‹ Le protestantisme comparé au catholicisme dans ses rapports avec la civilisation europénnne;Chapitre 54 sur 84 · M0TB · texte numérisé non relu

M0TB

quam erantad fidem conversi, nolebant subjici alicui po* testaii. Videbatur enim quod infidèles, Dei fidelibus non deberent dominari^ elsi fidèles deberent esse pares. Quam superbiam removet, dicens : Omnis anima^ià est, omnis homo, sit humililer subdita potestatibus vel secularibus, Yel ecclesiasticis, sublimioribus se : hoc est, omnis homo ait subjectus superpositis sibi potestatibus. A parte enim majore significat tolum hominem, sicut rursum a parte inferiore totus homo significatur ubi Propheta dicit: Quia videbit omnis caro salutare Dei. Et recte admoneU ne quis, ex eo quod in libertatem vocatus est, factusque Ghristianus,extollatur in superbiam, et non arbitretur in hujus vitse itinere servandum esse ordinem suum, et potestatibus, quibus pro tempore rerum temporalium gubernatio tradita est, non se putet esse subdendum. Cum enim constemus ex anima et corpore, et quamdiu in hac TÎta temporali sumus, etiam rébus temporalibus ad subsidium ejusdem vilse utannir, oportet nos ex ea parte, qme ad banc vitam pertinet, subditos esse potestatibus, ià est, res humanas cum aliquo honore administrantibus : ex iila vero parte, qua Deo credimus, et in regnum ejus vocamur» non debemus subditi esse cuiquam homini, id ipsum in nobis evertere cupienti, quod Deus ad vitam a^ernam donare dignatus est. Si quis ergo putat quoniam Ghristianus est, non sibi esse vectigal reddendum, sive iributum, aut non esse honorem exhibendum debitum eif quse base curant potestatibus^ in magno errore versatur. Item si quis sic se putat esse subdendum, ut etiam in suam fidem habere potestatem arbitretur eum, qui tempora* libus administraudis aliqua sublimitate prsecellit, in majorem errorem labitur. Sed modus iste servandus est , quem Dominus ipse prsecepit, ut reddamus Cxsari qux suHt Cœsaris, et Deo qux sunt Dei. Quamvis enim ad

ft88 «OTRS.

Ulud regnum vocali simus, ubi nulla erit poleslas hujiismodi, in hoc tamen itinere condiiionem nostrampro ipso renim humanarum ordine debemus tolerare, nihil simulate facientes, et in hoc non tam hominibus^ quam Deo, qui hoc jubet, obtempérantes. Itaque omnis atUtM gU subdita sublimiorilms potestatibus , id est, omnis homo sit subditus primutn divinse potestati, deinde mundanœ. Nam si mundana potestas jusserit qiiod non debes faoere, contemne potestatem, timendo sublimiorem potestatem. Ipsos humanarum rerum gradus adverte. Si aliquid jusserit procurator, nonne faciendum est? Tamen si contra proconsulem jubeat, non utique contemnis potestatem, sed eligis majori servire. Non hinc débet minor irasci, si major prœlata est. Rursus si aliquid proconsul jubeat, et aliud imperator, numquid dubitatur, ilio contempto^ huic esse serviendum. Ergo si aliud imperator, et aliud Deus jubeat, quid faciemus? Numquid non Deus imperatori est prneferendus ? Ita ergo sublimioribus potestatibus anima subjiciatur, id est, liomo. Sive idcirco ponilur anima pro homine, qui secundum hanc discernit, oui subdi debeat, et oui non. Vel homo, qui promotione virtutum sublimatus est^ anima vocalur a digniore parte. Vel , non solum corpus sit subditum, sed animay id est, voluntas : hoc est, non solum corpore, sed et voluntate serviatis. Ideo debetis subjici , quia non est potestas, nisi a Deo» Numquam enim posset fieri nisi operatione solius Dei, ut tôt homines uni servirent, quem considérant unius secum esse fragilitatis et naturae. Sed quia Deus subditis inspirât timorem et obediendi voluntatem, contigit ita. Nec valet quisquam aliquid posse, nisi divinitus ei datum fuerit. Potestas omnis esta Deo. Sed ea quœ sunt, a Deo ordinatœ sunt. Ergo potestas est ordinata , id est, rationabiliter a Deo disposita. Itaque

gui résista potesiati, nolens tributa dare, honorem déferre, et his sîmilia, Dei ordinationi resistit^ qui hoc ordinavit, ut talibus subjiciamur. Hoc enim contra illos dicitur, qui se putabant ita debere uti libertate christiana^ ut nulli vel honorem déferrent ^ vel tributa red" derent. Unde magnum poterat adversus Christianam religionem scandalum nasci a principibus sœculi. De bona potestate patet, quod eam perfecit Deus rationabiliter. De mala quoque videri potest, dum et boni per eam purgantur, et malidamnantur, et ipsa deterius prsecipitatur. Quipotestati resistit, cum Deus eam ordinaverit, Dei ordinationi resistit, Sed hoc tara grave peccatum est, quod qui resistunt, ipsi pro contumacia et perversitate sibi damnationem seternse mortis acquirunt. Et ideo non débet quis resistere^ sed subjici.

L'origine du pouvoir, son objet, ses devoirs, ses bornes , tout se trouve dans ce remarquable passage. Saint Anselme confirme expressément ce que j'ai insinué dans le texte, au sujet de la fausse entente donnée quelquefois dans les premiers siècles à la liberté chrétienne, plusieurs pensant que cette liberté entraînait avec elle l'abolition des puissances civiles , particulièrement de celles qui étaient infidèles. Faisant remarquer le scandale dont celte doctrine pouvait être l'occasion, il explique comment les Apôtres, sans prétendre attribuer au pouvoir civil aucune origine extraordinaire, surnaturelle, semblable à celle du pouvoir ecclésiastique, avaient néanmoins des raisons puissantes pour inculquer que ce pouvoir vient de Dieu, que quiconque lui résiste, résiste à l'ordre de Dieu.

En passant à des siècles plus rapprochés de nous, nous trouverons les mêmes doctrines chez les commentateurs les plus insignes : Cornélius à Lapide interprète le pas-

390 ROTBS.

sage de saint Paul de la même manière que saint Anselme» et explique, par les mêmes raisons, la sollicitude avec laquelle les Apôtres recommandaient TobéissaDce envers les puissances civiles. Voici ses paroles :

(hnnis anima (onmis homo] potestatibus sublimiori' bus, id est principibus et magistratibus , qui potestate regendi et imperandi sunt prsediti; ponitur enim abstractum pro concrète ; potestatibus, hoc est potestate prseditis» subdita sit^ scilicet iis in rébus, in quibus potestas illa sublimior et superior est, habetque jus jurisdictionem, puta in temporalibus, subdita sit régi et potestaii civili,quod proprie hic intendit Apostolus; per potestatem emm, civilem intelligit;in spiritualibus vero subdilasit Prselalis, Episcopis et Pontifici.

Nota. Pro potestatibus sublimioribus , potestatibus supereminenlibus \e\ prœcellentibus, ut Nosler vertit, 1 Pet. 2, sive régi quasi prœcellentiy Syrus vertit, potestatibus dignitate prœdltis : id est magistratibus secularibiis, qui poteslale regendi pr^edili sunt, sive duces, sive gubernalores, sive consules, praetores, etc.

Seculares enim magistratus hic intelligere Apostoluin patet, quia his solvuntur tribula et vectigalia quse hisce potestatibus solvi jubet ipse v. 7, ita sanctus Basilius de Conslit. Monast., c. 23.

Nota. Ex Clémente Alexand. lib. 4 Stromatum, et S. Aug. in psal. 118, cont. 31 : Initio Ecclesiœ, puta tempore Christi et Pauli, rumor erat, per Evangelium polilias humanas, régna et respubiicas seculares everti; uli jani lit ab hœrcticis prsetcndentibus libertateni Evaiigelii ; uiide conlrarium docent, et studiose inculcant Gliristus, cimi Suivit didrachmaet cumjussit Caesari reddi ea ijuic Ciesaris sunt, et Apostoli : idque ne in odium Ira-

irOTSS. 991

heretur Christiana religio, et ne Christiani abuterentur libertate fidei ad omnem malitiam.

Ortus est hic rumor ex secta Judse et Galildeorum de qua Aclor. 5 in fine, qui pro libertate sua tuenda omne dominium Gsesaris et vectigal, etiam morte proposita abnuebant, de quo Josephus libr. 18, Antiq. 1. Quad sectâ diu inter Judseos viguit; adeoque Christus et Apostoli in ejus suspicionem vocati sunt, quia origine erant Galileei, et rerum novarum praecones. Hos Galilseos secuti sunt Judaei omnes, et de facto Romanis rebellârunt: quod dicerent populum Dei liberum non debere subjid et servire infidelibus Romanis ; ideoque a Tito excisi sunt. Hinc eliam eadem calumnia in Christianos, qui oiigine erant et habebantur Judsci, derivata est : unde Apostoli, ut eam amoliantur, ssepe docent principibus dandum esse honorem et tributum.

Quare octo argumentis probat hic Apostolus principi» bus et magistratibus deberi obedientiam • «

His rationibus probat Apostolus Ëvangelium, et christianismum, régna et magistratus non evertere, sed firmare et stabilire : quia nil régna et principes ita confirmât, ac subditorum bona, christiana et sancta vita. Adeo> ut etiam nunc principes Japones et Indi Gentiles ament Christianos, et suis copiam faciant baptismi et christianismi suscipiendi, quia subditos Ohristianos, magis quam Ëlhnicos , faciles et obsequenles , regnaque sua per eos magis firmari, pacari et florere experiuntur.

Pour ce qui est de la manière dont la puissance civile est venue de Dieu , le fameux commentateur se trouve d'accord avec les théologiens. 11 fait comme eux la distinction entre la communication médiate et la communication immédiate^ et a soin de rappeler le sens tout spécial selon

392 HOTBS.

lequel on entend l'ort^iiif divine du pouvoir, lorsqu*il s*agit de la |uiissance ecclésiastique.

Expliquant ces paroles : 7/ n'sr a pas de puissance qui me tienne de Die^^ il s*expriiiie ainsi :

Ao» est enim poiestas, nist a Deo ; quasi diceret prindpilus et magistratus non a diabolo, nec a solo homine, sed a Deo ejusque divina ordinatione et dispositione coodili el institut] sunt : eis ergo obediendum est

Nota primo. Poiestas secularis est a Deo médiate; qmia natnra et recta ratio^ qux a Deo est y dictât, et kominibns persuasit prœficere reipubtiex magistratus, a qui&us regantur. Potestas vero Ecelesiastiea immeéimie est a Deo instituta; quia Ckristus ipse Petrum et Àposioios Ecclesiœ prœfecit.

Le célèbre Dom CUmet explique le même passage a?ec non moins de science ; il montre, par une grande quantité de textes des saints Pères, ce que pensaient les premiers chrélions au sujet du pouvoir civil, et jusqu'à quel point il t'tail oaloinnieux de les accuser d'être des perturbateurs de Tordre public.

Omnis anima |»ole>tatibus, etc. « Pergit hic Aix)Slolus docere Fidèles vita[> ac morum oflicia. Qua> superiori capile viJinuis,eodesinunt, ut bonus ordo el pax in Ecclesia interque Fidèles servelur. Ha>c potissimum spectant ad olK-viienlianu quani unusquisque superioribus potestatibus débet. Christianorum libertatem atque a Mosaicis logibus iiMinunilatem commendaverat Apostohis; at ne quis monilis abutatur, docet hic, quae debeat esse subditonini subjeelio erga Reges et Magistratus.

Hoc ipsum gravissime monuerant primes Ecclesise disi^ipulos Petrus et Jacobus; repetitque Paulus ad Titum scrilHMis, sive ut Christianos, insectantium injuriis undique obnoxios, in patienlia contiiieret, sive ut vulgi opi-

NOTBS. I9S

nionem deleretf qua discipuli fesu ChrisH, amnes ferme Galilœi^ sententiam Judae Gauloniix sequi, et priti' cipum auctoritati repugnare censehantur.

Omnis anima, quilibet quavis conditione aut dignitate, potestaiihus suhlimiorihus suhdita sit; Regibus, Principibus, Magistratibus^ iis denique quibus légitima est auctoritas, sive absoluta, sive alteri obnoxia. Neminem excipit Apostolus, non Presbyteros, non Prsesules, non Monachos, ait Theodoretus; illsesa tamen Ecclesiasticonim immunitate. Tune solummodo parère non debes, cuni aliquid DivinaeLegi contrarium imperatur : tune enim pra3ferenda est débita Deo obedientia; quin tamen vel arma capere adversus Principes, vel in seditionem abire liceat. Repugnandum est m iis tantum, quae justitiam ac Dei legem violant; in cseteris parendum. Si imperaverint aut idolorum cultum aut juslitiae violationem cum necis vel bonorum jacturse interminatione, vitam et fortunas discrimini objicito, ac repugnato; in reliquis autem obtempéra.

Non est enim poiestas, nisi a Deo. Absolutissima in libertate conditus est homo, nuUi créais rei^ at uni Deo subditus. Nisi mundum invasisset una cum Adami trans* gressione peccatum, mutuam sequalilatem libertatemque homines servassent. At libertate abusos damnavit Deus, ut parèrent iis, quos ipse Principes illis daret, ob pœnam arrogantise, qua pares Gonditori efTici voluerunt. At, inquies, quis nesciat, quorumdam veterum Imperiorum initia et incrementa ex injuria atque ambitione profecta? Nemrod, exempli causa, Ninus, Nabuchodonosor, aliique quamplures, an Principes erant a Deo constituti? Nonne similius vero est^ violenta Imperia primum exorta esse ab imperandi libidine? liberorum vero Imperiorum originem fuisse hominum metum, qui sese impares propulsandsd

994 noxift.

exiernoniin injuris senlienles, aliquem 8ibi Principem croavcre, datam(|ue sibi aDeo naturalem ulciscendi injurias |)Otestatom , volentes libentesque alteri tradide- . mot? Quam vere igilur docet Aposlolus, quamlibel pôlestalem a Deo esse, eumque esse positae iiiter hommes auctoriiatis instilulorem?

Dom Galmet indique quatre manières selon lesquelles il est permis de dire que le pouvoir vient de Dieu; il est u remarquer qu'aucune des quatre n*est extraordinaire, surnaturelle; toutes se réduisent à confirmer de plus en plus ce que la raison et Tordre même des choses nous enseignent.

Omnino Deus potestalis auctor et causa est. /. Quod^ kominibus tacite inspiraverit consilium suhjiciendi se wUf aguodefendereniur. IL Quodimperiainterhominés utilissima sint servandœ concordiœ^ disciplinœ, ac religioni. Porto quidquid boni est, aDeo ceu fonte proflciscitur. JIl. Cum polesias tuendi ab aggressore vilain vel opes y kominibus a Deo iradita, atque ab ipsis in Principem conversa, a Deo primuvi proveniat, Principes ea potestate ab kominibus donati^ kanc ab ipso Deo accepisse jure dicunlur : quamobrem Petrus kumanam creaturam nuncupat, quam Paulus potestatem a Deo instiiutam : humana igitur et divina est, varia ratione spectata, utidiximus. IV. Denique suprema audoritas a Deo est, utpote quam Deus, a sapientibus instiiutam^ probavit,

Nulla uiiquam gens secularibus potestatibus magis paruil, quam prima? œtatis Chrisliani, qui, aChristo Josu et ab Aposlolis edocti, nunquam ausi sunt Princijûbiis a Providenlia sibi datis repugnare. Discipulos fugcre lanlum jubet Ghiislus. Ait Petrus, Chrislum nobis exemplum reliquisse, cum sese Judicum iiiiquitale pessime agi

passus est. Monet hic Paulus, resîstere te Deî voluntatî, atqiie aelernae damnalionis reum effici, si potestati répugnas. Quamvis nimius et copiosus noster populus^ non tamen adversus vîolentiam se ulciscitur : patiiur, ait sanctns Cyprîamis. Satis virium estadpugnam ; at omnia perpeti ex Chris to didicimus. Cui bello non^idonei, non prompti juissemus, etiam copiis impares^ qui tam Hbenter irucidamur? si non apud isiam disciplinam magis occidi liceret, quant ocddere, inquit Tertullianus. Cum nefanda patimur, ne verbo quidem reluctamur, sed Deo remiitimus ultionem, scribebat Lactantius, Sanctus Ambrosius : Coacfus, repugnare non novi, Dolere potero, poteroflere, potero gemere : adversus arma, milites, Gothos quoque, lacrymœ meœ arma sunt. Talia enim sunt munimenta Sacerdotis, Aliter necdebeoneû possum resistere.

J'ai dit qu'on remarquait une singulière coïncidence d'opinions touchant l'origine de la société, entre les philosophes de l'antiquité, privés de la lumière de la foi, et ceux de nos jours, qui ont abandonné cette lumière; les uns et les autres, manquant de Tunique guide, qui est le récit de Moïse, ne sont parvenus, en recherchant l'origine des choses, qu'à trouver le chaos, dans l'ordre physique comme dans l'ordre moral. A l'appui de mon assertion, voici des passages remarquables de deux hommes célèbres, chez lesquels le lecteur trouvera, à peu de différence près, le même langage que chezHobbes, Rousseau et autres écrivains de la même école. « Il fut un temps, dit Cicéron, où les hommes erraient dans les campagnes à la manière des animaux, se nourrissant de proies comme les bêtes féroces, ne décidant rien par la raison, mais tout par la force. On ne professait alors aucune religion, on n'observait aucune morale, il n'y avait point de lois

pour le mariage; le père ne savait quds éiaieut sescnf anis, el l'on ignorait la possession des biens en vertu des principes d'équité. Aussi les passions aveugles et téméraires régnaient-elles tyranniquement au milieu de Terreur et de rignorance, employant pour se satisfaire leurs abominables satellites» les forces du corps, c >'am fuit qiioddam tempus cum in agris homines passim bestianim more vagabantiu*, et sibi victu ferino vitam propagabant; Dec ratîone animi quidquam^ sed pleraque viribus corporis administrabant. Nondum divinac religionis, non homani ofQcii ratio colebalur : nemo nuptias viderai legitimaSy non certos quisquam inspexerat liberos ; non jus «quabile quid utilitatis haberet, acceperat. Ita propter errorem atque inscitiam, caeca ac temeraria dominatrix animi cupiditas ad se explendam viribus corporis abutebatur, pemiciosissimis satellitibus* » (De Inv. I.) Horace présente la même doctrine :

Cum prorepseriiDt prirois animalia terris,

Mutiim et turpe pecus, glandem atque cubilia propter

L'oguibus et pugnis, dein fustibus, atqae ita porro

Pugnabant armis, quae post fabricaverat usus :

Donec Terba, quibus voces sensusque uotarent,

rsoroinaqoe ioTenere : debinc absistere bello

Oppida cœpenint muuire et ponere ieges,

Neu quis fur esset, neu latro, iieu quis adulter.

Kani fuit aute Helenam mnlier telerrima i>elii

Causa : sed ignotis perierunt mortibus iiii,

Quos Vcnerem incertain rapientes, more ferarum,

Viribus editior caedet>at, ut in grege taurus.

Jura inventa metu injusli fateare necesse est,

Tempora si fastosque velis evolvere mundi,

Kec iiatnra |H)test juste secernere iniqiium,

DiTidit ut bona diversîs, fngienda petenciis.

(Satir,, lib. I, sat 3.)

« Quand les hommes commencèrent à ramper sur la

NOTBS. S97

t^rre, ce n'était qu'un troupeau d'animaux bruts et muets, €]ui se disputaient avec les ongles ou le poing un peu de ^ands ou une tanière. Ils se battirent ensuite avec des l)âtons et des armes que l'expérience leur fit inventer. Xnfin, ils trouvèrent des sons et des paroles pour exprimer leurs pensées; peu à peu ils se lassèrent des coml>ats et songèrent à se bâtir des villes, à faire des lois pour empêcher le vol, le brigandiige, l'adultère : car, avant Bélène, plus d'une femme avait déjà été un affreux sujet de guerre. Le plus fort, abusant de sa force, à la manière de la brute, frappait le faible, comme fait le taureau dans im servile troupeau : ils se disputaient ainsi les plaisirs d'une inconstante Vénus ; mais leurs trépas sont restés «ans gloire. Si vous consultez l'origine des choses, vous avouerez que c'est la crainte de l'injustice qoi a fait les lois. La nature suffit à discerner ce qui est bon de ce qui ne l'est pas, ce qu'il faut rechercher de ce qu'il faut fuir ; mais elle est impuissante à distinguer la justice de l'iniquité. »

A propos de celte question sur l'origine médiate ou immédiate du pouvoir civil, il est remarquable qu'au temps de Louis de Bavière les princes de l'Empire aient approuvé solennellement l'opinion qui soutient que le pouvoir impérial émane immédiatement de Dieu. Dans une Constitution impériale publiée contre le Pontife romain, ils établirent la proposition suivante : a Afin d'éviter un si grand mal, nous déclarons que la dignité et la puissance impériales procèdent immédiatement de Dieu seul. Ad iantum malum eviiandum , declaramus quod imperialis dignitas et pof estas est immédiate a Deo so^ lo, » Pour nous former une idée de l'esprit et des ten- ]IL 23

Page 1