

5. 8. P.3I.Quod quatuor (animalia) senas habere dicuntur alas, id est bis duodenas, patriarcharum et apostolorum sancta doctrina est qui sui mundum vaticinii preconio docuerunt. In ac eademque doctrina laus trinitatis exponitur et sine requie Scinctus tertio

repetitum nomen asseritur. Que laus . Trinitatem unius subs-

tantie manifestât.

5. 10. P. 31. Tune enim clarescet quid Patrum auctoritas monuit, quod patriarcharum et apostolorum doctrina prececinit, cum Evangclistarum aperitur adsertio, sicut ipse Dominus dicit : Si crederitis Moysi, crederetis utique et mihi : de me enim locutus est.

5. 11. P. 32. Significat sine dubio universam Scripture seriem ad laudem referri dominicain, atque omnem honorem virtutemque illi soli exhiberi Deo propter cuius voluntatem que scripta sunt extiterunt, sive omriia que in celis et in terra sunt condita.

5. 1. P. 32. Liber hic veteris doctrinam Testamenti significat, quod est datum in manibus Domini nostri, qui accepit a Pâtre iudicium. Septem signacula hec sunt : primum, corporatio; secun-

tenebris suis perfidiaeque nube velatam in propatulo misit. Ex ipsis etenim libris qualiter cavere, quid respondere contra sacrilegos possit pius lector invenit. Unde quaeso ut perfidiam cum auctore damnantes atque anathemizantes rectae fidei regulam teneatis... (VIII, 789-7?C, Mansi). — Voir Hefele-Delarc, III, 328-329.

(1) Férotin : Apringius de Béja. Son commentaire de ï Apocalypse, 1900, Paris.

Page 1