LES PERSÉCUTIONS
Les églises étaient reliées entre elles, le texte de Prosper (1) l’indique. Peut-être les hérétiques avaient-ils encore les 72 évêques, les 12 maîtres et le premier maître, dont parle saint Augustin (2), et les degrés (maîtres, servants, véridiques, auditeurs) que disent les textes orientaux.
Mais sans doute cette organisation, quelle qu’elle ait été, s’est oblitérée de très bonne heure.
Ces églises, pourtant, ont duré plusieurs siècles. Et elles ont été combattues avec violence. Dès la fin du quatrième et jusqu’à la première moitié du sixième, l’empire et la papauté multiplient les plus rigoureuses persécutions contre elles (3) ; le onzième voit
(1) Voir supra, p. 1-2.
(2) De Haeresib., 46. « Ex electis suis habent duodecim quos appellant 111agistros et XII l principem eorum ; episcopos autem 72 qui ordinantur a magistris et presbyteros... ; habent autem episcopi diaconos. Jam eaeteri tantummodo electi vocantur ; sed mittuntur etiam ipsi qui videntur idonei ad hune errorem... augendum » [P. L. 42, 39], — Sur la fête du Berna (vers le mois de mars), voir Ep. Fundamenti , 8, P. L. 42, 178. Ils tendent à supprimer la fête de Pâques, ibidem,. — Je n’ai rien trouvé sur les trois sceaux, manus, oris, sinus, ni sur les jeûnes. — Avaient-ils des fils comme les Cathares ?
(3) On a parlé plus haut de la loi de 445, rendue à la demande de saint Léon. Les lois de ce genre se succèdent, très sévères, à la fin du quatrième et au début du cinquième siècle : leur multiplicité même atteste leur inefficacité. Voici les textes que je trouve dans le Code Théodosien.
1. « Impp. Valentinianus et Valens A. A. ad Ampelium Pf. V. Ubicumque Manichaeorum conuentus uel turba huius modi reperitur, doctoribus graui censione mulctatis..., domus et habitacula in quibus profana institutio docetur, fisci uiribus indubitanter adsciscantur. Dat. VI. Non. Mart. Treuiris, Modesto et Arintheo Coss. (372). (C. Theod. XVI, v, 3. Haenel 1523. — Cf. Socrate, H. E. v. 2 (P. G. 67,568). — Sozomène, VII, 1 (P. G. 67, 1417).
2. Impp. Gratianus, Valentinianus et Theodosius AAA . Eutropio Pf. P. Si quis Manichaeus Manichaeaue ex die latae dudum legis... in quamlibet personam condito testamento uel cuiuslibet titulo liberalitatis atque specie donationis transmisit proprias facilitâtes..., quoniam iisdem sub perpétua iustae infamiae nota testandi ac uiuendi iure Romano omnem proti- 1111s eripimus lacultatem neque eos aut relinquendae aut capiendae alicuius hereditatis habere sinimus potestatem, totum fisci nostri uiribus imminentis indagatione societur... « Dat. VIII. Id. Maii Constant inopoli, Eucherio et Syagrio Coss. (381). (C. Th. XVI, v, 7, Haenel 1527).
3. Iidem AAA. Floro Pf P. Quisquis Manichaeorum uitae solitariae falsitate cœtum bonorum fugit, ac sécrétas urbes eligit pessimorum, ita ut profanator atque corruptor catholicae quam cuncti suscipimus disciplinae legi subigetur, ut intestabilis..., aut proximo... melius regenda dimittat,aut fisci dominio déficiente agnatione... intelligat obligata... Dat. prid. Kal. April. Constantinopoli , Antonio et Syagrio Coss. (C. Th. XVI, v, 9. — Haenel v. 1530) (382).
4. Impp. Valentinianus, Theodosius et Arradius AAA.Albino Pf. V. Quicumque sub nomine Manichaeorum... sollicitant, ex omni quidem orbe terrarum, sed quam maxime de bac urbe pellantur, sub interminatione
LE NÉO-MANICHÉISME. SA NATURE
s’allumer les bûchers ; et, dans l’inlervalle, on ne peut douter de l'hostilité des évêques à leur égard : ils sont liés par la tradition. De tout temps enfin, la portée antisociale des théories relatives au mariage a dû attirer l’attention et peut-être provoquer les rigueurs de l’autorité publique. Le Néo-Manichéisme a vécu dans une atmosphère de suspicion et de haine ; il a vécu pourtant. Qu’est-ce qui l’a fait vivre ?
iudicii. Dat. XV. Kal. Jul. Roma, Timasio et Promato Coss. (389). (C. Th. XVI, v., 18. — Haenel, 1535.)
5. Impp. Arccidias et Honorius AA. Dominatori Vicario Africae. Noxios Manichaeos exsecrabilesque eorum conuentus, dudum iusta animadversione damnatos, etiam speciali praeeeptione cohiberi decernimus... Dat. XVI. Kal. .Jan. Mediolano , Theodoro V. T. Coss. (399). (C. Th. XVI, v, 35.
— Haenel, 1544).
6. Iidem AA. et Theodosius A. Ediclum. Nemo Manichaeum..., qui praecipue, ut comperimus, furere non désistant, in memoriam revocet... Dal. prid. Id. Febr. Rauenna. Stilicone II et Anthemio Coss. (405). (C. Th. XVI, v, 38. — Haenel, 1546).
7. « Iidem AAA. Senatori Pf. P. Quid de Donatistis sentiremus, nuper ostendimus. Praecipue tamen Manichaeos uel Phrygas siue Priscillanistas meritissima seueritate persequimur. Huic itaque hominum generi nihil ex moribus, nihil ex legibus sit commune cum caeteris. § 1. Ac primum quidem uolumus esse publicum crimen, quia, quod in religione diuina committitur, in omnium fertur iniuriam. § 2. Quos bonorum etiam publicatione persequimur... § 3. Ipsos quoque uolumus amoueri ab omni liberalitate et successione, quolibet titulo uenientes. § 4. Praeterea non donandi, non emendi, non uendendi, non postremo contrahendi cuique conuicto relinquimus facullatem. § 5. In mortem quoque inquisitio tendit... » Dal. VIII. Kal. Mari. Roma , Ilonorio VII et Thcodosio II A 4. Coss. (407). (C. Th. XVI, v, 40. — Cf. 41. 43, 48. — Haenel, 1546-1548).
8. « Iidem AA. Asclepiodoto Pf P. Post alia, Manichaei et Phryges, quos Pepuzitas siue Priscillanistas uel alio latentiore uocabulo appellant..., sciant uniuersa sibi bac quoque constitutione denegari, quae illis generalium sanctionum interdixit auctoritas... » Dat. V. Id. April. Constantinopoli, Asclepiodoto et Marciano Coss. (423). (C. Th. XVI, v, 59. — Haenel, 1566). Ces Priscillanistae sont les disciples de Priscilla.
9. « lmp. Theodosius A. et Valent inianus A. ad.Faustum Pf. V. Manichaeos, haereticos... ab ipso adspectu Vrbis Romae exterminari praecipimus, ut nec presentiae criminosorum contagione fœdetur... » Dat. XVI. Kal. Aug. Aquileiae Theodosio A. XI. et Valentiniano C. Coss (425), (C. Th. XVI, v, 62.
— Haenel, 1567).
10. « Impp. Theodosius et V alenlinianus AA. Florentio Pf, P. Ilaereticorum ita est reprimenda insania, ut... ecclesias statim catholicae ecclesiae tradendas esse non ambigant... Quoniam non omnes eadem austeritate plectendi sunt..., qui ad imam usque scelerum nequitiam peruenerunt, Manichaei nusquam in romano solo conveniendi orandique habeant facultatem... ; cunctisque legibus quae contra hos... olim lalae sunt semper viridi obseruantia ualituris... ; ita ut nec in publico conuenire loco nec aedificare sibi ecclesias..., omni ciuili et militari, curiarum etiam etdefensorum et iudicum, sub uiginti librarum auri interminatione, prohibendi auxilio... « Dat. III Kal. lun. Constantinopoli , Felice et Tauro Coss. (428). (C. Th. XVI, v. 65. — Cf. 63 et 64. Haenel, 1569-1572).