PAR PIERRE DESMARAIS
Non minimum inter Bibliothecas urbis Parisiensis tenel locum Bibliolheca Mazarinœa. Est illa percelebris numéro et delectu librorum in omni génère, tum historiœ, lum optimarum Artium'-'. Cum publici juris sit, maximo est usui sive ad erudiendum qui docti fieri volunl, sive ad adjuvandum doctos qui aliquod eruditionis opus aggrediunlur.
Debetur illa munificentiœ Eminentissimi Cardinalis Julii Mazarini , supremi Begni Francorum Adminislri, qui, muneris et dignitalis suœ cogitans Eminenliam dignani, paucos ante obituni dies. Testa mento dato Vicenis, sexto Martii anni millesimi sexenlesimi sexagesimi primi , legavit pecuniœ summam prœgrandem, lum exstruendo CoHegio quod nomen ejus prœferrel, tum instruendo locn excipiendis quos undequaque coUegeral libris idoneo.
(^ui executioni supremœ suœ in banc rem volunlalis prœessent, inslituit clarissimos viros De la Moignon, Curiœ Pai'lamenti Parisiensis Proto-Praesidem ; Fouquel, Cognilorem Regium in eodem Parlamento, et Fisco Prœpositum Generalem; Le Tellier, Régi a Secretioribus et Mandatis; Zongo Ondedei, Episcopum Forojuliensem ; elColbert, Régi a Consiliis omnibus et Maudatis. Ferl ejus voluntas, admittanlur in dictum CoHegium sexaginta Pueri Nobiles quorum ortus sil a Regionibus jure belli ad Galliam adjunctis'^'; nominalio pertineal ad Natu majorem Donuis
Bibliothèque Mazarine.Voy. ci-dessus , p. 118.
A l'époque où le P. Desmarais dressa son catalogue, la bibliothèque Mazarine renfermait environ '1 5,000 volumes, et il n'y avait guère alors que deux ou (rois collections qui pussent rivaliser avec
elle. La bibliothèque du Hoi possédait 100,000 volumes, la bibliothèque de l'abbaye de Sainte-Geneviève 5o,ooo, celle de Sainl-Germain-des-Prés 4o,ooo et celle de Saint-Victor 3o,oqo.
rcSeront des enfans de gentilshommes ou des
Muzarinœa;; Kducalio , Niilritio, Ilahilatio sit {fratiiil.'i ; quorum ([uidcMU Nobiliuin loco, si f'orli' aiiquando defuerint, assuniaiilur pia' cœloris Nali a Parentibus opuui et coninioditatuni laP{>i()l'ilnis. Hiiic uiaiiifoslè li(|ut't non liunc fuisse animuiii Eiuinentissinii Fundatoris, ul in paupcruni Nobiliuin subsidiuni venirot (^"us Fundalio, sed ul novos subditos lîovo llejji arclius devincircl, lol(|ue in l rbo Principe Palrum in Uejfcm fidelitalis coliocarel Obsides, quod educarel lilios ejus Munificenlia.
Pauiô post obituni Eminenlissimi Cardinalis de exsequendo ejus Teslamento cogitatum est, el primùjH de inveniendo loco in quo construeretur Collegium, qui locus juxla leges Universitatis Parisiensis intrà ejusdeni Pomœria et Limites contineretur, hoc estcitrà Pontem novum et Sancti Hoiiiardi. Cuui nuUius bœc loci coninioditas inquirentibus sese offerret, venit in menlem Palaliuni Lu\end)urgicum pecuniis comparare, in eoque figere sedeni CoHegii; sed explose multas ob raliones illo consilio, receptuni est aliud, et cerlum fuit a;dificare illud in solo vacuo el liboro, cujusmodi erant Fossœ quibus propè ripam Sequanœ Urbem munientibus imperabal Turris dicta de Nesle; atque hic ubi lune temporis surgebat Turris hœc, nunc surgit œdificiuni Bi!)liotliecir. Quœ causa polissimùni impulit ad cligendum iliud solum, hœc nempè fuit, ut veleri Luparœ œdium faciès jucundior objiceretur ex adverse, ^dibus iiiis consiruendis prœfectus est vir in arte Architeclonicà peritissimus et magni nominis D. Le Vau. Multae propterea confectaj et propositae deiineationes. Juxtà nonnuiïos praeteribat Platea terminos quibus nunc circuniscripla est, exibat enini in orbem perfectum, porrecta magis in partem Sequanœ, et inlus Obeliscis et Fonlibus adornata, sed non piacuit lia alveuni fluminis coarctare. Tandem œdium quai Plateam ambiunt el concludunt partes tam aptâ compositione et tanto lepore inter se conveniunt, ut luui Civiuni tuni extraneorum admirationem moveant.
Construi cœperunt aedes illœ anno 1669, jubenlibus D. D. Executoribus Testamenti, absohiUïi anno iG63 nec tamen apertum Collegium nisi mense Octobri anni 1688, cum res ad id necessariîe fuerunt omninè compositae.
Neminem fugit anno iGig, turbulentis temporibus, Minore adhuc Ludovico XIV, Decreto supremi Senatûs Parisiensis voci subjecla esse Praeconis bona omnia et speciatim libres Cardinalis Mazarini, ut pluris licenti addicerentur; sed, postero die quam publicata sunt, el ali(juii ex parle vendila, revecatura est Mandatum ; nec nisi pauci admodum vendili, quorum plerique ab Eniploribus Eniinentissime Cardinali rcdditi fuere. Inde palet uihil ferè detractum ex illà magnificà el exquisilà libroruni congerie, ques sibi curis et irapensis cemparaverat Eminentissimus Cai'dinalis
f principaux bourgeois de Pignerolles, son terrifcloire et les vallées y jointes et de fEslat ecclésias- «• tique en Italie; des provinces d'Alsace et autres rr pais d'Allemagne contigus; de Flandres, d'Artois, rrde Hainault et de Luxendjourg; de Roussillon, de fConflans et de Sardaigne , et ce qui est réduit rrsous fobéïssance du Roy, par les traitez faits à rr Munster, et en fisle appelée des Faisans , les 2 4 ocfftobre i648 el 7 novendjre 1 65 9.1 [Testament de Mazariii ). — Le nombre des jeunes gens élevés au collège dit des Conquêtes ou des Qitatre-Nations fut réduit de soixante à trente.
Il faut lire 1 678. Le /fl/)su.scn!/rt»î2 est évident.
Ce paragraphe renferme plusieurs inexactitudes. V^oici les dntfs et la suite des événements en
ce qui concerne la bibliothèque du cardinal : Le Parlement, par arrêt du 8 janvier iC/19, enjoint à Mazarin de quitter la France; le 2 5 il prononce la saisie de tous ses biens, el le 16 février la vente de tous ses meubles excepté la bibliothèque. Le 1 1 mars, à la suite du traité de Rueil , Mazarin rentra à Paris, qu'il dut quitter de nouveau le 6 février i65i . Arrêt du 1 3 mars , confirmé le 2 9 décendjre , ordonnant la vente de tous ses biens; celle des livres se fit en janvier et février 1662, dans les conditions les [)lus défavorables et à vil prix. Mais presque tous les volumes ainsi vendus furent restitués spontanément par les acquéreurs lors du retoiu' dédnilil de Mazarin, en février i653. Pour les détails, vnii plus haut, p. 65 et suiv,
Ul.
Usus l'ucrat, ad id coniparandum, operà et iiigonio Gabrielis Naiidé Medici, in liàc parte prseslantissimi, cujus eruditio singularis eminet ex variis operiI)us qua; in lucein edidit.
Bihliolliecani Mazarina-am inclioavit enipla prinium BibliothecaD. Descordes, Canonici Leinoviconsis, cujus Catalogus excusns est sub nomine Bibliothecae Cordesianœ C. Huic adjecti sunt in dies qui reperiri potuerunt optimi libri sive manu-scripti , sive prœlo dati, tum in Gallià et Parisiis prœsertiin , tum in Italià, lum in Hispanià, tum in Portugaliià, tuni in Germanià, tum in Polonià, lum in Suecià, tum in Danià, tum in Anjjlià : qui quidem loci omnes diligenter eani oh causam peragrati sunt Libri prœJo dati, cum lato f'unctus est Eminentissimus Cardinaiis, crant numéro vijjinti septem millia; libri aniem manu-scripti jussu Régis in Bibliolhecam Regiam Iranslati, nec minimo ipsi sunt ornamenlo. Poslremi illi descripti sunt et in Catalogo manuscripto (k>llegii Mazarinœi, et in operibus impressis R. P. de Montfaucon Tune temporisaestimalumest iliorum pretium summa octodecim millium libellarum, quae coHocata super Praefectum et iîldilcs dabat Ribliotbecœ reditum annuum nongentarum libellarum, nunc autem dat tanlummodo l'editum quadringentarum triginta Irium libellarum , propter imminutiones itentidem t'actas. Ad illum ledilum accedit qui Testamento Emin. Cardinaiis legalus est reditus annuus mille libellarum. Ex boc proventu anniio mille et (juadringentarum tiiginta trium libellarum plurimùm amplilicata est Bibliotbeca, et constat nunc ex plus quam quadraginla quinque niillibus voluminum. Undè factum est ut aedes Bibliolbecœ angusliores essent quam ut multitudinem librorum capere possent quibus illa locupletalur, et propterea cogitatum sil de augendo illius s|)atio. Cum autem in longum aut lalum protrabere non sineret silus loci, visum est altitudine bicrilaciendum , quod longitudine et laliludine denegabalur. Itaque tabulalum superius (juod desinebat in fornicem figura quadratà donatum est, et bac rationc adepta luit major altitudo ocfo nimirùm pedum in toto interiori circuitu Bibliotbeca?. Suprà locum ad quem ascendebant prius librorum tabulât; superstructus est Porticus toto Bibliolbecœ spatio continuatus, exterius projecins et pensilis, columnis ligneis et adornatis sulîultus, clatlirorum elegantium sepimento lutus, ascensu facilis, et gradibus bene dissimulatis, viginti millium voluminum capax suprà id quod capere antè Bibliotbeca poterat.
Id operis incœplum anno i 7/10, absolulum anno 17/11, oculos et admirationi'in (piormncumque peritorum in se convertit'^).
Bibliotbeca Mazarinaîà nullus in orbe locus prœlucet aspeclibus pulclirior; allainbitur Se(juaiia' fluvio; habet illa in conspectu Luparam Begiam; bine prospicit Ponlem-novum , Palalium Foreuse , Ecclesiœ Parisiensis Turres, et quidquid esl in Urbe prœstantius ; illinc Pontem Regiiim , Hortum Tegulariarum , Campos Elysios, et quidcpiid rns olTert ainœnius.
Studiosos parùin moveret exterior illa pulcbritudo nisi eleganliœ loci responderel librorum delectus, quod in Bibliotbecis quibuslibet prœcipuum est, et in bàc certè non desideralur. Si enim jacluram niagnam ex ablatis sibi manuscriptis passa est, ipsi supercst in solatium Colleclio locupb's aniiquiorum et priorum Ediliomim pi\T!o dalarum in (îallià, in Ilalià, in Germa-
L iuvenlaire des livres de cette collection l'ut dressé par Naudd et existe à la bibliothèque Mazarine, niss. n° 18G 1 o. (Voir ci-dessus, p. l\o.)
Il y a ici plusieurs erreurs. Naiidé, en ellet , vers le milieu de 1 G/17, n'solul de visiter l'Espagne ot le Portugal ; mais les circonstances politiques s'opposèrent à son départ; lui-même nniis dit, dniis le M amiral , qu'on lui refusa les passe-]ioits nécessaires. Nfiudé n';il!n pas davantage en Pologne, ni
en Suède, ni en Danemark; mais il partit dircclement pour l'Angleterre aussitôt après son retour d Allemagne. Voir ci-dessus, p. i.")7 et suivantes, les niciilions de ses excursions bibliographiques telles qu'il les a inscrites lui-même dans le registre de ses déjienses.
Bibliolheca bibliolitecanim , t. 11, p. i3o().
La dépense nécessitée par cette améliora lion s'('leva à plus de .')0,ooo livres.
COLLEGE MAZAIUN. 155
nia, etc., ut optiiiiè et iiuîrito a{)iiovil D. Maitlaire in Calalogo queiii [)ubli('i juris lecit aiiliquarum Editioiium, expertus ipso quantum adjunienti hoc in opore Bibliolheca Mazaiina*a aiïemi posset.
Cum Bibliolheca Mazaiina-a nuilis caret opil)us (juœ ca;teias Bibliolhecas ornant, tum propriis ctiani insignitur et abundal , (|uas, ut dixinuis, ex diversis regionibiis ipsi advexit D. Naudé, et quae magni profect^) pretii siint, quales sunt libri ad Medicinam spectantes, nullil)i nunierosiores et exquisitiores, ot speciatim libri historiain Germania; tractantes.
Patet omnibus sludiosis hœc Bibliotbeca (Ui()l)ns in nnà(piàque Iicbdoniadà diebus, Lnna' niniiruin et Jovis; niaiiè borà octavà, [)ost nieridieni borà secundà. Glaudilur aulein liis diebus niane horà decinià, [)Ost nieridiem hyeme liorà (juartà, aistate horà quintà.
Bibiiothecarius Mazarinœus eligitur a Societate Sorbonicâ niultiludine sulîragioruin iulcr eus (]ui sunt è sociis. Illi subest uiuis subl)ibliolhecarius, et (hio l'anuili Bibliotiiecai cpios inslituen; et deslikiere pênes ipsuin est, juxtà litleras patentes'''.
Ab anno niillesimo sexcenlesinio octogesinio octavo lenq)ore quo apertuni est Coib^giuin el Bibliotlieca , quatuor lïiere' Bibliotliecarii : niniiruni Ludovicus Piques usque ad duodecinuini Aprilis anni niiliesinii sexcéntesimi nonagesinii (juinti; Petrus Coulau usque ad vigesinium octavuin Novembris anni niillesimi seplingentesinii odavi ; .loannes' Bajitista Quinot usque ad deciniuni (piarluni Augusti anni niillesimi seplingentesinii vijjesimi secundi, et Petrus Des Marais usque ad annuni priesentem niillesiinuni seplingenlesinuun quinquagesiniuni priinuni.
Très i'uere sui)bibliothecarii : D. Baiilet, fratei' Adriani Baiiiet scriploris percelebris Petrus De Francastel usque ad vigesimuni quinluni .lulii anni niillesimi septingentesimi Irigesimi tertii, Alarcus- Antonius De la Forgue us(|ue ad annnu) praisentem niillesinuim seplingentesimuni quinquagesimum primum.
Lapsu tem[)orum, libri a suis sedibus ita dimoti erant, ut in iisdem casulis divers* omninô materiœ scienfiarum secum invicem permiscerenlur; (juare necessum luit eos in ordinem reducere, ad quod facienduni accinxi me anno millesimot^' quadragesimo primo, cum in melioreni stalum adducta Bibliolheca fuit.
Electus ego in Bibliothecarium pr;e ca'teris et œtate et docirinà, et labore et exislimatione gravioribus, totum me dandum duxi qui tanto honori et muneri, si non cumulatè, saltem non indecorè facerem satis, et ea propter ità ordinarem libros, assiduo et indefesso labore, ut studiosi maximum ex iis nuUo negotio IVuclum percipere possent.
Beperire tune erat in Bibliothecà duos Catalogos, quorum unus secundum ordinem Alphabeticum, aller secundum ordinem quo libri erant in forulis dispositi. Hic inordinatae et confusa; descriptionis potius quam Catalogi nomen merebatur. 111e index solum erat Bibliothecœ Bodlejanœ, cujus foliis typis mandatis interjecta erant alba Iblia ad excipiendum libros in Bibliothecà Mazarina-à exstantes, quorum tituli in Bodlejano indice non reperiebantur'^'. Plurima pars libro rum (|ui exstabant in Bibliothecà Mazarinaeâ deerat in hoc catalogo; quœ non deerat inepte descripta erat. Tituli lihrorum malè excerpti; in iis qui benè , malè apposilus annus editionis. OITicii ergô mei ratus incombere totus conficiendo illi Catalogo, cujus plurimum iudigebat Bibliothecà Mazarinaia; ratus etiam maximam studiosis utililatem allaturos duos polissimum Catalo-
Ces lettres patentes ont été délivrées en i 088 , année de Touverlure du collège et de la bibliothèque. On les trouve dans A. F., Recherches historiques sur le collège des (Juaire-Nations , p. i66.
Voyez ci-dessus, p. iti.
Voyez ci-dessus . p. ii5.
LeiiioL6t'yj///(^'-6v;;es//«oaévidenuuei)lélé oublié.
Th. Hyde, (Àilalogiis iiitprcssorum lihroriuii bibliothecà' Bodlejunœ in acucleiiiia O-t ouiensi, Oxoiiii , 1674, 2 vol. in-folio. L'exemplaire iuterfolié dont on se servait alors existe encore à la bibliothèque Mazarine. manuscrits, n° 3 12 4 et A-G.
jjos, quorum unus ordine Alpliabetico , aller ordine Materiarum accuratissiinè libros indigitarel. Ut illud licet immonsum et propèmoduiii incogitabile opus suscipcrem consilium cœpi, et meditanti mihi (juoniodo illud praestarem, occurril hœc cogitatio, non ilà fore arduum ut atlingi non possit coiificere Calalogum materiarum quarumque quas iibri grandioruni urbis Parisiensis Bibliothecarum complectuntur; et eâ de le cum iHustrissimo Abbate Bignon, tune temporis Kegias Bibliotliecœ Prsefecto conluli'''. Sicaulein existimabani fieri illud posse. Priniiun convenirent secum siniul omnes Urbis Parisiensis Bibliotbecarii, inter se sibi mutuo impertirent singulis unam scientiœ materiam; daretur, verbi graliâ, Bibliothecœ Regiœ assumendum ex Hbris suis quidquid pertinet ad Historiam; Bibliothecae Advocatorum, quidquid speclat Jurisprudenfiam; Bibliotbecœ Sorbonœ, quidquid est rei Tlieologicae ; Bibliolbecse Victorinae, quidquid rei Lilterariai; Bibliotbecœ San-Germanœ, quidquid Pliilosopbicœ; Bibliotliecœ Mazarinœœ, quidquid Medicae. Cum autem praeter Bibliothccas ilias adsint insuper et San-Genovefa , etOratoriana, et DoctriniB Cbristianœ , et Augustinorum ad Circum Victoriarum, et Subisiana'-', et alia- plures quae non parùm babent celebrifatis et conimendationis, posset una eademque materia, ad levainen unius cujusque Bibliotbecarii, in diversas parles dividi, quœ diversœ partes diversis operariis commilterentur, et quibus ità distributis minueretur plurimijm iabor ejus qui unam materiam assumpsissel sibi. Hoc primiàm supposito, unusquisque Bibliotbecarius excerpsisset diverses litulos librorum sua^ Bibliolbecse, sed cum in omnibus bis Bibliolbecis innumeri reperiantur Iibri qui sunl iidem, et nimio plus ingeminarelur labor et opéra, si Bibliotbecarius quisque omnes Bibliothecae suae libros evolveret,anlequàm inciper-elur illud opus, unusquisque sibi mutuo scripto Iraderel nomina diversorum aulhorum quos evolvendos susciperet, et sic unus Bibliotbecarius liberaretur onere quod aller imposuissel sibi. Divisum in diversas personas boc onus immensum esse desinil. Cum missi fuissent ad eum cui obtigissel bisloria tituli operum quae ad banc scientiam attinent, et idem praeslitum fuisset circà diversa argumenta, seu materias, obtineri tandem potuisset ut Calalogus generalis conficeretur omnium Bibliothecarum bujus Urbis rodactus in ordinem Materiarum. Signari facile posset quibusdam Litteris hune vel illum librum in hàc vel illà Bibliotbecà reperiri. Verbi gratià, libros qui repcriunlur in Bibliothecâ Regiâ, bis litteris B. R., in Bibliotbecà Mazarinaeà bis, B. M., in ejus modi casu qui hoc Catalogo iuslructi essent non adirent incassum Bibliotbecas postulaturi libros quihus illai carenl. Addo insuper, confecto juxlà id consilium Catalogo, llalia, Ilispania, Anglia, Germania, etc. huic operi sese libenter adjungerent, quo demùm fierel ut ad noliliam omnium omnino librorum in unàquâque materiâ existenlium diveniretur : rem sanè si non necessariam, sallem perulilem, et quae si eà noslrâ tempeslale non fiai, operiosior in dies fulura est, ne dicam impossibilis.
Cijm aulem nondum itum sit in banc nosiram senlentiam, inti'à fines Bibliothecae Mazarinaeie me continui. Non solum excerpsi litulos librorum ex quibus illa constat, sed praeterea omnia penitus evolvi volumina, quibus evolulis id attigi ul Calalogum darem redaclum in ordinem
Armand -Jérôme Bignon, hibliothécaire du roi de 17/ji à 177a.
Sur chacune de ces bibliothèques , voyez dans cet ouvrage: Dibliolhcque du Boi, t. II, p. 107; Bibliothèque tles Avocats, t. III, p. 169; Sorbonne, l. I, p. 221 ; Saint-Victor, t. I, p. i35 ; Saint-Germain, 1. 1 , p. j 07 ; Mazarine, t. III, p. 1 87 ; Saintc- Genevièt-e, t. I, p. 71 ; YOraloire, t. II, p. 887; les Pires de la Doctrine ikrkicnnc, f. II, p. 091 ;
les Augustins de la place des Victoires, dits Petits- Pères, t. II, p. 001. La bibliothèque Soubisc lut formée par le cardinal de Ilohan-Soubise,qui acheta en 1706 h M. de Ménars, moyennant la somme de 36,000 livres, fincomparable collection du président J.-A. de Thou. En 1751, cette bibliothèque occupait le rez-de-chaussée du bel hôtel où sont aujourd'hui conservées les Archives de l'Empire. Voyez t. II, p. 179.
MaU'iianim , (|ua(c'iuis sallciii s|)ectat Historiam, quœ est pars scientiarum longé nuinerosiui '". Optanduin proloclo foret ut cœterœ cœterarum scientiarmn [tartes liiiic (latalogo pari ordiiie Materiariini adjicerenlur ; at(|ue, credo, perfiriani, si diesel vires suppetuiil mihi, sed sperare (•uni vix sinat provecta jain ailas, et infirma valetudo, liortor quantum in me est successores mcos ut opus incœptum absolvant ipsi, quod quidem illis eô minus facesset difficultatis, quôd jàm agahir solùm de disponendis in ordinem materiarum tilulis libroruni qui jàm onines excerpli o( exscripti siint in (larlis.
Inlermisi illud opus utdarem operam Cataiogo Alpliabelico, qui niilii visas est instare magis. etcui, Deo favente, manus accessit extrema. Hic Catalogus unus iicet, friginta et octo inqilel voluniina in folio. Quod quomodo fieri possit, facile intelliget quisquis ordinem attendent quem servavi. Id potissimùm, meo quidem judicio, negotii datur Bibliotliecario, pra;sertim illi oui cura incumbif Hibiiolheca' Publica-, ut Bibliotbecam adeuntibus libi'os suppeditet quos requirunt; non raro autèni accidil, quod mea docuit experientia, ut libri qui sunt in Bibliofliecà, el [)ostulanlur, non suppedilentur tamen, quia Bibliothecarios latet ubi sint libri. Pleraque pars librorum iiloruni in Collcctionibus reperitur, altéra pars vel initio vel in fine alicujus operis plané diversi et argumento et autbore invenitur. Quis porro tam tenacis est memoriœ, ut ab illà non excidat bunc vel illum librum bujus vel illius aulboris insertum esse in CoHectionibus Grœvii . Gronovii, Du Ghenii, Muratorii, Bibliotbecœ Patrum, totque cœterorum. Operœ igitur pretiuni putavi illas Coliccliones evolvere et revocare titulos ad Autborum illorum nomina qui iibros contentes in bis diversis Coilectionibus composuerunt; quin etiani usu meo didici in nonnullis voluminibus quœ Gollcctiones non sunt, contineri Disserfaliones et Opuscula levibus mandata foliis, quœ fugitiva vocant profecta ex diversis autboribus , quœ vix invenias quœsila licèt diligenter. Utautem illa detegerem quœrenlibus, singulos Bibiiotbecœ Mazarinœœ Iibros iustravi et inspexi, et disseminata in diversis autboribus et voluminibus opuscula revocavi ad nonien Alpbabeticum aulboris a quo reipsà enata sunt. En primùni undè tantopere multiplicala sunt bujus Catalogi volumina, quod quidem Lectoribus non ingralum fore confido.
Prœterquam ([uod in animum induxi posse prodesse plurimùm conlectum magnà cum accuratione Catalogum, sise Gommentariis scribendis super operibus virorum Litteralorum siv<' cognoscendœ certiùs vitœ Litterariœ diversorum autborum, quod ut facilius assequi possit, fore perutile visum milii est si recenserem ordine Alpbabetico non soluni autbores, sed autborum etiam Editores, Commentalorcs , Traductores, uno verbo omnia enrum scriptorum nomina quorum opéra circà quoslibet autbores versata est. Id nosfrâ qualicunque industrià elîectuni est in Catalogo quem absolvimus, et de quo suprà menlio, ità ut, verbi gratià , ad verbum Baluze, reperiantur oranes libri quorum ille est Editor; ad verbum losshis, libri omnes quos ille notis iilustravit; ad verbum .l/aro//es , libri quorum ille est Iraductor; et sic de cœteris Editoribus. Gommentatoribus et Traducloribus librorum qui in nostrà Bibliotbecà Mazarinœà reperiuntur.
Non pariîm quoque contulerunt ad mulliplicanda nostri Catalogi volumina vitœ liominuin illuslrium, Orationes Funèbres, Salyrœ, Opéra diversis personis vel faventia, vel adversantia: neque enira credidi satis esse ad explendam instituti mei rationem appellare di\ ersorum operum aulbores, sed insuper oporlere ordine Alpbabetico disponere eorum nomina de quibus dictum est vel narrando, vel perorando , vel laudando, vel carpendo. Hujus laboris hœc quoque dos est ut memoriam sublevet, aperiatque facilem aditum ad inveniendas vitas, Orationes funèbres, etc. virorum illuslrium, quando quidem sic inveniri duplici modo possunt, el quœrendo nomen scriptoris, et quœrendo nomen ejus de quo scriptio facta est.
Ce catalogue forme cinq volumes in-folio sans lilre; il est conservé à la bibliothèque Ma-
zarine parmi les manuscrits, sous le n° ig'iS el AD.
In proiDptu igitur causa est cur Catalogus Alphabelicus , duntaxat Bibliolhecœ nunierosœ quideni, sed non imniensœ, non nisi tôt voluminibus in folio peragi potueril; nec opus etiain dicere quanlœ nioiis fuit hoc opus ad finem perducere, cutn hoc unum proposituni sit mihi et deliberatum ut prosim cœteris; satis benè mecuin actum existimo, si Lilteratis viiis scientiam niagis parabilem feccro.
Nunc ponamus ante oculos queni in hoc Cataiogo ordineni senaverimus, et quaj via iniri debeat ad inveniendos libros quibus opus erit.
Ex solâ inspectione biijus Cataiogi manifeste patet oinnes authores ordino Alphabetico dispositos esse. QucBienda ergo primùm eoruni Nomina, vel potius Cognoniina. Verbi gratia, quœretur Dionysius Pctnu, non sub noniine Dtomjsius, sed sub nomine Petau; sunt enim Cataiogi qui authores signant sub nomine Baptismi, et qui iongè utiliores forent, si illos cognomine Famiiiœ signarent.
Sunt Reiigiosi (piibusdam Ordinibus addicti quales sunt Ca[)ucini, Recoilecti, Carmelitae Discalceati, et muili abi qui non servant nomen Familiœ, et cognoscuntur tantùra sub nomine sanctorum in quorum Clientelam se receperunt; quaerendi autem sunt illi authores sub nomine sanctoruin illorum. Exempli causa, quœretur Clierubinus d'Orléans Capucinus sub nomine Cheruhimis, et non su!) nomine (VOrlenns. Non ità fiet si Religiosus duorum sanctorum nomina gérai; sub secundo enim nomine lune qu.-erendus est. Verbi gratia, Honoré de Sainte-Marie , Carme, quœrendus est non sub nomine Honoré, sed sul) nomine de Sainte - Marie , quod a nobis habetur ut cognomen, seu nomen Familiœ.
(him observaverim multos Bibliotbecarios disposuisse Ral)inos sub primo eorum nomine, ita a me disposili sunt; itaque quœretur sub nomine David Rabinus David Kimhi, et non sub nomxne Kimhi; Moses Maimonides ?,wh nomine Mosos, non sub nomme Maimonides; et illud eô magis est adverlendum ({uod iisec indicatio solitum hujus Cataiogi ordinem invertat.
Pro nomine Familiœ piuros habent nomina sanctorum aut sanctarum, ut Ludnvicus de Saint-Amour, Pctrns de Saint- André , Carolus de Sainte-Maure ; (pia-rendie lue famiiia' sub Littera^S, hoc est sub nomine Saint-Amour, Saint-André, Sainte-Maure , et non sub nomine Amour, André, Maure.
Aliter agendum circa nomina quibus praefixi sunt illi articuli de , du, des, le, la, les; quœrenda illa nomina sublalls illis articulis : sic nomina de Crouzas, du Bois, des Portes, le Blanc, la Grue, etc. quœrenda sunt in ordine Alphabetico sub nominibus Crouzas , Bois , Portes, Blanc, Grue, etc.
Innominatorum authorum quorum quœrere nomina et laboriosum et infrucluosum fuisset. Tractatuum maleriam assumpsi, et nomina Tractaluum illorum loco nominum in Indice Alphabelico authorum reposui; sic nomen Pestis ad Tractalum de Peste, cujus ignotus est author; nomen Boma ad Tractatum super urhe Borna, cujus authoris nomen latet, et sic de cœteris authoribus innominatis.
Hanc eandem normam sequti sumus ergà libros in gratiam hœreseos et hœreticorum , vel contra haereses et haereticos qui nomen authorum prœ se non ferunt; sic ad verbum Calvinus, aut Calvinistœ, libros reperies qui favent vel adversantur Calvinismo; ad verbum Lutlierus, qui patrocinantur vel adversantur Luthcranismo ; ad verbum Jansenius, qui favent vel adversantur .lansenismo. Hoc dictum duntaxat puta de libris quorum non sunt nominati authores, secùs de libris quorum nominati sunt authores; tune enim authorum nomina appellantur in Indice Alphabetico. Itaque quœres ad verbum Bossuet, ad verbum Nicole, quœcuncpie illi scriptores contra Calvinistas, etc. ediderunt in lucem.
Pra'ter libros illos quorum innominati sunt authores, sunt alii benè muiti quos remitténdos judicavimus ad materiam praecipuam circà quam occupantur. Ejusmodi sunt Fasti, seu Alma-
COLLEGE MAZAlUiN. 159
lidilis, AjJologKP , Arrcsiii, luhlld , Ihrrltirii( , (JalciHiarIti , Cd'rrinoinalld , (jhroiiicfi , Concilia, Concoidanticv Bibltonim, Confessioncs Fidci, Constitutmics ]*f»)ti/!nti)i , (ioiisncludiitcs l'vipiomm , Qmcioncs , Dcclaradoiics Priiiripum, DrcicUi Si/nodniia , Dejp'iisiniioi , Didlojji , Dictlonar/n , Eduia , Epistnlw , Di.ircptationcs Fomises , Si'u Factitm.i. Liticrcr, Le.ricon, Mandata Episroporuin , Missalia , Orationes Fimehrcs cl alia>, Pharmaropa-i libri , llllvalia , SontcntiiP Jtidicum , Statuta Synodalia , Synodl, etc. En paucis ordo quom supra dicta capita servavitmis.
Ad verbiiin ALMA^'Acn ropcries eos oinnes quos Bihliotlieca nostra complcctilur, disposilos iiiter se ordiiie Chronologico ; reperies eliain sub nomine diversorum qui eos condideruiil Aulhoi'uin.
Apologie diversaecoiiocatae sunt et indicatœ et sub nomine eoruni qui iilas scripserunt, et sub noinino eoruni in graliam quorum scriptae sunt.
Quamvis omnia Biblia sul) nomine Biblia roporianlur reperiuntur etiam sub nominibus diversorum Edilorum, ïraductoruni et Commentaloruni.
Ad verbum Breviaria reperientur illa ordinata inter se secunduni ordinem AJphabeticum Ecclesiarum ad quas pertinent, ità ut Breviariuni ad usum Ecclesiae Parisiensis prior sit ordine Bréviario ad usum Boniac destinato f'^'.
Ad verbum Calendaria singula reperies.
Ad verbum Ceremonialia illa reperies pariter.
Ad verbum Chronica omnia retulimus quœ Bibliolheca nostra continet, ut eorum Calalogus exscribi |)ossit. Ordine Aipbabetico disposita sunt inter se; simul tamen sub nomine aufborum r.eperiri possunl.
Ad verbum Concilia omnia reperies Concilia, Synodos, Décréta Synodalia, etc. et Concilia inter se disposila sunt secundum ordinem Alphabeticum. Ne igitur illa quaeras sub nomine Provinciarum vel Urbium in quibus celebrata sunt.
ConcordantijE BiBLioiîi M quibus autliorum nomen non est ipsis praefixum, ad verbum Concordantiœ reperientur.
CoNFESsioNES pariter Fidei quaruin ignoti sunt authores sub nomine Confessioncs reponuntur; exempli gratiâ : Confessio Augustana, V. Confessioncs. Hoc signum V. sibi vult Vide Confessioncs.
Constitutiones Summorum Pontificum, Brevia, Epistol^e et aba eorum opéra coUocantur sub nomine Autborum; sic Constitutio Unigenitus sub nomine démentis XI, non sub nomine Conslilutiones , ncque sub nomine Unigenitus ; et ita de cœteris.
Sub nomine Constietudhies repei'ies Consuetudines Begnorum, Provinciarum, Urbium; ità tamen disposita? sunt sub nomine Consuetudines , ut illas easdem reperias sub nomine Autborum, Editorum, Commeutatorum et eorum qui illas notis locupletarunt.
Declarationes Principum sub nomine Airesta reperiuntur.
Décréta Synodalia , ut diximus, reperiuntur sub nomine Concilia.
Defensiones seu Factums sunt sub nomine eorum in quorum gratiam suscepta? sunt, (|uando Defensionum illarum autbor non est nominatus.
DiALOGi reperiu<itur sub nomine primi interlocutoris, quandô suo operi autbor non apposuil nomen; sed cum apposuit, sub illius nomine illos reperies.
Ad verbum DicTioNARiA omnia invenies Gallica, Graeca, Hebrœa, Latina, etc.; invenies etiam sub nomine autborum qui ea composuerunt.
Elles sont classées dans l'ordre alphabétique (les idiomes.
On a fait figurer dans cette liste alphabétique les ouvrages publiés sous le litre de Bféciaires et
qui ne se rapportent point à une Église : ainsi on y trouve, par exemple, Le Bréviaire des Amoureux, ou Tableaux du tableau d'amour, Rouen , 1 6 1 5 , in- 1 2 .
Discursus sine noniine authorum ad verbum Discursus et ad verbum Discours reperiuntur. Edicta Principiini, ut jam diximus, sub nomine Arresta reperiuntur.
Factums seu Defknsiones, ut suprà notavinius, sub nomine eorum coHocantur in quorum oratiam factœ sunl.
Verbum Lexicon reperitur sub nomine Dicliomma cum observationibus circà hune articulum Factis.
Mandata Cardinalium, Archiepiscoporum, Episcoporum, sunt sub nomine Urbium quarum sunt vel Fuerunt Episcopi.
MissALiA reperiuntur ad verbum Missalia, et non sub nomine Diœceseon et Ecclesiarum ad quaruin usum facta sunt. Inter bfec Missalia ordinem Aipbabeticum Ecclesiarum obscrvavimus.
.lussioNES Synodales, seu Ordonnances synodales, ad verbum Concilia quaerantur, ut dictiim est.
Orationes Funerres sub nomine Laudantium et Laudatorum quœrantur. Orationes et Oraisons ad verbum Orationes et Oraisons reperiuntur, cum latet noraen autlioris,
Pharmacop^a reperiuntur sub nomine Pliarmacoprea , (juando author non est nominatus.
KiTUALES LiBRi collocautur sul) nomine lUtualia, non sub nomine Diœceseon ad quarum usum destinati sunt. Servavimus tanion ordinem Aipbabeticum Diœceseon illos disponendo.
Sententi* diversarum Jurisdictionum ro|)eriuntur ad verbum Arresta, cum observationibus l irca hune articulum factis.
Statuta Synodalia, les Statuts synodaux, collocata sunt ad verbum Concilia.
Synodi, les Synodes, sive Catliolicorum, sive Hœreticorum, ad verbum Concilia reperiuntur. Vide quœ eà de re suprà diximus.
Pac-simile héliographique.
Plan dit de Turgol ( 1739J.
