‹ Le protestantisme comparé au catholicisme dans ses rapports avec la civilisation europénnne;Chapitre 70 sur 84 · ROTES · texte numérisé non relu

ROTES

PROSOLOGUIUM D. ANSELMI.

(cap. III.)

Qiiod Deus non possit cogitari non esse.

aod utique sic vere est , ut nec cogitari possit non . Nam potest cogitari esse aliquid , quod non possit Lan non esse , quod majus est quam quod non esse tari potest. Quare si id , quo majus nequit cogitari , st cogitari non esse : id ipsum, quo majus cogitari lit, non est id quo majus cogitari nequit ; quod conre non potest. Sic ergo vere est aliquid , quo majus Lari non potest, ut nec cogitari possit non esse. Et hoc i. Domine Deus noster. Sic ergo vere es, Domine { meus, ut nec cogitari possis non esse. Et merito. Si [ aliqua mens posset cogitare aliquid melius te , aseret creatura super Creatorem, et judicaret de Crea- » quod valde est absurdum. Et quidem quidquid est [ prseter solum te, potest cogitari non esse. Solus igirerissime omnium , et ideo maxime omnium habes , quia quidquid aliud est non sic vere est , et idcirco ishabet esse. Cur itaque, dixit insipiens in corde suoy est Deus? Gum causa in promptu sit rationali menti axime omnium esse? Cur, nisi stultus et insipiens?

nodo insipiens dixit in corde suo quod cogitari non

potest. (Cap. IV.)

irnrn quomodo dixit insipiens in corde suo quod coe non potuit; aut quomodo cogitare non potuit quod in corde, cum idem sit dicere in corde, et cogitare. 1 si vere > imo quia vere , et cogitavit : quia dixit in

oofds et noa doit in corde, qiûa eo^tue noa pobit; B» VM lutnm mofe diôtiir aHquid in eotde «1 eogiûw^ Aliter eaimcogiutiir m, oumvoieatn rigmAoNneagiletnr: aliter emn idipoim, qnod m est» inl^gilir. Bb itaqiiemodo,pole>t cogitariDeutiKHi eèie} irioiv*i ninime. NaOïM quq^ intdligeiu M qàod Dëiil eat, p>>' taetoog^areqoui I>eiuiMHie8t;Ucet hsec verbadicatin eorde^nt tins uDa, uit eom eliqui exlraaea signiâcatione. Deu enim , eit id quo majiu oogilari non polest. Quod fpâ beoe intdligit , nttque ialeUifii id ipsum sic esse, ul ■ec oogiUtioDe queat non esee. Qui ergo intelligit sic ont Demn , neqnit eum non «Me cogère. Gratias tibi , boae Bouùne , gratiai tilli . qiù gnod pi-ius credidi te donaale, iMiMeintelUeoteilliiiwmntet ot si te esse nolim cceàm, Boa ponim non inteUigva>

Bjutdem b«aH Antelmi liber pro intipiaUe Aietptt

Dubitanti, utnim sit ; vel neganti quod sit aliqua ttlis natura, quanihil majuscogitaripossit; tameoesseillam, huic dicitur primo probari; quod ipse negaos vd ambigens de illa , jam habeat eani in intellecUi , cuin audient illant dici , id quod diciUir intelligit : deinde , quia quod intelligit necesse est, ut non in solo întellectu , ged etiin in re sit. Et lioc îta probatur; quia majus est esse in intellectu et in re, quam in solo întellectu. Et si illud in sdo est intellectu , majus îllo erit quidquid etiam fnerit in n> at si majus omnibus, minus erit aliquo, et non erit majm omnibus, quod utîque répugnât Et ideo necesse est ut, majus ODinibuB, quod est jam probatum esse in întellectu, et in re sit ; quoniam aliter mEyus omnibus esse non pot»rit. Besponderi potesl, quod hoc jam eese dieitur in iat^ ■ectu meo, non ob aliud, nisi quia id quod dicitur ioleUigo.

NOTBS. 487

Les citations que je viens de faire ont pu prouver à mes acteurs que la pensée ne fut point opprimée au sein de 'Église catholique. Les plus illustres docteurs raisonlaient sur les matières les plus relevées avec une juste et raisonnable indépendance; bien que s'inclinant avec un )rofond respect devant renseignement catholique, ils ne aissaient pas de parcourir aussi bien, et mieux qu'Abaiard, le champ de la véritable philosophie. Je ne comjirendrais pas qu'on exigeât de Tintelligence humaine, à îette époque, plus que ce qui se trouve chez saint Anselme. Comment donc a-t-on pu décerner tant d'éloges à Eioscelin et à Abailard, sans même nommer ce saint docteur? Pourquoi présenter un tableau si incomplet du mouvement intellectuel, pourquoi n'y point donner place à une figure si noble et si belle?

Yeut-on savoir jusqu'à quel point il est faux qu'Abaiiard se soit abstenu d'attaquer les doctrines de TÉglise, jusqu'à quel point M. Guizot se trompe dans le rapport qu'il fait des causes qui excitèrent contre Abailard le zèle des pasteurs de l'Église, qu'on lise la Lettre des évoques des Gaules au pape Innocent, où se trouve un récit complet de cette grave affaire. Voici la Lettre :

EPISTOLA CCCLXX.

Severendissimo Patri et Domino, Innocertio Deigratia summo Pontiftci, Henricus Senonensium ArchiepU scopus, Carnoiensis Episcopus^ Sanctœ Sedis Apostolicdd famulus^ Aurelianensis , Auiissiodorensis , Trecensis, Meldensis, Episcopi, devotas orationes et débitant obedientiam,

NuUi dubium est quod ea quœ apostolica firmantur auctoritate, rata semper ezistunt; nec alicujus possunt

488 NOTBS.

deinceps mutilari cavillatione , vel învidia depravari. Ea propler ad veslrani apostolicam Sedem, Beatissime Pater, rererrc digiium censuimus quœdam quœ nuper in nostn contigit tractari prœsentia. Quœ quoniam et nobis, et muHis religiosis ac sapientibus viris rationabiliter acta visa sunt, vestrœ serenitatis expectant comprobari judicio, simul et auctoritate perpetuo roborari. Itaque corn per totam fere Galliam in civitatibus, vicis, et casteiBs, a Scholaribus non solum intraScholas, sed etiam triviatim: nec a litteratis, aut provectis tantum, sed a pueris et simptidbus, aut certe stultis, de Sancta Trinitate, qweDeoB est, disputaretur : insuper alla multa ab eisdeni, absona prorsus et absurda, et plane fidei catholicœ, sanctommque Patrum auctoritatibus obviantia proferrentur; cumque ab his qui sane sentiebant, et eas ineptias rejieiendas essecensebant, ssepius admoniti corriperentur, vehementins convalescebant , et auctoritate magistri sui Pétri Abailardi, et cujusdam ipsiuslibri, cui Theologiœ inMerat nomen; nec non et aliorum ejusdem opusculorura freti ad astruendas profanas adinvenliones illas, non sine multarum animarum dispendio, sese magis ac magis armabant. Quae enim et nos, et alios plures non pariun moverant ac laeserant; inde tamen qusestionem facere verebantur.

Verum dominus abbas Clarœvallis, his a diversis el saepius auditis, immo certe in praetaxato magistri Pelri Théologies libro, nec non et aliis ejusdem libris, in quorum forte lectionem inciderat, diligenter inspeclisjsecreto prius ; ac deinde secum duobus aut tribus adhibilis lestibus, juxta evangelicum prseceptum, hominemcoflvenit : et ut auditores suos a talibus compesceret, librosque suos corrigeret, amicabiliter satis ac familiariter illufl admonuit. Plures etiam Scholarium adhortatus est, ut d

Page 1