‹ Le néo-manichéisme et la légende chrétienneChapitre 39 sur 185 · PSEUD0-1SID0RE · texte numérisé non relu

PSEUD0-1SID0RE

nativitatem contestare Salvatoris... Vel magis sic nascatur Dei sapientia de Virginis cerebro quomodo Minerva de Jovis vertice, tamquam Liber pater de femore (1).

Et n’est-ce pas à la même préoccupation, aussi, qu’il faut attribuer l’insistance de certains auteurs de ce temps sur la licéité du mariage (2) ?

La fameuse collection canonique d’Isidore Mercator est sans doute originaire de Reims et date de 847-852. L’auteur connaît les Manichéens et les Priscillianistes : à cette époque et dans ces pays Manichéens et Priscillianistes n’ont, sans doute, pas tout à fait cessé de vivre.

L’anonyme croit utile de recopier les Capitula de Martin de Braga et de lancer l’anathème sur ceux qui jeûnent le dimanche, pro qaadam religione , sicut Manichaei (3) ; il reproduit la décrétale de Vigile à Profuturus qui interdit l’abstention systématique de la chair animale (4), in quà re... nefandissimis Manichaeis esse consimiles approbantur ( Priscillianistae ) ; il rédige surtout une profession de foi que devra réciter chaque nouvel évêque et qui condamne expressément la dogmatique priscillianisto-manichéenne.

Qui episcopus ordinandus est antea examinetur... si in dogmatibus exercitatus et ante omnia si fîdei documenta verbis simplicibus asserat, id est P. et F. et Sp. S. unum deum esse confirmans..., si singulam quamque in trinitate personam plénum deum et totas très personas unum deum, si incarnationem divinam non in pâtre neque in spiritu sancto factam sed in fîlio tantum credat ut qui erat in divinitate dei patris fîlius ipse fieret in homine hominis matris films..., homo verus ex matre, carnem ex matris visceribus habens et animam humanam rationalem..., qui passus sitvera car-

(1) Ratramne : de nativitale Christi, 3, P. L. 121, 86-87.

(2) Gesta Victoriae et Anatoliae [G. M. R., 111,259. Cf. Nerée-Achillée]. Voir aussi Bède : «Tatiani et Marciani caeterorumque qui nuptiis detrahunt perfldia quam sit damnabilis insinuât (Dominus cum ad nuptias vocatus Canam venit et ibidem miraculum facere dignatus est). Si enim toro immaculato... culpa inesset, nequaquam Dominus ad lias nuptias venire... voluisset » : [ Homil ., XIII, I, P. L. 94, 68], Voir encore Rhaban Maur, supra

(3) Décrétâtes Pseudo-Isidorianae... recensuit... P. Hinschius. [Lipsiae, 1863], p. 431 ; canon 57. Cf. la récente étude de Paul Fournier dans la Revue d’Histoire Ecclésiastique, 1906.

(4) Op. cit., p. 710, § 1. Voir encore la décrétale attribuée à Eleuthère, § 1, Hinschius, p. 125.

LE NÉO-MANICHÉISME. SON EXTENSION

nis passione, mortuus vera corporis sui morte, resurrexit vera carnis suae receptione... Quaerendum etiam ab eo si Novi et Veteris Testamenti, id est legis et prophetarum et apostolorum unum eumdemque credat auctorem et deum,si diabolus non per conditionem sed per arbitrium factus sit malus..., si credat huius quam gestamus et non alterius carnis resurrectionem..., si nuptias non improbet, si secunda matrimonia non damnet, si carnium perceptionem non culpet... (1).

Mais ce sont les Priscillianistes qu’il a surtout à cœur de combattre. Il puise à pleines mains dans 1 e Liber ad Varimadum d’Idacius Clarus et fabrique ainsi le chapitre X de la décrétale du pseudo-Alexandre : elle démontre la réelle distinction des trois Personnes divines par vingt-deux arguments, empruntés à l’Écriture, et qui sont tous introduits par la même formule : si trinitas non est , si trinitas non est... (2). Et cette démonstration lui paraît si opportune, et si satisfaisante, qu’il la reprend et rebâtit ainsi la décrétale de Benoît à l’évêque David (3). Il reproduit soigneusement, enfin, les canons du concile de Braga de 563 et les dispositions de la décrétale de Vigile qui visent les Priscillianistes : si quis episcopus aut presbiter iuxta praeceptiim domini non baptizaverit in nomine patris et filii et spiritus sancti, sed in una persona trinitalis... (4) ( a . s.)

La question adoptienne (5) ne tient pas plus de place dans la collection d'Isidore que la question manichéenne. Cela ne peut pas s’expliquer uniquement par des considérations littéraires ; la controverse manichéenne n’a pas eu autant de célébrité que la controverse chalcédonienne ; Isidore ne pouvait pas ignorer

(1) Hinschius, p. 303 [IV Conc. Carthag.J. Il utilise les Statuta Eccl. antiq .

(2) Op. cit ., p. 99-101, l 10. Cf. aussi la profession de foi du XIe concile de Tolède, reproduite p. 404.

(3) Op. cit., p. 718-720.

(4) Op cit., p. 712, canon 6 et surtout p. 420-422.

De ces textes isidoriens, rapprocher le texte suivant : il atteste les mêmes préoccupations :

« (Profîtemur) P. et F. et Sp. S. unius essentiae... ; unum Deum invisibilem ita ut in singulis personarum proprietate servata, nec substantialiter Trinitas dividi nec personaliter debeat omnino confundi. Patrem... ingenitum, Filium genitum, Sp. S..., ex P. et F. procedentem... Filiunr.. veraciter crucifixum... — Quod in utroque Testamento divinà praestantur eloquia .., et quod angelorum natura vel animae non sit pars divinae substantiae sed Dei creatura ex nihilo condita... — Légitimas nuptias non credi damnatas... » [De diuinis officiis liber (attribué à Alcuin), 57. P. L. 101, 1284-1285].

(5) Op. cit., p. 106, 713.

Page 1