Lettre à Toland, 30 avril 1709. Klopp, t. IX, p
2. A propos do l'adoption des images par l'Eglise romaine, il écrit : « Adeo intutum est indulgere aliquid superstitioni : nulla mala herba luxuriosius crescitn. Imp. 794, § 45, t. I, p. 179; à propos du meurtre de Constantin, ourdi par sa mère : « Et his tamen actis scriptores superstitione cœci piamvocant,scilicet quod imaginibus et clero faveret, qui juvenem augustum non œque in potestate habebat ». Id. 797, § 12, p. 196; à propos des prétendus artifices de Bernard de Septimanicsur l'Empereur et sa femme : « Magnorum prsestigise omnibus temporis credulos invenere; sed maxime in rudibus supcrstitiosisque valent : neque enim nonum a Chris to seculum a tota barbarie absolveris, a superstitione multo minus ". Jd. 830, § 5, p. 400; à propos d'une maladie survenue on punition roligiouso, d'après les Annales do Saint-Bertin, à Lothaire en Italie : « Semper vim superstitonis fuisse : sed imprimis illio œvo, quo rorum origines vcraque ecclesiœ jura tenebris involvebantur ». Id. 864, § 15, p. 630-1.
3. Id. 1Q9., § 14, 815, § 6, t. I, p. 157 et 299 ; 973, § 3., t III, p. 388 cité plus haut, p. 545, n. 3.
4. Los Slaves reviennent au paganisme « Ne tamen solatia deessent, bina miracula Ditmarus narrât. » Id. 983, § 8, t. III, p. 440. Cf. « On m'écrit do Rome qu'un Prélat Espagnol a comm'oncé à faire imprimer un ouvrage de la Puissance du Pape dont la grosseur sera peut cstre ce qu'il y aura de plus proportionné au sujet; car il sera de 40 Volumes in-fol. Cest accabler les adversaires par le poids. » Lettre à Hertcl, 16 juillet 1694. Burckhard, t. II, p. 300.
5. Lettre à Bossuet, 29 mars 1693. Klopp, t. VII, p. 241-2 (Dutens, t. I, p. 549-50). « Non mirum est, totics in ecclesia prœtextu traditionis catJiolicse détériora invaluisse : nam paulatim serpebant abusus, adulta deinde vitia autoritate professionis consecrabantur. Et ubi ignorantia seculum invaserat, nuper nata pro vetustis imponebant, ut ex civili quoque historia seculorum posteriorum constat. » Ann. Imp. 787, § 18, t. I, p. 138. « Eant nunc, qui traditiones antiquae ecclesiœ cum cura conservatas arbitrantur. Quomodo enim actum evanescentium formam accurate per tôt manus traditam sub iis credamus, qui ne duratura seculis veterum scripta illebata tenuerunt? » Id. 794, § 28, p. 172. « Itaque inde a duobus fere seculis magna pars Germaniœ cum toto Germanico septentrione, integraque Britanniœ insula prudenter rediit ad sapiens institutum veterum Francorum, quod Galh, et Longobardi, et Bajoari et Hispani, altius mersi, nondum recuperarunt. » Id. 794, § 47, p. 180.
6. A propos d'un passage de Baronius, il écrit:» Possunt hsec aliquid ad autoritatem, nihil ad veritatem. » Id. 995, § 41, t. III, p. 627.
a soin de mentionner ou l'absence des croyances et des rites adoptés depuis le moyen âge par le catholicisme comme traditionnels (1), eu la présence de tout ce qui rappelle et, par suite, justifie l'usage des protestants, comme la confirmation sous les Carolingiens (2), la communion symbolique (3), î« mariage des prêtres en Occident (4); il s'attache à montrer que la confession privée (5), la transsubstantiation (6), la présence réelle (7), l'infaillibilité du Pape (8), les messes privées (9), la croyance au puigatoire, le culte des saints (10) et le dogme de l'Immaculée Conception (11) n'existaient pas encore. Parfois, il soutient que, de deux coutumes en présence, c'est le protestantisme qui a choisi la meilleure (12) et toujours il affirme la supériorité de la Réforme, qui lui fait espérer qu'un jour elle gagnera l'Eglise catholique entière (13).
1. « Traditiones sub Carolo scripturae sacrse œquatas non repcrio, nec apocryphes canonicis libris. » Id. 794, § 52, t. I, p. 182. Cf. plus haut, p. 635, n. 5.
2. « Apparet hic eucharistiam, post christma datam, confirmationis nominc intelligi : alias de christmatis usu accipitur.'Apud protestantes passim Caroli exenïplo confirmatio appcllatur, cum puer beno institutus prima vice ad sacramentum cœnœ dominicse admittitur. » Id. 811, § 7, t. I, p. 276.
3. A propos do Ratramne : « Sed ab his distinguit corpus et sanguincm Domini, panem vivum et vitalem, arrham immortalitatis, etsi divina institutione carnali cibo adjunctam : ut hactcnus Augustanœ confessioni conveniro vidoatur, quse, servata symbolorum natura tantummodo cum iis pcrcipi docet divinum illud alimentum, nulla unius in altéra inclusiono. » Id. 844, § 36, t. I, p. 522.
'^. « Notatu dignum est, quosdam hoc tcmporc in Gallia prcsbyterorum conjugia probasse, jam diu desita in occidcnte. » Id. 898, § 21, t. II, p. 179. Cf. 937, § 16, p. 463, et 794, § 50, t. I, p. 181.