TEXTES
Texte i.
753 (a), i" mars. Donation de biens par Chelembert {b), à l'abbaye de Montier-la-Celle.
Fratribus sacro-sancti monaslerii sancti Pétri in oppido Trecensis civilalis constituli quod sanctus Frodoberlus seu cetcri patres nostri Aldobertus, Arduinus, Bobinus abbates, quondàm in honore sancti pétri vel ceterorum sanctorum suorura opère contruxerunt, vel ubi Victor vocalus abba, unà cum monachis suis deservire videtur. Hoc oportet et coRjrruit christianorum ordine semper providere assensum, undè et merces boni operis in fiiturum adcrescat et sanctorum loca veneralione coudigna chrislo domino impresente proficiant in augraentis. Ideô ego chelembertus tractans aeternara retribulionera, pro animae meœ remedio trado à die présente ad ipsura monasterium sancti Pétri, quod vocatur Insula germanica, vel quod dicitur His-lacus, seu ad ipsos monachos qui ibidem deserviunt, vel qui venturi erunt, cessum que in perpetuum esse volo, hoc est, porliones meas in pago Trecassino in loca nuncupala Bonavalle (c), Curlecellâ {d), Wlfone, Maso Comerano, super fluviolum qui dicitur Madonia, Prunido (e), Buliaco (/"), Dulte, Novitias, quod de pluribus hominibus per vendicionis titulum dalo prelio comparavi, hoc est in eorum loca in ipso pago Trecassino quem superiùs nominavimus, tara terra, domus, edificia, vineas, silvas, africaria, prata, pascua, aquas aquarumque decursus, servos, libertos, accolas ibidem commorantes, peculium, presidium mobilibus et immobilibus, quidquid à die présente haberevideor et vineas que sunt propè de ipso rauro Trecas civitatis et roasellum unura ipso pago Trecassino cum vineolâ unâ adhaerente, et
(a b) « .... Cherembert, un des plus grands terriens du pays, a surpassé tous les autres bienfaiteurs en libéralité, car c'est de luy que Montier-la-Celle possède encor aujourd'huy les seigneuries de Bonne- Valle, de Courselle, de Chappe, Alansuines, d'Ause, Viâpres et autres, qui luy furent léguez dez l'année 724. » (Histoire de Montier-la-Celle. Mss. XXXI et xxxii. Chap. 2 : Des rois, princes, nobles et autres personnes qui ont donnez le temporel à Montier-la-Celle.) — « Pépin .,
proclamé roi des François dans l'assemblée tenue à Soissons, au mois de mars 752, fut sacré dans le même lieu, peu de jours après son élection. » Art de vérif. les dates, i. 551. La pièce est cotée au cartulaire de Montier-la-Celle, sous la date de 752. Mais la charte elle-même dit qu'elle fut faite la seconde année du régne de Pépin. Sa date réelle est donc de 753 à 754.
(cl Bonneval.
(d) Courcelles.
(e) Prugny.
if) Bouilli.
terra cuUurali in villa quae dicitur monte Abolino (a). El de ipsis rébus quae superiùs uominavimus rera per exquisitum totura et ad iute^rum vobis à die présente tradidi ad possidendum, seu et in alio loco in villa quae dicitur Cappas(6), hoc est tara terras, domos, editîcia, silvas, vineas, prata, officiua molaris, utrasque ripas Sequanae, servos, libères (sic), accolas ibidem coramorantes , rem in exquisitum similiter et in alialoca, inpago Lalisensi, in loco qui vocatur Ausa (c), Nantavia, Vocrato, Villaraauriano(d), hoc est, mansos, domos, edificia super posita silvas, oleas, africaria, campos, lerram culturalera, prata, vineas, pascua, aquas aquarum que decursus, servos, libertos, accolas ibidem commorautes, peculium, presidium mobilibus et immobilibus , omnem rem per exquisitum ipsi casae dei sancti Pétri monasterii, vel ageutibus suis ut à die présente habeant, teneant, atque possideant. Et in alio pago Artiacensi in villa quae dicitur Cavanicas (e), seu in Vico-aspero (f) cum oratorio ubi reliquiae sancti Cyrici requiescunt super fluvium qui dicitur Alba, utrasque ripas et quidquid in ipsâ villa habere aut possidere videor et Wandilane domino sacratâ, per venditionis titulum dato pretio comparavi, hoc est mansos unà cura ediflciis super positis, vineas, silvas, oleas, africaria, campos, prata et terram culturalem, mancipia, libertos, accolas ibidem commorantes, unà cura peculiaribus eorura, peculiura, presidium mobilibus et immobiiibus, vel quidquid in superscriptâ villa habere, aut possidere videor, rem in acquisitura totum et ad integrum à die présente vobis tradidi ut quidquid vos vel successores vestri seu agentes monasterii vestri sancti Pétri de ipsis rébus in ipso pago quem superiùs nominavimus, hoc est Trecassimo, seu etiàm in ipso pago in villa que dicitur Cappas, et in pago Latisensi, seu eliam Artiensi in loca nuncupata Bonâ-valle , Curtecella, Wlfont, Maso Comerano, Prunido, Buliaco, Dulte, Novitias, Ausa, Nantavia, Vocrato, Villa-mauriano, Cavanicas seu Vico-aspero, vel quidquid in ipsos pagos, vel in ipsa loca que superiùs nominavimus, hoc est tara terras, domus, edificia, vineas, silvas, africaria, campos, prata et terram culturalem, mancipia, libertos, accolas, unà cum peculiaribus eorum, peculiura presidium mobilibus et immobiiibus, vobis, à die présente, quod superiùs nominavimus tradidi ad possidendum, ut quidquid vos, vel successores vestri, à die presenti facere volueritis, liberam et firmissimam in omnibus habcatis potestatem. Et si aliud instrumentum anterius aut posterius apparuerit quod ego firmas-
(a) Montaulin.
{b) Cbappes.
(c) Auso.
(d) Villeraaur.
(e) Ghavangcs.
(/■) Viâpres.
sem, vanum cl iiiane pcrmaneat et nulluin oblineat eftectum, el ipsas les quiu làm de comparatâ, vel dealiquû adtractionc, ad me perveuerint, vobis à die présente Iradidi ad possidendum, ita ùt (?) in cessione et lege pit-nam intromiltere el adverlere necesse non fuit, sedpropter vestiam securilatem id raichi inserenduui complacuit : Volo itaque ut si ego ipse per aliquam rem vel consiliura cujuslibel, vel opposila perquaîconlrà hanc cessionem illo unquani terapore veuire conaverit aliquid horum retraxionem (?) inferre partibusipsius monasterii, unà cum socio, fisco, auri libras quinque, argenti pondos duos [mppUez .persolvam) ut presens cessio omni tempore permaneat hâc astipulatione subnexâ. Actum Trecassis civitale. Datura ipso die Kal. Marlias. Anno secundo regni domini nostri Pipini régis. Ad hoc michi inserendum complacuit voluntas ut cessio isla gestibus monachicalibus obligelur et sic oblineat firmitalem, quasi geslis fuissel obligata fa).
Texte «.
1134. Sentence de Thibaut-le- Grand . comte de Blois et de Champagne, en faveur de Vabbaye de S t. -Martin- es- Air es de Troyes, au sujet de certains moulins.
Ego Teobaudus Blesensis cornes tàm existentium presentie quàm futurorum posteritati intimare curavi qu6d domuus Gauterius, abbas arremarensis cenobii, ad me clamorem fecit de domno Willermo, abbate sancti Martini Trecensis, pro molendinis, ab eodem abbate, in pascuis que sunt inter domum sancti Jacobi et raolendinos Osraondi, edifficatis, et aque duclu que vulgo Balnearia Comilis appellatur, molentibus. Predictus quidem abbas Arremarensis ratione firmâ et cartâ légitima probaturum se esse jactitabat comité Hugone meo palruo et predecessore de eâdem aquâ (us)um sue ecclesie antiquilùs factum fuisse. Cùmque, hoc clamore, abbas sancti Martini in presenliâ meâ , domino quoque Hatone, mullis aliis personis, tara reli-
giosis quàm secularibus presentibus, certo die ad placitum à me litterà moneri jus (us?) venisset, et abbas Arremarensis cartam suam in médium prestitisset, et claroorem suum coràm omnibus exposuisset, prefatus abbas sancti Martini quod ad utriusquc evacuationera et sue cause deffensionem (nece)ssarium et congruum credidit, responsum dédit. Igitur Ego cornes Teobaudus juxtà quod abbas Arremarensis clamaverat et abbas sancti Martini responderat, judicii sentenciam in médium proferri jussi. Sed abbas Arremarensis tanquàm proprie cause diffidens, judicium indè audire noluil et ità discessit. Quaproptèr frustratâ, et in
(o) Registre 1479, page 40. (xviii« s.) L'original n'existait plus alors, comme le montre entr'autrcs indications, cette note ajoutée à la transcription : « Cette charte est au 1«' feuillet avant la table du cartulaire en parchemin. > Ce cartulaire n'existe pas dans nos archïTes,
semet ipsâ elisâ abbalis ipsius calumpniâ Ego Teobaudus cornes lalera concessionem de suprâ diclis molendinis feci deo el ecclesie sancti Martini qualem secundùm Deum facere potui, el ïlenricus fîlius meus hoc concessit et laudavit et proprià manu hoc signum f hîc impressil, et ut firmiùs stabiliùsque leneretur, ego ipse sigilli (a) mei auctoritate corroboravi. Hujus lei lestes suiit : Doranus Hato, Trecensis episcopus, jam suprà memoratus; Domnus Simon, abbas Cbazericensis; Domnus Gauterius, abbas Monaslerii Celle; Domnus Herberlus, abbas sancti Pétri vivi Senonensis; Teobaudus, Meldensis archidiaconus; Manasses de Villamauri, archidiaconus Trecensis; Giboinus, archidiaconus el cantor ecclesie sancti Pétri Trecensis; Radulfus, capellanus corailis Teobaudi, qui banc carlam sigillavit; Hilduinus de Vendopere; Guido, comes Barri; Odo de Villamauri; Gaufridus de BuUipoth; Andréas de Firmitale; Jobanues de Insulis; Gauterius de Bernon; Teodericus Pauelarius; Burdinus, fraîer ejus; Guiardus de Ponlibus, tune prepositus Trecorum, Actum est hoc Trecis publiée, anno ab incarnatione domini m", c". xxx. iiii". Epactâ xxiii\ concurrente vii^. indiclione xii . Régnante Ludovico rege Francorum [h).
Texte 3.
1142. Charte par laquelle Alphonse-Henriquez i*^, roi de Portugal, constitue son royaume vassal de N.-D. de Clairvaux loin dei nomine.Quoniàm quidem decetunumquemque fidelem de bonis sibi coUalis à supremo largilore Dei ministres participes efficere, ut per eos celestium bonorum particeps efficiatur, Ideo Ego Aldephonsus miseratione divinâ Portugalensium Rex noviter electus el Deo jubente creatus, quia me plus omnium debilorem sentio, cupio me et omnia mea Altissimo offerre, ut tara Ego quàm successores mei in perpetuum regnaturi agnoscant habere Regnura de manu Do-
(a) Le sceau manque.
{b) D'après l'original. Musée paléograph. Pièce 7.
(c) Nous donnons ici l'état partiel de tout ce que contient la liasse 197, relative aux donations de Portugal, dont nous avons déjà parlé plusieurs fois. (Voy. pages 159, 143 et 276.)
A. xviie s. « 1142. IV cal. Maii. Transumptum instrumenti
quo Alphonsus i"\ Lusitania; rex, regnum ipsura vectigale fecit monastcrio de Clavavalle, Cisterciensis ordinis, prout refertur in historiâ ojusdem ordinis recens édita fratre Bernardo Brito authore ; (voy. ci-dessus Bibliogr. n» 115.) i' part. lib. 3. cap. 5. exoriginali authentico quod dicitur asservari in archivio monasterii Alcobacensis. » Ce transumpt est suivi d'un certiQcat en ces termes : « Ego Stephanus Binettus societatis Jesu acccpi hoc transumptum Romaa à rev. P. Francisco Ribeira preposito domûs professa; Ulyssipononsis societatis Jesu. Anno (608. W fcbruarii. > Il paraît être de la main du P. Bioet
mini, qui presenlialKer Iradidil ipsum michi , ut corde hrmo el charitale perfectâ fîdem cliristianam ab infidclium injuriis defenderemus et sanclam Ecclesiam de Regni redditibus dilaiemus, ut sic essel Rcgnum sanclum Deo charura et in perpetuum stabilitum, Et quia jam me el omnia mea Beato Pelro et ejus successoribus vecligalera constilui, cupiens nuiic el Beatam Dei Geniliicem apud Deum advocatam habere, de consensu vassalorum nieoruni qui al)sque exlerno adjutorio me in Regium solium constiluerunt, meipsum, Regnura nieiim, gentem nioam, et successores meos sub beale Marie de Claravaile tutelam, protectionem, defensionem, et palrocinium constiluo, et constiiuta fore decerno, ordinando et maiidando omnibus successoribus meis in hereditatem hujus Regni légitimé intranlibus, ut singulis annis eidem sancle Ecclesie sancte Marie de Claravaile que eslCirstercieucis ordinis, positain Regno Francie, in Lingo-
lui-même. Cette charte a été publiée par Manriqoe {Annales Cisterc. t. I. p. 423), qui dit l'avoir transcrite de « Brandao. lib. 10. »
B. C. Deux autres exemplaires de la même copie et de la même main.
D. E. xviie S. Deux autres copies de la même pièce, exécutées par l'archiviste de Clairvaux.
F. xviie S. Autre copie de la même pièce. Elle est précédée et suivie de quelques mots de notice qui se terminent ainsi : « Laquelle charte a été signée de la main du roy et des principaux de son conseil, scellée de fin or, gardée et conservée dedans le célèbre et royal monastère d'Albcobace en Portugal. »
Ér. xviie s. Note intitulée procuration, relative à la rente de Portugal.
H. xviie s. Sans date (1598-1621). Lettre d'un religieux Bernardin, nommé Tiraqueau, datée de Paris. Il engage Tabbé de Clairvaux à recouvrer la rente de Portugal.
J. xviie S. Traduction en français de la confirmation de D. Jean IV, roi de Portugal, en 1646, de la donation primitive. Cette traduction est écrite de la même main que la pièce suivante.
K. xvne s. 1647. Lettre d'envoi de M. Lasnier, ambassadeur de France en Portugal, par laquelle il adresse la confirmalion précédente, obtenue par ses soins. Elle est datée de Lisbonne, 3 février.