RENÉ CHARGE SON CHANCELIER JEAN FOURNI ER DE NOMMER AUX OFFICES
10 octobre 14G8.
René, etc., à nostre très cliicr et féal chancelier maistrc Jehan Fournier, salut et dilection. Comme de la provision de noz gens et serviteurs de touz estaz nous servans actuelmcnt aions eu pluseurs plaintes et clameurs à diverses foiz, disans que des offices qui sont vacans à nostre disposicion ne les pourvoyons aucunement, mais pour importunité de requestes les donnons à gens qui ne nous ont servy ou servent aucunement, et, quant les donnons à aucuns de nostre hostel, n'avons le plus souvent regart à ceulx qui nous ont servy le plus longtemps; savoir faisons que nous, voulans et désirans éviter lesdites plaintes et clameurs et pourveoir nosdits serviteurs les plus anciens les premiers des
PIÈCES JUSTIFICATIVES
offices qui doresenavant seront vacans à nostre disposicion, tant des annuelles comme de celles qui sont à perpétuité, chascun selon leurs estatz, comme raison est, en chascun de nosdits pays et seigneuries, confians à plain de Yoz'sens, discreccion, loyauté et bonne proudommie, vous avons commis et depputé, commectons et depputons par ces présentes et donnons plaine puissance de nommer, donner et conférer, pour et ou nom de nous, à nosdits serviteurs nous servans actuelment chascun jour les offices qui doresenavant seront vacans à nostre nominacion ou plaine disposicion, c'est assavoir aux gentilshommes les cappitaineries, vigueries, bailliages et autres telz offices à eulx appartenans, et les eslections, greneteries, contrer olleries, greffes, jugeries, lieutenances à noz serviteurs de la plume, et les soubzvigueries, sergenteries et autres tels offices à nos serviteurs non clercs, en préférant la provision de nosdits serviteurs chascun selon leur estât et le plus longtemps qu'ilz nous ont servy, comme raison est, et selon un g rolle qu'en avons fait faire, ataché à ces présentes, sans avoir regart à qualité de quelconque personne, fors à pourveoir ceulx qui plus longue espace de temps nous ont servy les premiers. En quoy faisant, avons révocqué et par cesdites présentes révocquons touz quelzconques vicariaz par nous donnez paravant la date de cesdites présentes, et que pourrions pour l'avenir, par inadvertance, importunité ou autrement, donner... Et affni que nosdits serviteurs n'aient pour l'advenir occasion d'avoir recours à nous quant lesdits offices vacqueront, voulons et déclairons dès à présent toutes les lettres que ferez expédier de don desdits offices selon ledit rolle, par vertu de cesdites présentes, soit en nostre présence comme en nostre absence, estre bonnes et vallables comme si nous mesmes les avions commandées... Donné à Corné, le dixiesme jour d'octobre, l'an de grâce mil CGCG soixante huit. Ainsi signé : René. Par le roy en son conseil, ouquel Vous, l'évesque de Masseille, les sires de Loué, premier chambellan, de Glermont et de Nogent, le président des comptes avec autres présens. Benjamin.
(Arch. nat., P 1334-', fo 52.)
PIÈCES JUSTIFICATIVES
LETTRE DE RENE AU ROI DE PORTUGAL, EN FAYEUR D UN NEGOCIANT DE BARCELONE QUI AVAIT ÉTÉ DÉPOUILLÉ PAR LE CAPITAINE d'uN NAVIRE PORTUGAIS.
12 novembre 1468.
Serenissimo principi Alfonso, Dei gratiâ Portugalie régi, consanguineo tauquam fratri carissimo, Renatus, eâdem gratiâ rex Aragonum, Hierusalem utriusque Sicilie, etc., saliitem et prosperitatis aiigmentum. Serenissime princeps, consanguinee tanquam frater carissime. Exposuit iiobis fidelis vassallus noster Raphaël Bonet, mercator Barcliinonensis, quôd superioribus mensibus^ dùm in isto vestro regno negociaretur, et jam in patriam mari redire statuisset, navem quandam la Mesurada vulgô dictam, cui Andréas Periz, natione Portugalensis, preerat, pacte intrà eos mercantili more inito, quôd eum suasque merces Barchinone Andréas ipse exoneraret, ascendit. Qui, cùm navis ipsa in mare nostrum jam delata esset, et à cursu declinare videretur, cepit Andream ipsum de re solicitare, deinde ad pactum servandum hortari et requirere. Pactum ille servarc penitùs recusans, Neapolis reguum petiit ; cùm autcm mare Gaiatanum navigaret, hune in terram descendere jussit, merces sibi retinuit. Merces hic sibirestitui petiit : merces ille restituere omnino recusavit, et, vela ventis dans, illas secum tanquam pirata asportavit, in maximum quidcm ipsius Raphaelis prejudicium, injuriam atque damnum. Quapropter, serenissime rcx, supplicante eodem Raphaële, vos magnopere rogamus atque requirimus ut eundem supplicantcm suumve procuratorem legitimum, quotiens illum Serenitatem vestram eà de causa adiré oporteat, libenter audire, et, justitiam sibi ministrans, ablata sibi, cum omnibus damnis et expensis juste inde factis et facicndis, restitui ab intègre facere opportune vehtis. Quod, etsi ex juslitià est, nos tamen loco complacentie accepturi sumus; et si qua, serenissime rex, consanguinee tanquam frater carissime, à nobis Serenitas vestra voluerit, scribat, quoniam significata nobis ut exacte liant pro-
PIÈCES JUSTIFICATIVES
cul dubio enitemur. Datiim apud arcem civitatis nostre Andegavis, die xii° mensis novembris, anno à nativitate Domini millesimo cccG Lxviii°.
René.
Serenissimo principi Alfonso, Portugalie régi, consanguineo tanquam fratrinobis carissimo.
Dominus rex mandavit mihi,
Petro Puig.
(Bibl. d'Aix, ms. 1064, p. 112.)
AUTORISATION DONNÉE PAR LOUIS XI A RENÉ DE SCELLER SES LETTRES EN CIRE JAUNE, A l'iNSTAR DES ROIS DE FRANCE.
28 janvier 1469.
Ludovicus, Dei gracia Francorum rex, universis présentes litteras inspecturis, salutem. Regiain majestatem semper elaborare atque eniti decere arbitramur ut optimos quosque fidèles et benemeritos maximâ munificenciâ, privilegiorum prerogativâ, summisque lionoribus extollat. Scimus enim nicliil magis omnium prudentium sentenciis receptum regum, principum, magnatum munificenciâ et liberalitate^ que, si in eos qui paucis vel nullis obsequiis javantur summopere laudabilisexistit, longé magis ubi precedentibus beneliciis provocantur... Gùm itaque, ingruentibus plurimis divisionibus, guerris, bellis plus quàm civilibus ac sedicionibus intestinis, que ab aliquibus annis citrà regnum nostrum totamque rem publicam regni invaserunt, unus inter preclaros principes inventus est, qui nulle pacto nullaque racione impelli potuit ut à fidelitate tociusque rei publiée tuicione regieque nostre corone zelo minimè secederet : is est carissimus avunculus noster, quem meritô patrem nostrum dixerimus, serenissimus Renatus, Jherusalem, Sicilie et Arragonum rex, Andegavie, Barri, etc. dux, comes Provincie, etc., qui in-
PIECES JUSTIFICATIVES
domità constanciâ, invictâ fidelitate, rectissimâ volimtate optimus princeps quoad potuit liujus regni antiquam tamen et summam dignitatem observavit, maximâ in reverencià habuit, semper magnifecit, in precipiciumque ruituram erexit. Quibus preclaris facinoribus adeô emicuit, ut uberrimam honoris, dignitatis et glorie copiam eum meruisse non hesitemus; sed, ut infausta rerum oblivio tam nobilissimi principis, tam constantissimi, tamque lidelissimi decus et gloriam uequaquam obumbrare aut extinguere valeat, eum pre ceteris aliquibus honoris insigniis prefulgere volumus, quibus possit tam mirabiUs rectitude et invicta fidelitas actestari. Notum igitur facimus quôd nos, animadvertentes soli nostre régie majestati, in signumprecellentis nobilitatis et summe dignitatis, ab antiquo pertinerc ut sigillum nostrum in cerâ croceà imprimere possimus, cùm tamen ceteri remissioris nobilitatis et dignitatis cere diversorum colorum usum habeant, et nusquàm alius ceras nostris similes usurpare presumpsit; prospicientes eciam, altéra ex parte, nos memorato carissimo avunculo nostro, ob ejus inmensam beneliciorum largicionem, invincibili ligamine obnoxios; eidem carissimo avunculo nostro, Jherusalem, Arragonum et Sicilie régi prefato, Andegavis et Barri duci comitique Provincie , in sue virtutis et persone specialem favorem, quamdiu vitam duxerit in humanis, de speciali gracie dono et ex nostrà certà sciencià, de plenitudine potestatis, dedimus et concessimus, damus et concedimus per présentes et deliberatà sanctioiie decernimus ut, hoc nostro privilegio fretus, possit, quoad vixerit, ceram croceam more nostro sigilis suis libéré et quietè apponere in omnibus ejus regnis, principatibus, potestatibus ac terris quibuscumque,tamin regno nostro quhm extra regnum nostrum existentibus, absque eidem avunculo nostro in premissis ulla contradictio, disturbium vel impedimentum per nos, successores nostros, aut nostros vel eorum officiarios, quomodocumque dari, fieri vel inferri valeat. Quocircà dilectis et fidelibus consiliariis nostris gentibus nostre curie parlamenti et camere compotorum ac thesaurariis Francie et eorum cuilibet, prout ad eum pertinuerit, precipiendo mandamus quatinus predictum carissimum avunculum nostrum, quoad vixerit, liujus nostre presentis concessionis tenore uti et gaudere faciant et permictant pacilicè et quietè, sine contradictione quàcumque... In cujus rei testimo-
PIÈCES JUSTIFICATIVES
iiium sigillum nostrumpresentibus litterisduximus apponendum. Datum in opido nostro Montilliorum propè Turonis, die xxyiii° mensis jauuarii, anno Domini millesimo qiiatercentesimo sexagesimo octavo, regni nostri octavo. Sic signatiim : Per Regem, J. Bourré.
(Enregistré au parlement le 20 mars suivant.)
(Arch. nat., P 1334'-', fo 6 vo.)
TRAITÉ d'alliance ET DE CONFÉDÉRATION CONCLU ENTRE RENÉ ET LE ROI DE CASTILLE.
19 juin 1469.
Gonfederatio et liga illustrissimi régis Gastelle.
Henricus, Dei gratiâ Gastelle et Legionis, etc., rex, omnibus présentes litteras inspecturis^ salutem in Domino sempiternam. Gum ratione studemus et cupimus fedus atque amicitiam tenere cum omnibus principibus christianis, et, si nos cum rege Renato illustrissinio questionem seu litem habeamus aut habere speremus super regno Aragonie, super quo uterque nostrum jus habere prétendit, volumus tamen cum prefato rege Renato serenissimo amiciciâ jungi. confederari et alligari, ac per présentes pro se suoque proximo herede, regnis subdictis ac adlierentibus ipsius, jungimur et alligamur ac fedus inimus in modum qui sequitur : videlicet quôd nos Henricus prefatus, rex Gastelle et Legionis, filiusque noster primogenitus sive primus regnorum nostrorum lieres, régna, patrie nostre, dominia et subdicti nostri, sumus ex nunc et erimus de cetero, unacum dicto Renato Jherusalem et Sicilie rege et cetera, fratre nostro carissimo, filioque suo unico Jolianne, duce Galabrie et Lotlioringie, terris, patriis, dominiis et subdictis suis, boniveri fidèles, confederati et adhérentes amici tanquam vero nostro fratri naturali et germano ; videhcet tali modo quôd nos, prefatus filius noster primo-
PIÈCES JUSTIFICATIVES
genitus seii primus regnorum nostromm lieres, dampnum, vituperium, detrimentum aut dedecus dicti fratris nostri carissimi régis Renati filiique sui unici seii primi regni sui heredis, terrarum, patriariim, dominiorum, subdictorum suoriim non prociirabimus ullo modo, nec cuiquam persone viventi, cujuscunque statùs, conditionis, preheminentie aut dignitatis existât, et si persona fuerit regalis aut alia quevis, que dicto fratri nostro earissimo régi Renato filioque suo prefato, terris, patriis, dominiis et subdictis suis guerram, dampnum, vituperium, detrimentum aut dedecus facere et perpetrare voluerit aut inferre, consilium, auxilium prestabimus seu favorem. Item potuerunt subdicti seu vassalli nostri, libéré et absque offensa quâlibet per ei)S incurrendâ, ad servitium et juramen dicti fratris nostri carissimi filiique sui unici, tam per terram quàm per mare, ad opus guerre, nostrâ tamen autregnorum nostrorum auctoritate [non] cessante, quotiens eis placuerit se transferre ; sic tamen ut alligationibus inter nos ac illustrissimum Francorum regem initis nulle modo / aliquando detrahatur, sed in omnibus et per omnia ille se firme ac intacte permaneant, perinde ac si liée confederationes nullo modo inite essent, que à data presentium usque ad biennium dumtaxat extendi seu durare volumus. Ita tamen quod, si temporis istius flexu atque cursu durante, quod spcramus et optamus, jurgia et controversio nostra cum ipso Renato, eminentissimo rege, aut suo proximo berede filioque unico Johanne, duce Calabrie et Lotlioringie, componi potuerunt, ex nunc prout ex tune perpetuô fedus hoc cum prefatis rege Renato illustrissimo ac filio suo ejusque regnis et subdîctis vigeat ac floreat. Id nempe nobilis Galeatius de Bernetio, prefati régis screnissimi Sicilic nuntius, à nobis stipulatus est, mandate ad hoc speciali ostenso. Id insuper flagitarunt à nobis reverendissimus pater amicus noster Joliannes, cardinalis Albiensis, et legati Francorum nunc ad nos missi ; idque in manibus ejusdem reverendissimi cardinalis sponte promissimus atque juravimusnos servaturos, et per présentes in verbo régis spondemus atque promictimus. Hec autem fédéra inivimus, firmavimus atque percussimus ut prelibatum, absque acquisitione novi juris aut veteris perditione pro nobis aut prefato consanguineo nostro serenissimo Renato, rege Sicilie. Datum in civitate nostrâ Cordubensi, die decimà nonà mensis junii, anno Domini millesimo quadringentesimo sexagesimo
PIÈCES JUSTIFICATIVES
nôno. Sic signatum : Yo el Rey. — De illustrissimi régis ma dato. — Jo. de Oviedo, secretarius.
(Arch. des Bouches-du-Rliône, B 16, f" 9.)
LETTRE DE RENÉ AU DUC DE CALABRE, SON FILS ET SON LIEUTENANT- GÉNÉRAL EN ARAGON, EN PAYEUR DE JEAN BOTARIC, QUI AYAIT UN DROIT DE REPRÉSAILLES A EXERCER CONTRE LES ARAGONAIS.
29 décembre 1469.
Renatus, Dei gracia rex^ etc., illustrissimo infanti Jolianni, duci Calabrie et Lothoringie, principi Gerunde, ac in regnis et terris iiostris Aragonum, etc., primogenito, giibernatori ac locumtenenti generali nostro carissimo, salatem et paternam benediccionem. Exposuit nobis hiimiliter fidelis noster Job amies Botarici, Aquensis domicelliis, quôd is, superioribus annis, dùm pax nobis cum rege Jeanne esset, regnnm Valencie cum caravellâ quâdam victualibus onustâ petiit ; ubi, cùm victualia ipsa vendere curaret, caravellâ ipsa et omnia que in eâ erant sibi à subditis ipsius régis Joannis vi ablata fuere, neque ea postea potuit ullâ diligencià recuperare ; sed, in Provinciam rediens cum documentis quibusdam, tandem quasdam represaliarum litteras contra subditos régis Joannis à locumtenente illic nostro sibi impetravit. Verùm, cùm bellum postea supervenerit et represaliis locus nullus sit, supplicavit nobis humiliter ut^ cùm prefatâ ex causa ipse in magnâ calamitate constitutus sit, dignaremur sibi, in compensacionem premissorum, certam de rebellibus ipsi régi obedientibus illorumque bonis graciam concedere. Nobis autem consilium fuit illum ad vos remittere : vos igitur eum audite, et, casu suo diligenter cognito, sibi de justiciâ aut aliàs de gracia, prout vobis faciendum videbitur, opportnnè providete. Datum in castello civitatis nostre Andegavis^ die xxviiii° mensis decembris, anno à nativitatc Domini m°gcgc lxyiiii°.
René.
Dominus rex mandavit milii,