V'S^AIE CROIX
Dans celte deuxième partie sont spécialen^ent étudiés la. provenance de la vrftiç croiii les poésies auxquelles ^\^^. donné )im et les débuts de son citlte dans le monastère de Sainte-.Croix.
DONATION ET SOSCEPTION DE LA BELIQOB.
11 serait superflu de recommencer le récit, tant de fois écrit ptàt« les historiens du Poitou ef réc^nment par dom C%M[mc^;.^$âfir âéâièrèfaes féi^ par sainte Radegonde pour (^tenir^uâ meeceau de la vraie croix, des difficultés qu'elle
DE SAINTErCROIX DE POITIERS. m
renoonlra de la pari de l'évoque de Poitiers, Marovée, et enfin delà translation solennelle de là relique. Mon but étant ici de fournir exclusivement des documents, j'estime qu'il sera utile de produire les textes originaux qui ont été la base de toutes les narrations postérieures.
Ces documents sont au nombre de quatre, et ils représentent i la fois la chronique, Thistoire, l'hagiographie et la liturgie.
Pom Fonfeneau , t. LYÎ> a copié , sur un manuscrit, YHi^irede Vabbaye de Sainte-Croix. VagQ 105, j'y relève un article intitulé : Châsse de h vraie croix apportée £ Orient. Ce texte combine ensemble Grégoire de Tours et Baudonivie : c'est donc un document de seconde main. Il montre que la relique de la vraie croix, accompagnée d'autres reliques de saints, fut envoyée dans un reliquaire d'or gemmé : en même temps, l'empereur Justin joignait à ce don un évangéliaire^ orné d'or et de pierre^ prètieksésl '
L'évoque Harovée refusant son concours pour la transla* tion des saintes reliques, la vraie t^roSx s'airréta à Tours dans un monastère d'hommes fondé par sainte Radegonde, ce qui donna Keu i Grégoire,' qui n'était pas encore évèque, de fonder rbràtoite delà Saînte-Croix. Dom Rtrinarf a écrit à ce sujet :^ HeliqulaBÎllaeTuronosdèïal» aliqûandîu în mon nasterio virorum a B. Radegunde ibi instituto jàcuerunt, » donec tandem Pictavos delatœ sunt. Hœc fuit occasio » Gregorio, nondum tune episcopo» condendi oratorii 9 Sanctœ Crucis, de quo Fortunatus, lib.II,^carm. 3. Vide t notas Brouveri in hoc carmen et vitam S. Radegundisa
» Baqdo»ivia3priptai»»ftr43* )^;r i ; i '; - i.:
« I^g0ber^qi;ç^aniiyeoie^i9is§es{i4t^ *» qui ab 60 ei^tant ligoum saoctflB .Gruda alia^que^MK^ras n reliquiai» <piiod vota S** Radagundis (ut^pote pia« justa
n et sanclii^ âsufMmnU obtineot beatum Ugauntcrums Do*- » mini aiuro gafiuaisqm omatum, mbUasque sanfitorum n reliquiaa, quas OiîeQa i^^lkiebai ,> ad petitionâtn iptiu» » sanct»! traB9mi$U Impârttor tegiitrios cuiii Evangdiîs » auro gemmisque ornatis« De)a£ia teUquiîa^ ioquh (itûga> 9 riusTiiron., lib.IX/tq). XLtpatiURaginaEj^ÎMaiiumHa* n Tovmvm ut eum honore débile» :grasdiqtie paal^tfidr in » monasterîam conlocarentur. Sed ipse despidenasugges*^ ir tiooemejQSi ^asœns» e^iUbus,. villa ae coaliiltt^... Q Radegundis inlereâ dirigit âd r^gem SigeberlUoi / et » quoiàque aussi suî de domittô Age revërtfraplùn in Inny- » âioosuo monosittiQ virorum, quod condidit, «t ipsum M salTaret> ihi euini psaUeaiia sacerdolum drwiem Domïùi n Tel p^aora Màctomoi commjBndayit» ait Ba^doniiriaï n Bef otos MX sui fidelrai ?triàa iUiistretn lu$t4aMm ôomîtêm n transmiait adTiffimaposloUeiinidoiadiiiiim'.fiuiAroi^^ » TarQiikœ>mitaiî»Epî$(xiipum.(i)«r mjl otim kcmoce digno » gloriosam crucem Domini vel sanctorum reliques ib itiCH » maHmôfominm BadeewdiaiA(rA^WËr«t»rqu«4 etîftiotnm
Le tèitede 8% êi^irede Urairs^ dûât oousf vèifoiÊs dlilirb un aitraîtieat ainsi ooni^ : < « .' ;<
w TfempowVeréSrgîbeptf,postqua|rfMàrot0tis e^^^ » tum dfbîs àdgptus est/ accéptis epidtàli^ Sigibeftî IregiiS b proàde ac dévcrtione Radegandisbeats^^ hi partësÔ^ientiâ « clérîèos deslhaâti pW-Dûmiriic^ cruels îignûrac sànctoruid * àpôrtoWréffià iteètei^bruAqué màtiyrtrà^' f^quîife. Otfi ^ éuntte' deftiférérit fiaefer p^hôk > q^btis detatte;^^^ » regina episcopuifi ut oanf hôtioi^'deblKô grànâique psat^ » lenlbin aiamateriolécarefitar* Sedilledespiciens^ugges-
' 4(t) «Iè«i8oaii(eaiinumS7leim^it,i)oo«Blbqûippe vltUflup
DE SAINTE-CROIX DE POITIERS. m
tt ûonem 6|u8, ascensis equitihus, villœ se conlulit. Tune H regina iterato ad regemâgiberlum dirûxil, deprecaos^ot in« » juncUone sua qoicumque ex episcopis hœ pignorç, cum n illo quo deoebat honore votumque ejus exposcebal^ in mo* • nasterio eollocaret. Ad hoc enim opus bpatus Eofronius, » urbialuronicseeptseopus, injuogitur. Qui cum eleriois suis 9 Piolayuai accedens, cum grandi psalleotio [i)et cei^eonim » mîeantiQiii ac tbimiamatis apparalu , sancta pigti(M^ « » absente loct episcopo^ înmDnasteriumdelulit.» (6r^r« TuronM Bkts Franc*, lib. IX, capi. xl.)
Plusieurs détails curieux doivent être mis^ lumière : le loî Sigebert donna des lettres de reeomQMiiidation aux olercs que sainte Radegonde députa m Orieptet qui lui rapporté^ rôDt, avee la vraie croix, des reliques des apdtres et des martjnrs ; Vévéque de Tours Euphrone, déngiié par lettoi, présida la. céréinoMe <jle translation, qui «ut lieu a?eoun grftnd concMrS'de ^tëurs, yia b«illam l)Uâinwr«r et des fikrtà d^encêlis.- ' .. ' : ■ - •' -i >^ * ' v.: . \ -y ■. • ;
La Vie êé sainte fMsgoiide p*r1Baâcloiiivie « étéinsévée dans les Aetasanctorum des BoUandistes, au tome III du nièis diaûâîl/Ls récrit vdatt£ à la-vraië croifi^^^ttféuye^ipi^ ?d, aux n^ S4 et 25 du chapitre III» qui estifitiliilè>:'<« Beveoentia », j^psii)^ erga, saçri^s s^pokuru^ ^w*yww,^ ^iijuifl^iwnctœ î^,^4JW;» P«ift or» ïil w<m»fi^^ f:Eî;,Ow?fttf afferri #,jçw«|t,par^m.3- Çriic»^.qH«>,pi!w» ïR««i^^^ te
Wii^S^reetr^YWJgéliftiro W»r «WB^ J9 W:«# fc?«o^^^ ^un çsmm tr^ important ;,jMÎoJç.Rfidee^pffe[o*9lK«ite teconcours jde Sigefeprt, ^fta d'^ssjwft' pW7tei9aBitaijroixte
cum crudbus et psâUentio qui eos o^g^e ad iirbem dediuenml. ».(#ii/. Franc» , lib. X, cap. ix.)— Du Gange définit fwUknlium et psaUerUia, en donnaotdeg textea à Fappui : «€uAue«cid^siBiticui»iiuâunLéiytiv»uiD| psaU » morum et hymnorum concentue aiternatîYUS. »
iV2 LE TRÉSOR DE L'ABBAYE
« Post congregatas sanctorum reliquias, si fieri poluîsset, ipsum DomiQum de sede majeslalis su» visibiliter babitare hic voluisset. Et quamquam cum carnalibus oculis non in(ueretur« spiritalis tamen seduHs precibus eum contemplabatur. Sed quia Dominus non privabit bonis eos qui ambulant in innocentia et qui eum toto corde et tota mente quœ^ sierit, sicuthœc Beata fecit, divinaclementia se ei benignam exhibebit, ei in sensu posuit in cujus pectore die nocluque requiescebat^ ut sicut beata Ihelena (ex mss.) sapientià im-^ buta^ timoré Dei plena^ bonis operibus gloriosa , lignum salutare» ubi prelium mundi appensum fuerat, perquisitit^ ita ut invento ambabus manibus planderet, et in terra genu flexo Dominum adoraret, ubi ipsa in mortuo suscitato dominicam crucem suppositam agnovit, dicens : In veritate tu es Christus filius Dei, qui in bunc mundum venisti, tuosque captiTOS, quos creasti, pretioso sanguine redèmisti. Quod fecit illa in Orientali patria^ hocfecit ista in Gallia. Et quia sine consilio» dum vixit in mundo, nihil facere voluit, transmisit litteras ad prœcellentissimum dominum Sigibertum regem, cujus imperiopatria ista regebatur» ut ei permitteret proejus patriœ sainte et regni ejus stabililate, lignum crucis Domini ab imperatore expetere. lUe vero benignissime peti* tioni sanctœ reginœ assensum preebuit.
» Ulaigitur devolioneplena, desiderio accensa, ad imperatorem non munerei dirigit, quœ se propter Dominum pauperem fecit (1)» sed oratione obtinente, cum comitatu
(l) Ce passage ne doit pas être pris à la lettre. Si sainte Radegonde s'était faite pauvre volontaire pour le Seigneur, son monastère n*en avait pas moins, même de son vivant, des habitudes de luxe, comme Tattestent les eulogies fréquemment envoyées à saint Portunat, qui répondait à ces attentions délicates par des vers gracieux.
Ainsi que Ta remarqué Du Gange, le mot eulogie, à la longue, devint synonyme de toutes sortes de présents. Sainte Radegonde et sainte Agnès comblaient saint Fortunat de leurs prévenances. Les titres des poésies indiquent toujours la nature des objets adressés : De violis, Pro floribus trans-
sandorum, quos incessanter invocabat, missos suosdirexit. Sed quod sua vola poscebant, oblinuii ut beatum lignum cruciâ Domini, auro et gemmis ornatum, et multas sancionim reliquias, quasOriens retinebat, uno residens loco, se habere gloriata est. Ad pelitiouem etenim sanctœ Iransmisit imperatorlêgalarioscum evangeliis auro et gemmis ornatis. At ubi lignum, in quo salus mundi pepënderat, Pictavis civilatem cum congregatione sanctorum advenit, et Pontifex loci cum omni populo dévote hoc vellet excipere, inimicus humani generisper satellites suos egit ut pretium mundi repellerent, nec incivitate tecipere vellent. Qualîter beata Radegundistribulationibas subjacerét, alîud pro alio assereiïte Judaico ordine : Quod nostrum non est disserere, ipsi viderint. Dominus novit, qui sunt ejus, sed illa spiritu fervent! et animo dimicante, iterum ad benignissimum regem dirigit, quia in Civîtate salutein recipere noluïssent. Intérim quousque missi sui de domno rege reverlereatur, in Turonîco suo monasterio virorum quod condidil, cum psalfentlùm choro crucem Domini et pignora sanctorum CQmmendavit, ut et ipsum salvaret. »
Le propre de Tabbaye de Sainte-Croix, Officia pi*opria
missis, De floribus, Pro castaneis, Prolaeie, Pro prçndio, Pro prm^HU, Pto aliU deliciis et lacie, Pro ovis ei prunis, De convivio. Deux fois il écrit à sainte Pfgiaés peur la rem^reier 6e seB eulogies, et une fols il lui en envoie en retour. . *
Ces cadeaux sont des mets multiplies, epitlis, muUIplices epula concurrunt undique fu$m; on les sert au souper, Artr qmque pritHa fuH hoâièrM copia cœn». Us se composent de viandes, camea dona, camali monte, et de légumes nageant dans le jus et édulcorés par le miel : nimium pingui jure natabat olu$ , perfuio mellâ oitts. 11 faut plusieurs porteurs : potHlor non sufficil taïus, La viande est placée dans un basaln d'a^nt, carnea dona lumeM arg^nleagavala perfertyloB légumes a^entaasetit sur Un fitrtèaû de marbre, marmoreu* deftH discm giêùd gi§nUur kôHiê; l^B^pimlëiâ repodent dans une écuelle ronde en verre, intumuU puiHs viireo icuUUâ'Matu; les pommea remplissent des corbeilles peintes, pkarUrti^éepiélis àtinèumaâ poma caniilrii, et le kit est versé dans une jwrré ^tefta noire/ èîlànigella nimit dat canàida poçnla laclit. Tous ces détails sont précieux pour l'archéologie.
festorum regalis abbatiœ Sanctœ Crucis Pietawnsis, wdmis Sancti Bénédictin ad fornism Breviarij redacta , instante Bdi^ giosissima et Illustrissima D. D. Carola FUmârinadeNassBu, abbatissa prœdictm abbatiœ (Pîctayis^ 4629) t &( imprimé, après révision par deux jésuites, a dmbus tkeôlagis sodetatU Jesu reeegnitumj et autorisation de Tévéque Henri-Louis Oiasteîgner de la Rocheposay, donnée le 45 novembre 4627, en son chAteau de « Dissay ». Dom Fonteneau aeopié tout ce propre, au tome LVI de son vaste recueil de documents de toute sorte; mais» comme sa transcription n'est pas très sûre, j'emprunte au brériaire même (d'après Texemplairede Sainte-Croix) les trois leçons du second nocturne de la fête de la Susception de la sainte Croix, qui se célébrait le 49 novembre^ jour anniversaire. Ce texte n'offre absolument rien de nouveau : il suit pas à pas Grégoire de Tours et Baudonivie, mais il a le tort de les altérer (1) . Ainsi la demande est présentée à Sigebert « pro regni totius incolumitatd , ptd^ » patriœ décore et ornamento ». Bauddnivîe devait savoir à quoi s'en tenir sur la teneur même de la supplique de sainte Radegonde. Les religieuses eussent été mie^x inspirées de combiner ensemble, pour leur office, les deux seuls textes authentiques, l'un d'un ami de leur fondatrice et l'autre d'une de ses contemporaines.
« Decimo nono Novembris«
«1 Susceptio Sanctœ Crucis , à Beata Badegundis {sic) pi^ocuraUe et in hanc domum receptœ.
» Lectio 4».
» Cum Dominus, pro suà benignitate atque démentie, sanctœ Radegundis mentem illam indidisset, ut quemadmo-
(1] Le texte de Baudonivie a été rétabli dans le nouveau propre de Sainte- Groix.
dum anle Beata Helena lignum illud salutare quœsiyit, in quo mimdi pretium pro salule nostrà pependit, ipsa perquireret , totâ mente in illud incubait. Sed quia aliquid inconsulte facere, non pie factum ésse existimabat, ideo litteris ad regem Sigibertum datis, ab eo petiit ut sibi pro regni totius incolumitate, pro patrise décore et ornamento» lignum salutare dominiez crucis ab Iinperatore postukre liceret. Rex piis ejus TOtis benignus annuit. Quare illico ad Imperatoremnuncios legatosque direxit, quibus ilte beatum lignum auro et gemmis inclusum magnâ cum facilitate concessit.
» Lectio 5".
» Ut autem mundi salus ad Pictavorum urbem advecta est, jamque loci autistes, solemni pompa eam excepturus, cum totâ civitate obviam effectus exisset, inexorabilis humani generis inimicus tumultum per aliquos excilavit, quo factum est ut lignum illud, tôt votis expetitum, totoribus lab qusesitum, intra mœnia non admitteretur : quam indoluerit Beata Radegundis quid attinet dicere? Rem certe ut gesta erat, totam Régi perscribit, additque preces ut Rex eà in re aulhoritatem suam interponat. Intérim vero dum nuncii a Rege redirent, ut honorifice crux haberetur, in yirorum monasterium, quodipsa apud Turonescondiderat, frequenti sacerdotum choro transportari prœcepit, ubi non minorem injuriam, invidia stimulante, perpessa est.
» Lectio 6».
n là cum pia regina animadvertisset, sibi cum dœmone confligendum rata, arma sumpsit, quibus adversus eas pptestates decertare solebat, jejunia nempe, preces, excubias , lachrimarum profusiones , nec ab iis pietatis exer-
citalîonibus una cum omni virginum monîaliumque cœlu destitit , donec superior evaserit. Kex sîquidem Justinum, vinim illustrem, ad Eufronium Episcopum cum mandatis legavit, quibus prsecipiebatur ut crucem sanctissimam, ea qua fieri polerat observantia, in monaslerium beatœ Radegundis inveheret; sanctus ergo Eufronîus, regiis diplomatibus acceptis, cumomniscleri comilatu, apparatu magnifico, pompa singulari , odorum fragrantia, psallentium exullatione, lignum salutare in cœnobium induxit* »
On est étonné^ en lisant ces quatre documents, de voir que pas un d'eux, malgré la multiplicité des détails, ne précise la date de la donation. Dom Fonteneau lui-même se tait sur ce point, qui présente peut-être quelque difficullé chronologique. Jusqu'à présent cette date avait été fixée à Tan 568 (1). Dom Chamard a donné une bonne raison ppi^r rajeunir d'une année : je me range à sa rectification. Mais ce qui surprend davantage, c'est que saint Fortunat.m^ux à même que tout autre d'en parler, n'a pas un mot au sujet de la vraie croix : on s'explique alors que Baudonivie, qui s'était imposé la mission de le compléter, se soit longuement étendue sur ce fait historique.
Pour le 20 novembre, les leçons étaient tirées deBaudpnivie; pour le 24 et le 26, de saint Grégoire de Tours [De Glor. mart., cap. v). Je ne citerai que les premières» parce qu'elles attestent que sainte Radegon^ envoya le prêlre Réonal à Constantinople pour remercier l'empereur de ses dons précieux.
(l) La mère d'Argence, en 1835, déclarait que, d'après la tradition du monastère, le couvent de Sainte-Croix était en possession d* «un morceau de la croix sur laquelle notre divin Sauveur a opéré notre rédemption , que sainte Radegonde, leur fondatrice et patronne, avoit reçue de la munificence de l'empereur Justin second en Tannée 58î, le 19 novembre ».
DE SAINTE-CROIX DE POITIERS. l\7
« Leclio 4. Ex Bandomina (sic). Cap. 16.
» Beala Radegundis ut monasterio suo subveniret, instar optimi provisoris et pastoris boni, ne oves usquequaque desereret, pretium mundi de pignore Christi , e longinqua regione expetitum, in loci ejus honorem et populi salutem, suo in monasterio reliquit : ubi divina virtute agente, cœcis reddilur lux, aures surdorum patescunt, multorum [sic] linguis suumredditur officium, claudi ambulant, demones profligantur (1). Quîd multa? Quisquis morbo laborans , quicunque tandem ille morbus sit, ex fide eo accedit, per Sanctœ Crucis vrriutem recedit incolumis. Pro cujus ineffabili dono quod in banc urbem Beata intulit , quisquis ex fide yenit , ejus nomini benedicit.
» Lectio 5. Pro cœlesti autem numere [sic) misit Beata Radegundis Reonalem presby terura cum aliis gratias in agerent împeratori.Quibusredeunlibus, mare fluclibuscœpit agi tari, îtal ut multîs illi pro objeclî periculis, ejusmodi procellas et lempeâlales numquam sic vivisse [sic] faterentur. Quadraginla diebus et noclîbus in medio mari in summum vitœ discriraen conjecli, cum vilam plane desperarentet mors eis ob oculos versaretur, inter se mutuo consiliati, pelago illos jam jamque absorbere cupiente, voces in coalum dabant ita dicentes.
» Lectio 6. Domina Radegundis , subyeni servis tuis , ut qui (ibi obedivimus sine subsidio non pereamus. libéra nos de presenti summo submersionis periculo. Ubicumque ex fide inrocaris, mtsereri soles, adjura ergo et jam Uios^ ne pereamus. Ad bas voces in medio mari advenit çolumba quœ
(I) Les miracles opérés par la vertu de la croix sont rappelés dans Foraison de la fête de la Susception : « Deus, qui per salutiferam crucem, pre- » cibus et interventionc beat® Radegundis in hanc domum translatam, port tiîntiae tuœ miracula suscitasti; concède propitius ut vitalis ligni pretio » cidem famulœ tua} in cœlesti gloria sociari mereamur. »
us LE TRÉSOR DE L'ABBAYE
ter navem eorum cîrcumiens tertia voce quasi in nomine Trinitatis pervolavit^ quam beatœ [sic) semper corde dilexil. Sic ad invocationem nomiDis beatœ Radegundis colamba quœ apparuit ejus famulos de mortis janua vila reddidit, et facta est tranquillitas magna in medio mari. Illi vero alta voce clamantes dicebant : Âdventsti , bona Domina » pietate plena, tuos captivos eripere, ne fluctibus mergerentur. Ad ejus invocationem non tantum sui , sed etiam alii omnes sunt liberati , per virtutem ipsius Dominas Radegundis. »