VI
Le pape saint Grégoire I'T donne la liberté à deux esclaves de V Eglise de Rome. Texte remarquable dans lequel ce saint pape explique les motifs qui déterminaient les chrétiens à affranchir leurs esclaves.
« Cum redemptor noster totius conditor creaturœ ad hoc
propitiatus lmmanam voluerit carnem assumere , ut divinitatis suae gratia, diruto quo tenebamur captivi vinculo seryitutis, prístina? nos rcstitueret libertati ; salubri ter agitar, si honrines quos ab initio natura creavit Jiberos et protulit , et jusgentium jugo substituit servitutis, in ea natura in qua nati fuerant , nianumittentis beneficio , libertati reddantur. Àtque ideo pietatis intuitu , et hujus rei consideratione permoti , vos Montanam atque Thomam fámulos sanctse romana? Ecclesiae, cui Deo adjutore deservimus, liberos ex hac die civesque romanos efficimus , omneque vestrum vobis relaxamus servitutis peculium. » ( S. Greg., L. 5, ep. 12.)
On prescrit aux èvèques de respecter la liberté de ceux qui ont été affranchis par leurs prédécesseurs. On fait mention de la faculté accordée aux évêques d'affranchir les esclaves bien méritants, et Con fixe la somme quils pourront leur donner pour les aider à vivre.
(Concilium Agathense, anno 506.)
Sane si quos de servis Ecclesia? beneméritos sibi episcopus libértate donaverit, collatam libertatem a successoribus plaçait custodiri , cum hoc quod eis manumissor in libértate contulerit, quod tamen jubemus viginti solidorum numerum, et modum in terrula , vineola , vel hospitiolo tenere. Quod amplius datum fuerit , post manumissoris mortem Ecclesia revocabit.» (Can. 7.)
Ce qui a été hypothéqué ou aliéné des biens de l'Eglise par un èvèque qui ne lui a rien laissé de ses propres biens, doit être restitué; sont exceptés de cette règle les esclaves affranchis, lesquels devront conservería liberté.
(Concilium Aurelianense quartum , anno 541.)
« Ut episcopus qui de facúltate propria ecelesia? nihil relinquit, de ecclesia1 facúltate si quid aliter quam cañones eloquuntur obligaverit, vendiderit, aut distraxerit, ad ecclesiam revocetur. Sane si de servis ecclesia? libertos fecerit numero competenti, in ingenuitate permaneaut, ita ut ab oflicio ecclesia? non recédant. » ( Can. 9. )
in concile anglais ordonne qu'à la mort de chaque évèque, tous ses esclaves anglais seront mis en liberté. On règle la solennité des obsèques : pour terminer les cérémonies funèbres, chaque évèque et abbé affranchira trois esclaves en leur donnant à chacun trois sous.
( Synodus Celicbytensis, anno 816.)
« Décimo jubetur, et hoc firmiter statuimus asser vandum , tam in nostris diebus, quamque etiam futuris temporibus, omnibus successoribus nostris qui post nos illis sedibus ordinentur quibus ordinati sumus : ut quandocumque aliquis ex numero episcoporum migraverit de saeculo, hoc pro anima illius prsecipimus, ex substantia uniuscumque roi decimam partent dividere , ac distribuere pauperibus in elcemosynam , sive in pecoribus , et armentis, seu de ovibus et porcis , vel etiam in cellariis, nec non omnem hominem Anglicum liberare , qui in diebus suis sit servituti subjectus, ut per illud sui proprii laboris fruetum retiibutionis pereipere mereatur, et indulgen tiam peccatorum. Nec ullalenus ab aliqua persona huie capitulo contradicatur , sedmagis, prout eondecet, a successoribus augeatur , et ejus memoria sempcr in posterum per universas ecclesias nostrae ditioni subjectas cum Dei laudibus habeatur et honoretur. Prorsus orationes et eleemosynas qiue in ter nos specialiter condictam habenius, id est, ut statim per singulas parochias insingulis quibusque ecclesiis , pulsato signo, omnis famulorum Dei ea?tus ad basilicam conveniant , ibique pariter XXX psalmos pro defuncti atiimse décantent. Et postea unusquisque antistes et abbas sexcentos psalmos , et cent uni viginti missas celebrare faeiat , et tres homines liberet , et eorum cuilibet tres solidos distribuât. » (Can. 10. )
Curieux document qui fait foi de la généreuse résolution prise par le concile dWrmagh en Irlande , de donner la liberté à tous les esclaves anglais.
(Conciüum Àrdamachiensc in Hibernia celebralum , anno 1171 : Ex Giraldo Cambrensi , cap. xxvui. Iliberniœ expugnatae.)
« Tlis completis convo'cato apud Àrdamaehiam totius Hibernia' clero , et super advenarum in insulam adventu tractato diutius el delibéralo, tandem communis omnium in hoc sententia resedit : propter peccata scilicèt populi sui , coque prae-
i. — xi. 25
cipùe quod Ànglos olim , tam a mercatoribus , quam prredonibus atque piratis, emere passim , et in servitutem redigere oonsueverant , divina? censura vindictse hoc eis incommodum accidisse, ut et ipsi quoque ab eadem gente in servitutem vicereciproca jam redigantur. Anglorum namque populus adliuc integro eorum regno , communi gentis vitio, liberos suos venales exponere, et priusquam inopiam ullam aut inediam sustinerent, filios proprios et cognatos in Hiberniam venderé consueverant. Unde etprobabiliter credipotest, sicutvenditores olim , i ta et emptores, tam enormi delicto juga servitutis jam meruisse. Decretum est itaque in prsedicto concilio , et ciim universitatis consensu publico statutum, ut Angli ubii(ue per insulam , servitutis vinculo mancipati , in pristinam revocentur libertatem. »
C'est ainsi que les idées religieuses influaient sur les mœurs féroces des peuples, pour les adoucir. Survient une calamité publique , aussitôt on en trouve la cause dans la colère divine , justement irritée par le trafic auquel les Irlandais se livrent en achetant des esclaves anglais aux marchands, aux bandis et aux pirates.
Il n'est pas moins curieux d'apprendre qu'à cette époque les Anglais étaient barbares jusqu'au point de vendre leurs fils et leurs parents , à la manière des Africains de nos jours. Cette affreuse coutume devait être assez générale , puisque nous lisons dans le passage cité , que c'était le vice commun de ces peuples , communi gentis vitio. Cela nous fait mieux comprendre la nécessité d'une disposition insérée plus haut, celle du concile de Londres , célébré l'an 1102, laquelle proscrit cet infâme trafic de marchandise humaine.
H est défendu de changer les esclaves de V Eglise pour d'autres esclaves , à moins gue V échange ne leur procure la liberté.
(Ex concilio apud Salvanectum, anno 864.)
« Mancipia ecclesiastica , nisi ad libertatem , non convenu commutari ; videlicet ut mancipia, quœ pro ecclesiasticoj homme dabuntur , in Ecclesiœ servitute permaneant , et [ecciesiasticus homo , qui commutatur , fruatur perpetua libértate. Quod enim semelDeo consecratum est , ad humanos usus transferri non decet. » (V. Décret. Greg. IX , L. 3 , Tit. 19, cap. 3.)
NOTES. v 291
Canon contenant la même disposition que le précèdent, et d'où en outre il paraît que les fidèles , pour le salut de leur âme, avaient coutume d'offrir leurs esclaves à Dieu et aux Saints.
( Ex eodem anno 864.)
« Injustum videtur et irapium, ut mancipia , qua? fidèles Deo , et Sanctis ejus pro remedio animœ suie consecrarunt , cujuseunique muueris mancipio , vel commutationis comniercio iterum in servitutem secularium redigantur , cum canónica auctoritas servos tantummodo permittat distrahi fugitivos. Et ideo ecclesiarum Rectores summopere caveant, ne eleemosyna unius, alterius peccatum fiât. Et est absurdum , ut ab ecclesiastica dignitate servus discedens, humanœ sit obnoxius servituti. » ( Ibid. cap. 4. )
On accordera la liberté aux esclaves qui voudront embrasser la vie monastique sans cependant négliger les précautions utiles pour s'assurer de la réalité de la vocation.
( Concilium llomanum sub S. Gregorio I, anno 597.)
« Multos de ecclesiastica seu sœculari familia , novimus ad omnipoteutis Dei servitium festinare ut ab humana servitute liben in divino servitio valeantfamiliarius in monasteriis conversan, quos si passim dimittimus, omnibus fugiendi ecclesiastici juris dominium occasionem prsebemus : si vero festinantes ad omnipotentis Dei servitium, incaute retinemus, illi invenimur negare quaxlam qui dédit omnia. [Inde nccesse est, ut quisquís ex juris ecclesiastici vel sa?cularis militise servitute ad Dei servitium converti desiderat, probetur prius in laico habita constitutus : et si mores ejus atque conversatio bona desiderio ejus testimonium ferunt, absque rétractations serviré in monasterio omnipotenti Domino permittatur, ut ab humano servitio liber recédât , qui in divino obsequio districtiorem appétit servitutem. » (S. Greg. Epist. 44. Lib. 4. )
L'abus s'était répandu d'ordonner les esclaves sans le consentement de leurs maîtres ; cet abus est réprimé.
(Ex epistolis Gelasii papœ.) « Ex antiquis regulis et novella synodali explanatione com-
prehensum est, personas obnoxias servituti , cingulo cœlestis militia? non prsecmgi. Sed nescio utrum ignorantia an volúntate rapiamini , itàut ex hac causa nidlus pene Episcoporum videatur extorris. Ita enim nos fïequens et plurimorum querela nos circumstrepit, ut ex hac parte nihil penitus putetur constitutuin. » (Distin. 5-i. C. 9.)
« Frequens equidem, et assidua nos querela circumstrepit de his pontificibus , qui nec antiquas regulas nec decreta nostra noviter directa cogitantes, obnoxias possessionibus obligatasque personas , venientes ad ciericalis ollicii cingulum non récusant. » (Ibid. c. 10.)
« Actores siquidem filias nostras iliustris et magnificas feminae, Máximas, petitorii nobis insinuatione conquesti sunt, Sylvestrum atque Candidum , originarios suos , contra constitutiones, quas supradictas sunt, et contradictione praseunte à Lucerino Pontífice Diáconos ordinatos. » (ibid. c. 11.)
« Generalis etiam quœrelœ vitanda prœsumptio est, quapropemodúm causando- universi, passim servos et originarios, dominorum jura , possessionumque fugientes , sub religiosas conversationis obtentu, vel ad monasteria sese conferre , vel ad ecclesiasticum famulatum, conniventibus quippe prassulibus, indifferenter admitti. Quasmodis omnibus est . amovenda pernicies, ne per christiani nominis institutum aui aliena pervadi , aut publica videatur disciplina subvertí. (Ibid. c. 12. )
On permet aux curés de se choisir quelques clercs parmi les esclaves de V Eglise.
( Concilium Emerilence , anno 666.)
« Quidquid unanimiter digne disponitur in sancta Dei ecclesia , necessarium est ut a parochitanis prebyteris custoditum maneat. Sunt enim nonnulli , qui ecclesiarum suarum res ad plenitudinem habent, et sollicitudo iilis nulla est habendi clericos, cum quibus omnipotenti Deo laudum debita persolvant officia. Proinde instituit luce sancta synodus, ut omnes parochitani presbyteri , juxta ut in rébus sibi a Deo creditis sentiunt habere virtutem ,de ecclesias suas familia clericos sibi faciant; quos per bonam volnnlatem ita nutriant , ut et ollicium sanctum digne paragant, et ad serviîium suum aptos eos habeant. Hi etiam victum et vestitum dispensatione presbyteri merebuntur, et domino et presbytero suo , atque ulilitati ecclesias fidèles esse debent. Quod si inutiles apparuerint, ut culpa patuerit, correptione disciplinas feriantur : si quis
presbyterorum hanc sententiam minime custodierit , et non adimpleverit , ab episeopo sno corrigatur : ut plenissime custodiat, quod digne jubetur.» (Can. -18.)
// est prescrit aux évoques de conférer la liberté aux esclaves de r Eglise avant que de les admettre dans le corps clérical.
(Concilium Toletanum nonum , anno 655.)
<( Qui ex familiis ecclesiœ servitud devocantur in clerum ab episeopis suis, necesse est, utlibertatis percipiant donum : et si honesta? vitœ claruerint meritis, tune demum majoribus fungantur ollieiis. » (Canon H.)
On permet d'ordonner les esclaves de VEglise, en leur conférant au préalable la liberté.
(Concilium quartum Toletanum, anno 633.)
« De familiis eeelesiœ constituerc presbyteros et diáconos per parochias liceaí ; quos tamen vitœ rectitudo et probitas nioruni commendat : ea tamen ratione , ut antea manumissi libertatem status sui percipiant, et denuo ad ecelesiasticos honores succédant ; irreligiosum est enim obligatos existere serviluti, qui sacri ordinis suscipiunt dignitatem.»
§ vu.
Nous avons montré dans le texte par quels moyens , avec quelle sagesse , avec quelle persévérance le Christianisme abolit l'esclavage dans le monde ancien : l'Europe chrétienne et catholique était libre au moment où le Protestantisme apparut. Voyons maintenant ce qu'a l'ait le Catholicisme , dans les temps modernes , par rapport aux esclaves des autres parties du monde. Nous pouvons offrir à nos lecteurs dans un seul document, qui est le témoignage des idées et des sentiments du Souverain-Pontife actuel , Grégoire XVI , une intéressante histoire de la sollicitude de la Chaire Romaine en faveur des esclaves de tout l'univers. Je parle des Lettres Apostoliques publiées à Rome le 3 Novembre 5 859, contre la traite des nègres , et j'en recommande la lecture ; on y verra de la manière la plus authentique et la plus décisive que l'Eglise catholique