LES SERMONS DE SAINT LEON
fêtes liturgiques a pour condition une prostitution sacrée (1); au
« Non aulem convenit die dominico jejunare quia hoc Manichaeorum est proprium » [Proterius d’Alexandre à s. Léon, g 5. — P. L. 54,1090, A.] Voir saint Cyrille, Cal. VI, § 1. P. G. 31, 593.
« Stabiles permanete .. ne idem ille tentator... praesentis diei gaudia... corrumpat, illudens simplicioribus animis de quorumdam persuasione pestifera, quibus haec dies solemnitatis noslrae, non tam de nativitate Christi, quam de novi ut dicunt Solis ortu bonorabilis videatur... Trahuntur adhuc stultissimis gentilitatis erroribus..., ministra mundi luminaria divino honore venerantur. Absit... Sol,Lunaet sidéra sint commoda utentibus, sint speciosa cernentibus ; sed ita ut de illis gratiae referantur auctori, et adoretur Deus qui condidit, non creatura quae servit. Laudate igitur Deum... Ampleclimini Cbristum in nostra carne nascentem... «[Sermon 22, l 6. — P. L. 54, 198-199.]
Voir encore l’incidente du sermon 34, § 4 : « ... Solis nitorem, quem corpoream esse creaturam non dubium est... » [P. L. 54, 248, A ], et, dans le même sermon, un peu plus loin, g 4 [248, C] : « Doceant in Sole et luna colere Cbristum « ; — dans le sermon 42, § 5: « Nullo... vos (?) contagio eorum error attingat qui sua maxime observantia polluuntur..., luminaribus cœli stultam abstinentiam devoventes : si quidem in honorem Solis ac Lunae prima et secunda Sabbati jejunare delegerunt, uno perversitatis suae opéré bis impii, bis profani, qui jejunium suum et ad siderum cultum... instituere. » [P. L. 54, 279, B.] — Comparer saint Cyrille, Cal. VI, 13; XV, 3. P. G. 33, 560, 873; Theodoret, Fab. haer ., I, 26. P. G., 83, 380.
(1) Sermon 24, § 4. P. L. 54, 206, B ; sermon cité supra, p. 3; Evode, \ 14-17. P. L. 42, 1144 ; et les textes suivants :
u Detecti sunt tamen in ecclesia, sicut scis, apud Carthaginem, iam te ibi diacono constituto, quando instante Urso tribuno, qui tune domui regiae praefuit, aliqui adducti sunt : ubi puella nomine Margarita istam nefariam turpitudinem prodidit, quae cum esset annorum nondum duodecim, propter hoc scelestum mysterium se dicebat esse vitiatam. Tune Eusebiam quamdam manichaeam quasi sanctimonialem, idipsum propter hoc ipsum passam, vix compulit confiteri, cum primo ilia se asseruisset integram, atque ab obstetrice inspici postulasset : quae inspecta et quid esset inventa, totum illud turpissimum scelus, ubi ad excipiendum et commiscendum concumbentium semen farina substernitur — quod Margarita indicante absens non audierat — similiter indicavit. Et recenti tempore nonnulli eorum reperti et ad ecclesiam ducti, sicut gesta episcopalia quae nobis misistis ostendunt, hoc non sacramentum, sed exsecramentum, sub diligenti interrogatione confessi sunt : quorum unus nomine Viator, eos qui ista faciunt proprie Catharistas vocari dicens, cum alias ejusdem maniebaeae sectae partes in Mattarios, et specialiter Manichaeos distri bui perhiberet, omnes tamen bas 1res formas ab uno auctore propagatas... negare non potuit. Et certe illi libri manichaei sunt omnibus communes... Divinas... virtutes... imitari se putant ut purgent dei sui partem... quam... et in hominis semine teneri existimant inquinatam... ; ut... eam etiam de semine humano... debeant manducando purgare. « [De Haeresibus , 46. P. L. 42, 36.] — Cf. de Natura boni, 47. P. L. 42, 570. « Hoc sâltem attendant miseri, decepti et errore mortifero venenati, quia si per coitum masculorum et feminarum ligatur pars Dei quam se manducando solvere et purgare profitentur, cogit eoshujustam nefandi erroris nécessitas ut non solum de pane et oleribus et pomis quae sola videntur in manifesto accipere, sed etiam solvant et purgent partem Dei unde per concubitum potest, si feminae utero concepta fuerit, colligari. Hoc se facere quidam confessi esse in publico perbibentur, non tam in Paphla-
LE NÉO-MANICHÉISME AU TEMPS DE SAINT LÉON
cours de ces fêtes les fidèles absorbent des galettes de farine mê-
gonia sed etiam in Gallia, sicut a quodam Romae christiano catholico audivi ; et cum interrogarentur cuius auctoritate Scripturae ista facerent, hoc de Thesauro suo prodidisse quod paulo ante commemoravi. Isli autem cum hoc eis objicitur soient respondere nescio quem inimicum suum de numéro suo, hoc est Electorum suorum descivisse et schisma fecisse atque hujusmodi spurcissimam haeresim condidisse. »
Et c’est de ce rite immonde qu’il est sans doute encore question dans la lettre que Maxime adresse à Sirice en 385 (ou 387).
« Noster aduentus ita inquinata aliqua et sceleratorum labe polluta deprehendit et repperit ut, nisi nostra provisio atque medicina, quae ex dei summi timoré ueniebat, his opem celeriter attulisset, ingens profecto diuulsio atque perditio fuisset exorta, ut uix sananda postea uitiaconcreuissent, ceterum quid adhuc proxime proditum sit Manichaeos sceleris admittere, non argumentis neque suspicionibus dubiis uel incertis sed ipsorum confessione inter iudicia prolatis malo ex gestis ipsis tua sanctitas quam ex nostro ore cognoscat, quia huiuscemodi non modo factu turpia uerum etiam fœda dictu proloqui sine rubore non possumus. » [Epistulae... Auellana collectio, éd. Guenther, 1895, 1, 91. — C. V. XXXV, ou Coustant, I (1721), 640-612.] — Cf. Tillemont, X, 189 et 789 ; Fôrster, Ambrosius Bischof von Mailand , (1884), 284.
Voici le passage du livre VII de Thésaurus que citaient les Manichéens et que reproduit saint Augustin au chapitre XLIV du de Nalura boni , P. L. 42, 567-568 :
« Jamuero quod ipsam partem naturae Dei dicunt ubique permixtam in cœlis, in terris, sub terris, in omnibus corporibus..., ligatam, oppressam, pollutam quam solvi, liberari, purgarique dicunt..., etiam per electos suos : hoc genus nefandissimi erroris quam sacrilegas et incredibiles turpitudines eis suadeat... horribile est dicere. »
(Dieu fait apparaître des fantômes de vierges ou d’adolescents que désirent les puissances mauvaises, dont le flux vital s’échappe ainsi, délivrant par là la puissance divine prisonnière. Texte du Thésaurus , VII :)
«568. Hoc autem visu decoro illarum ardor et concupiscentiacrescit atque hoc modo vinculum pessimarum cogitationum earum solvitur, vivaque anima quae eorumdem membris tenebatur, hac occasione laxata evadit et suo purissimo aeri miscetur ; ubi penitus ablutae animae ascendunt ad lucidas naves, quae sibi ad vectationem atque ad suae patriae transfretationem sunt praeparatae . »
Ainsi, parce que le Dieu bon est emprisonné dans les êtres et objets matériels, c’est une œuvre pie que de l’en délivrer ; la manducation de ces êtres et de ces objets est, à cet égard, un procédé nécessaire et suffisant. Manger la substance vitale est accomplir une bonne œuvre, d’autant que c’est l’empêcher, du même coup, de faire son travail fécondateur au sein de la femme. Voir C. Fausium , XV, 8 [310] : « praeceptum... non mœchaberis ita violatis ut hoc maxime in conjugio detestemini quod filii procreantur, ac sic auditores vestros, dum cavent ne feminae quibus miscentur concipiant, etiam uxorum adulteros faciatis ! . .. Vestra lege, metuentes ne particulam dei sui sordibus carnis afficient, ad explendam tantum libidinem feminis impudica conjunctione miscentur... » [P. L. 42, 310.] Tout être qui naît à la vie emprisonne dans la matière une portion de Dieu. D’où les vierges impures et le rite infâme : ad excipiendum et commiscendum concumbentium semen farina substernitur ( comedenda ). [Voir Hegemonios § 9, Beeson, 13-15 ; saint Cyrille, VI, 34 ; Titus, I, 17 ; Orose, Com., 2.]
Il est possible que ce rite ait été encore été célébré par les Cathares