Lettre à Bonneval, 12 avril 1716. Frper, p
3. « Character est id in moralibus, quod temperamentum in medicis, causa omnium actionum. Character constat ex hominis habitu mentis (notitia), habitu corporis (assuefactione) et habitu corporis naturali, seu potentia naturali (temperamento). Nam ex temperamento pendet sagacitas naturalis, celeritas, tarditas, durabilitas affectuum, et quid non? Mentes enim omnium æquales sunt. Quando autem ex variis temperamentis varii affectuum gradus sequantur, explicare magni artifici, sed et difficultatis est... Cæterum qui cum hominibus negotiari vult, ei nosse utilissimum erit temperamentum hominis. Id omnibus iis artibus inveniet, quibus Medicus tum assuefactionem, tum scientiam seu fortiter impressas opiniones…. Etiam modus seribendi plerumque, nisi à magistro pendet, habet aliquid naturalis temperamenti, imô etiam cum ab eo pendet., Utinam hæc doctrina tradita esset, quæ certè incredibilis momenti est. Hujus enim ope possumus fere cuilibet quidlibet persuadere. Item possumrus scire quid ab alio sperare aut timere debeamus. Notandum difficillimè eos cxpiscari licere, qui multum experti sunt et variis casibus jactati. Item qui non nisi ex necessitate excitare sese solent et sæpe dormiunt, et ita alios decipiunt, item qui suo ingenio uti non possunt, unde
Le tempérament et le caractère diffèrent suivant les personnes et constituent ainsi les individus. Cependaut chez les individus d’une même famille‘et d’un même pays, le caractère et le tempérament ont quelque chose de eommun; c'est cette communauté qui constitue la race. Mais comment s'explique la race? Provient-elle de l’hérédité ou du milieu? Elle résulte des deux à la fois, et surtout du milieu, que Leibniz, après Bodin (1) et avant Montesquieu (2), nomme le climat et dont il a connu l'influence dès le début de sa carrière (3). Leibniz, qui croyait à l'unité de la race humaine, était persuadé qu’elle avait été diversifiée par les climats; il en donnait comme preuve la transformation des végétaux et des animaux par le milieu (4). Le climat explique selon lui la constitution, le earac-
patet nullius ingenium facilius nosci, et neminem persuasibiliorem esse quàäm rerum imperitos. Potest etiam dignosci temperamentum ex inclinatione ad : cibos. » Letbnitiana,$ cr. FELLER, p. 189-941 (Durens, t. VI, p. 315-6). Cf. passage de 1669. Kzopp, t. I, p. 126 (Foucner DE Careic, t. VII, p. 53). Leibniz étudiait lui-même son propre tempérament, qu'il déclarait ni sanguin, ni bilieux, ni pituiteux, ni mélancolique. In.,t. 1,p. xzur (In., Mouv. lettres, p. 388).
1. Methodus ad facilem hisioriæ cognitionem (1566). Livre V, ch. 1, cité par BRUNETIÈRE, art. cité, Rev. des Deux-Mondes, 17 mars 1907, p.32-35. Cf. BAu- DRILLART, p. 150-1 et BERNHEIM, p. 218. 5