XIX
chissait les limites du génie de ce siècle ; et c'est ce qui explique pourquoi, malgré sa supériorité, il exerça peu d'influence sur ses contemporains. L'orthodoxie dut s'émouvoir d'une philosophie qui, au lieu de se présenter comme une alliée soumise de la religion, prétendait s'identifier avec elle, et' quelque apparence de panthéisme néoplatonicien appela la proscription sur ce noble effort de la pensée humaine '. Cependant la conception de Scot-Erigène était trop abstraite pour pouvoir
et fit in omnibus; omne enim, quod intclligitur et sentitur, nihil aliud est, nisi non apparentis apparitio , occulti manifestatio , ncgati alfirmatio, incomprehensibilis comprehensio , inelïabilis fatus, inaccessibilis a<:eessus , non intelligibilis intellectus,incorporalis corpus , superessentialis essentia , informis forma , incommensurabilis mcnsura , innumerabilis numcrus, carentis pondère ponderatio , spiritualis incrassatio , invisibilis visibilitas , illocalis locatio , carentis tempore tcmpus , infiniti definitio, et incircumscripti circumscriplio {Joann, Erigena De divisione naturœ, lib. II).
1 Le passage suivant, quoique d'une incontestable vérité, dut exciter au IX. e siècle les susceptibilités de l'orthodoxie. Voyez sur ce même point notre note, page 39 et suiv. de la traduction du Monologium.
Per i! ihilu m , ex quo omnia creata esse scriptura dicit , intel'igo ineflabilem et incomprehensibilem divins nalurae inaccessibilemque claritatem , omnibus intellectibus, sive'humanis sive angelicis, inacccssibililer incognitam : quae cùm per se ipsam cogitatur, neque est, ncque erat, neque erit. In nullo enim intelligilur existentium, quia saperai omnia. Cùm verô per condescensionem quamdam iueiïabilem in iis, quae su ut, multis obtutibus inspicitur, ipsa sola in omnibus esse mvenitor, quai est , et erat, et erit. Dùm ergo incomprehensibilis est, et non intclligitur, nildlum pro nobis propler cxcellcntiam natura* sua?, omnem intelleclum nostrum superantis , merilô dicitur; et verô in suis apparitionibus (TheopUaniis) incipiens apparere, velut ex nihilo aliquid proredercdicetur;ctquae propriè saper omnem essentiatn esse existiinalur, propriè quoque sola in omni essentia cognosçitur; adcoque omnis visibiliset invisibilis creatura Theophania, id est, divina apparitio recte potest appellari. [De Divis. nat. lib. 111, p. 127.) Ces citations sont tirées du Manuel de Bixner, cité plus haut.