CHAPITRE V
LES RECHERCHES SUR L'HISTOIRE DE L'ALLEMAGNE LES ( ACCESSIONES HISTORICÆ »
ET LA € MANTISSA »
Depuis longtemps, Leibniz réclamait une amélioration de sa situation; la lettre sur la connexion parait en avoir été l’occasion (1). Au mois d’août 1696, il fut nommé conseiller privé de justice (2). Cette nouvelle charge, où il était dispensé des travaux ordinaires de la chancellerie pour s'occuper de l’histoire des droits de la maison de Brunswick (3), devait encore accroître ses occupations politiques et juridiques (4). Ces travaux touchaient naturellement à l’histoire (5) et, de ce côté et des autres, Leibniz
1. Lettre à Ernest-Auouste (corr., fol. 33), 31 juillet 1695 (v. st.).
2. Le 29 d’après Kzopp, t. VI, p. vint: PraNrz, p. 191. Il en fut averti le 3 : lettre de Reihe (corr., fol, 4-5), citée par BODEMANN, P. 233, n° 762, et Journal commencé à cette date. Perrz, t. IV, p. 183.
3. « Von den gemeinen Canzley laboribus dispensiret und mir Historiam und jura domus zu uatersuchen aufgetragen. » Lettre à Charles VI, janvier 4718. RôssLER, Sb. d. W. 4, t XX (1856), p. 272. Cf. plus haut, p. 30, n. 3.
4. Parlant le 23 août 1695 de ses occupations à Jean Bernoulli, il dit : « Et nunc etiam plura accessere, ex quo. Elector me inter Consiliarios status. recepi jusssit; quid sæpe ad me deferuntur quæ pertinent ad jura domus, aliaque publica nezotia.…, sæpe enim Cogor excurrere, in aulas, Cellensem et Guelferbytanam:; cum subinde agend ad totam Domum Brunsvicensem pertinent ».
(Genr., Math., t. III, p. 320).
5. Il écrit le 10 septembre 1696 (st. nouY.) d’être nommé conseiller privé. «
vicinas præsertint a Sunt mihi quæ Com. Ep. Bern. t. Ep 4195
au P. Papebroch qu’il vient Quia tamen sæpe jura principum ex
se vit bientôt accablé (1). On peut voir, par une lettre qu’il écrivait à Jean Bernouilli, quelles étaient alors ses multiples occupations, où les études historiques et juridiques occupaient la place principale (2), et par le Journal
Historia lucem capiunt, de mihi non raro prætextus ac ratio datur ad
delicias nostras redeundi» « Car estant obligé principalement de penser au droit, à l’histoire et aux affaires du prince; je ne scaurois penser aux mecaniques que par boutades.…. Et maintenant S. À. E., mon maistre m’ayant
donné une qualité de conseiller privé, je suis encore moins libre ». Lettre à Papin, 44 septembre 1696. CERLAND, Leibnizen's.… Briefwechsel mit Papin. Berlin, 1884, p.244
4. « Quam multa autem sint in quæ distrahar, pene supra fidem tuam erit. Nam ut officii euras taceam, quæ ad jura nostrorum pr'ncipum monumentaque et Historiam Brunsvicensem pertinent, ef res Ratishbonensis Dietæ, literasque subinde commutandas cum Ministris, quos Viennæ et alibi habemus; et ut præteream quotidianum laborem digerendarum Notitiarum Historicarum ad nos spectaatium, quarum gratia eruditum juvenem ja auxilium advocawvi, et elaboranda subinde quædam seripta, quibus justitiam causæ nostræ tueamur, volo aliqua tantum attingere, quæ extra ordinem quotidie obveniunt. » Lettre à Jean Bernouilli, 28 décembre 1696. Genr., Math, & III, p. 347. Le 20 /39 septembre 1697,il s'excuse ainsi à Magliabechi de son retard : « Nam mihi ex officii ratione crebro labores subeundi sunt pertinentes ad negotia.… Electoris et Jura Domus Brunsvicensis; præsertim ex quo Consiliarit Statûs honor in me est allatus; deinde multa pergo eruere, quibus Historia nostra illustratur, eamque ob rem veteres chartæ subinde sunt inspectandæ, : variaque excutienda monumenta. » Episiolæ, p. 74 (Durens, HN D A8) Cf. lettre s. d. (après le 8 mars 4698) à Tschirnhaus : «Meine gesenwürtige labores betreffend die jura und interessen der Herrschaft halten mich zwar sehr ab. » Genr., Briefw., p. 507. :
2. «Mirari non debes si profundiora Tua non nisi perfunctorie attingere nunc possum, cui tot alia sunt meditanda, legenda, scribenda, agenda; in Aula, ia officio, cum amicis, cum exteris, coram et per litteras (quarum ultra 300 quotannis scribo), imo et per dissertationes, veluti de Juribus Principum, de Historia Brunsvicensi: de aliis Historico-Politicis, de controversiis Religionis, in quibus sæpe etiam scriptis exerceor. His adde inspectionem Bibliothecæ Cuelferbytanæ augustæ, et nostræ Electoralis, volurtationem qualemceumque novorum Librorum et Relationum alicujus momenti, ne sim hospes in re Publica Litteraria; curam publicandi Historicos ineditos ex veteris membranis (quales nunc sub prælo sunt), prosecutionem Codicis juris Gentium Diplomatici, cujus volumea jam edidi, tam multa quæ quotidie veniunt in mentem, non in Mathesi tantum, sed et Physica et Philosophia profundiore et Historia et Jure, aliisque, quæ paucis verbis in schedis consignare soleo, ne percant! Adde etiam cogitata de Elementis Juris ‘Naturæ constituendi longe aliter, quam vulgd opinantar, de quo subinde meditor; jam enim promisi publicare ante multos aanos, sed ita ago, ut rem conferam cum Legibus Romanis et usu Fori : edi in primis molior novam Analysim multo recepta sublimiorem, pro omni ratiocinatione humana; Chimica etiam, Technica, Mechanica, in quæ subinde operarios alo. » Lettre du 2 juillet 1697. Com. Ep. Bern., t. 1, p. 302-3 (Geur., Math., t. I{I°, p. 434). Trad. en français, par Foucher de Careil dans son art. LEIBNIZ de l'Encyclopédie MicHAUD, p. 18-19.
qu'il a rédigé à cette époque comment il suffisait à tant de tâches (1).
Cependant l’histoire de Brunswick était le travail qui importait le plus à ses maîtres; c’est pour encourager Leibniz à l’achever qu'Ernest-Auguste avait amélioré sa situation, peu après une résolution prise par les différentes branches de sa maison. Leibniz ne cessait de réclamer à la cour de Hanovre « l’equivalent d’un ancien emolument » qu'il avait sous Jean-Frédéric et à la cour de Celle, « une PeTSOnne exprès qui soit capable de l’assister » (2). Au mois de juillet 1696, dans des conférences. tenues à Engessen, bourg situé entre Hanovre et Celle, les deux gouvernements accordèrent à Leibniz 400 thaler de subside extraordinaire pour la continuation de son travail, en lui promettant. un dédommagement quand :l en serait arrivé à 1235 (3). Chacune des cours promit de payer 250 thaler, l’une pour l’aide (4), l’autre comme compensation de la pension.
Dès lors Leibniz, qui peu auparavant s’occupait de classer le résultat de ses recherches sur l’histoire de Brunswick (5) et qui avait fait venir un aide (6), parut presser son ouvrage. A l’en croire, son histoire aVançait « maintenant à grands
1. 3 août-30 septembre 1695 et 18-22 janvier 1697. Ed. Perrz; t. Ve p. 183-294.
2. Lettres aux ministres Bülow et Bernstorff, 8 mars 1697. Ms. XXIII. Pie fol. 84:35.
3. Dœpwer, po (cf. PRANTL, p. 197). II semble que chacune des Cours ait accordé 200 thaler. ID p 4179;
4. CS. À. $., mon maître, & accordé ce que vous avez souhaité touchant l’entretien d'une personne dont POUS VOUS puissiez soulager ». Lettre de Ch. Schrader (corr., fol. 119), 24 juin 1695.
5. « Maintenant je travaille à mettre en ordre mes Recherches sur l’histoire de Brunsvic ou j CSpere qu’encor l'Histoire generale d'Allemagne et particu-
Lettre à Chauvin, s. d. (fin avril-début de mai 1696), éd. en part. Nouo. Journal desSçavans, Mai-juin 1696, p. 280-1 et STEIN, p. 339.