‹ Les archives historiques du département de l'AubeChapitre 211 sur 246 · MO · texte numérisé non relu

MO

inesme, je parlay à une jeune femme qui est fille du sire dud. hostel de la Couronne, et après que nous eusraes parlé de plusieurs choses, je ly demanday selle savoit rien du fait desd. religieuses. Laquelle me respondit que lad. dame Hugecte de Baissey n'y avoit pas long-temps qu'elle avoit esté en lad. ville d'Arnel, logée en la maison de son serorge (beaufrère), nommé Regnault Fouchier, escuier, et avec elle estoit une jeune femme nommée Marguerite, que on disoit estre une bourgoise dud. Troyes, laquelle estoit vestue d'une hopelande noire à usage de femme séculière, et sur sad. hopelande n'avoit point desainture, et sy avoit un chapperon noir non rebrassé mes avaley (descendu) sur le visage, et disoit ou communément en lad. ville d'Arnel, en parlant de lad. Marguerite, que sestoit une bourgeoise de Troyes qui faisoit le deuil de son mary, lequel estoit mort de novel, et en oultre me dist lad. jeune femme que lad. Marguerite avoit acouché et géu d'enfant en la maison dud. Regnault.

Item, le lendemain, qui fut le jour de la feste de monsieur Saint-Luc, je me adressay à ung des chappelains de lesglise parroichiale de lad. ville d'Arnel, nommé messire Pierre Paget, auquel, après plusieurs autres paroles, je demanday et enquis du fait desd. religieuses, lequel me dist qu'il avoit bien sceu que lad. Marguerite estoit religieuse dud. monastère de Troyes, combien (bien) qu'elle fust en habit séculier en la manière que dit est et que à ung jeudy après la feste Dieu darrain passée, en la maison dud. Regnault Fouchier, en une chambre darrière, lad. seur Marguerite acoucha dun filz, lequel ly mesme avoit baptisé environ mynuit en lesglise de Saint-Laurent-ou-Chasteldud. Arncl, et adont je ly priay qu'il me dist qui estoient les parrains dud. enfant, et combien que au commancement fîst reffuz et difficulté de le me dire, touteffoys à la fin, il m'est dist que ung gentil homme nommé Estienne Chaumargiz de Cîomo et Gilet de Cyvery avoient levé de fons led. enfant, combien que, comme je le sceuz depuis au mary de la nourisse dud. enfant, il ne porte point le nom daucun de sesd. parrains, mes est nommé Henry.

Item, led. chappelain me dist ancor que lad. seur Marguerite, quant elle releva de sad. gessine (couche), elle ne fut point receue à purificacion en lad. esglise, ainsy qu'il est acoustumé, pour ce quelle nestoit pas parrochianne dudit lieu, et sy navoit point lettres de la court d'Ostun pour la relever citm âchitâ et comuctâ solennitatc.

Item, quant je parly dudit Arnel, je men vins à une ville près dillec nommée Clomo, là où on mavoit dit que on nourissoil led. enfant, et (rouvay que led. enfant avoit esté baillé pour nourir à la femme de Guiot Crolart, demorant tout devant la porte d'un des chasteaulx dudist Clomo, nommé Roussel. El parlay aud. Guiot, lequel par sad. femme me fist montrer led. enfanl, affiii que je peusse dire et rapporter qu'il estoit en bon point. Mes il se complaignit à moy, disant qu'il estoit mal payé du nourrissage dud. enfant, et que au

— ^li —

fort, il sen prendroit à la femme dud. Renault Fouchier, seur de lad. liésouiière, laquelle ly en auoit respondn, et au surplus lad. nourrisse et sond. mary me dirent que la mère dud. enfant, en retournant à Troyes, avoit passé par leurd. hostel et veu sond. enfant, et senibloit par leur parole que lad. seur Marguerite estoit encor en habit sôculier, quant elle parla à euïx, et dit on communément qu'elle reprintson habit de religion en lad. ville de Clomo, là où elle l'avoit laissé en alant, comme on dit, en l'hostel dud. Estiennc Chaumargis, à présent son compère, lequel a espousé la seur dud. Regnault, serorge de lad. trésourière, et en l'hostel duquel Chaumargis furent logées lesd. religieuses, tant eu alant que en retournant.

Item, et depuis que je fu retourné aud. Troyes, illec vint et arriva Maistre Nicole Thomas, chanoine d'Auxeurre et subcollecteur du disesme quon lieve pour Monseigneur le Dauphin et pour Monseigneur d'Orléans, lequel me dist et affirma qu'il âvoit esté en lad. ville d'Arnel du temps que lad. seur Marguerite gîsoit d'enfant, et que adont le chastelain dud. Chastel d'Arnel qui est de sa cognoissance, le vint semondre certain jour à aler souper en lostel dud. Regnault, avec une gisant que on disoit estre religieuse du monastère des Nonnains dud. Troyes, et que on leur feroit bonne chère; à quoy ne se volt consentir led. Maistre Nicole, disant qu'il estoit retenu à souper aultre part, comme il disoit. En tesmoing desquelles. choses, que je affirme eslre véritables par la manière que dessus, jay cy dessoubz mis mon seing manuel, le xii<= jour de novembre mil iiii c. xlviij. Signé : Lepeuvrier (a).

Texte ta.

1466. Procès-verbal fait stir la requête de la prieure et autres religieuses de N.-D.-aux-Nonnains, contre Catherine de Lusigny, leur abbcsse, pour leur portion de vin, contenant ce qui s'est dit de part et d'autre.

In dei nomine. Amen. Hujus presentis publici inslrumenti tenore cunctis paleat evidenler et sit manifestum quôd anno ejusdera domini millesimo quadringentesimo sexagesimo sexto, indictione decimâ quintâ, mensis verô novembris die tertiâ, pontificatùs sancîissimi in Christo patris et domini nostri Domini Pauli, divinâ providentiâ pape secundi, anno tertio, in nostrùra, notariorum publicorum subscriplorum presentiâ, proptèr hoc personaliter constilutus (fuit) discretus vir Franciscus Beceîli, clericus, curie Trecensis tabellio, procurator, utdicebat. etprocuratorio nomine venerabilium et Religiosarum mulierum sororum Margarete de Grevant, priorisse claustralis raonasterii beale Marie ad moniales Trecensis, ordinis sancli Benedicti. Henriete de Bethigny. subpriorisse, .lohanne de Grevant, thcsaurarie; Marie de la

(a) Liasse 385.

— àl2 —

Villeneufvc, terciepriorisse; Claudine de Bercenay, succeti- Iricis; Maigarete desancto Secano, infirmarie; Guiole Fouchere et Jacqueline de Charme, dicli nionasterii Religiosarum professarum. Qui, per organura honorabtlis vlri Magislri Guillelmi Huyart , in legibus licentiali, dictaiura lleligiosarum in hâc parte consiliarii, requisivit venerabiii etiàra et Religiose mulieri Domine Katherine de Lusigny, abbalisse dicti monasterii, quatenùs antedictis religiosis facere et dare vellet suas dislributiones vinorum et eisdem indè satisfaceret prout singulis annis consuetum est fieri per abbatissam seu abbatissas ejusdem monasterii. Dicto tamen pro procuratore ipsarura Religiosarum segerente, propriùs expresse protestante, quôd preraissa requirendo non intendebat derogare seu prejudiciare juri quod ipsa priorissa prétendit habere in abbatial! dignitate dicti monasterii, neque processibus in curiâ Senonensi pendentibus. Prefala Kalherina de Lusigny, abbatissa, per organum veuerabilis et discreti viri Magistri Johannis Lequeu, in legibus etiàm licentiati, sui in hâc parte consiliarii in contrarium protestante, dicendo ulteriùs quôd ipsa domina abbatissa libentèr eisdem religiosis dislributiones dictorum vinorum faceretet darel compelentèr. Sed eranl alique de dictis religiosis que de juribus per ipsas eidera abbatisse debitis satisfacere nolebant, et maxime predicta thesauraria, que ad causara sui oftîcii et super ipsius thesauri revenulis et oblacionibus, singulis ebdoraadis à festo beali Remigii in octobre per tolam hyeraem, debebal eidem abbalisse, pro dicendo suas horas et vacando cultui divino, certam quantitatera candelarum seu luminariura videlicet six tortiz gallicè et une poignée de chandelles et jàm eidem debebat pro mense seu pro quatuor ebdomadis. Quequidem thesauraria respondit quôd dictas candelas non refusaverat. Post raodum tamen antediclus pro procuratore se gerens habito super hoc consilio cum predicto magistro Guillelrao Huyart, respondit quôd ipsa thesauraria dictas candelas non debebat et negabat ad premissa se teneri; quare cùm dictum debitum non essetut dicebat liquidum eidem non poterat neque debebat sua distribucio vini denegari vel retardari. Tune autem pro parte dicte abbatisse, per organum dicli sui consiliarii fuit responsum quôd justiciâ mediente [sic) predictura jus percipiendi dictas candelas contra dictam thesaurariam prosequeretur nec volebat pro presenli proptereà dicte thesaurarie vel aliis religiosis denegare vel retardare suas distribuciones. Et requisitus fuit idem pro procuratore se gerens ut declararet quantam vini quantitalem dicte religiose pro suis distribucionibus petebant aut habere debere pretendebant. Quiquidem pro procuratore se gerens dixit quôd quelibet religiosa debebat et consueverat habere quolibet anno unam caudam vini (a). Dicta verô priorissa duas caudas, unam scilicet ut

(o) La queue valait ricin muids. Lo 7nuid tic Trovos = 40 septier.^ ou 3 hccloliiros 72 IKros.

religiosa et aliam ex supcrhabundanti tanquàm priorissa; et prefata Ihesauraiia, 1res modiosvini, scilicel, unain caudam ul reliffiosa et unum modiuin ex superhabuiidanli lanquàm thesauraria. Ad que pro parte dicte abbatisse luit responsum quôd ipsi thesaurarie nichil ampliùs quùm uni simpUci religiose debebat, nec ampliorem vini distribucionem pcrcipere consueverat, et eidem sicut ceterislibentèr faceret. Ipsa verô priorissa à septem vel octo mensibus cilrà, maxime à tempore eleclionis abbatisse predicte, nullo modo suum debitum fecit de administrando seu regendo suum officium prioratùs seu priorisse, nec officii predicti gessit vel exercuit onera, scd eadeni obmisit tàm in choro quàm capitulo; quapropter pro dicto tempore nichil ex superhabundante plusquàm alia simplex religiosa debebat habere, sed pro tempore précèdent! quo suum debitum fecerat eidem pro rata satisfaceret. Insupèr expositum fuit pro parte dicte abbatisse quôd ipse religiose non annis singulis consueverunt habere quelibet unam caudam vini sed quandoquè minus ità quôd juxtà peuuriara seu tenuitatem, vel aflluentiam vinorum minor vel amplior fieri consuevit distribucio; nec tenetur eadem abbalissa vina comparare pro dictis distribucionibus faciendis; nec posset hoc anno cuilibet earumdem religiosarum unam caudam vini distribuere cùm facultates monasterii non suppetant, attenta multitudine uumerosâ tàm dictarum religiosarum, que sunt quatuordecim, quàm beneficiatorum ejusdem ecclesie prebendatorum, quibus eciàm fieri consuevit et débet predictorum vinorum distribucio, juncto quôd solùra hoc anno pro dicto monasterio percepit ethabuitvigintiduascaudas vini, quarum una fuitexhausta seu cousumpta pro reliquis implendis et benè constitit pro levando et recipiendo dictum vinum et vecturâ ipsius viginti duas libras turonenses, et bis expensis deductis, solùm rémanent sexdecira vel septemdecim caude, super quibus, anno durante, singulis ebdomadis, pro psalteriis dicendis, oportet facere certas distribuciones vinorum ipsis religiosis , et etiàm certis diebus seu festis oportet indé facere distribuciones canonicis ipsius ecclesie; quequidem onera non posset eadem abbatissa subire vel adimplere si nunc eisdem religiosis tantas faceret distribuciones quantas postulant et habere volunt et vina predicta vix ad medietatera sufficerent, verumplamen absque judicio, pro tempore futuro, libeutèr unicuique diclarum religiosarum, si vellent, pro hâc vice traderet et distribuerct in promptu realitèr et cum effectu unum vas vini Iriginta septariorum dictum ung trentin gallicè, supplicando quatinùs dictam distribucionem acceptare seu ratam habere vellent et coutentari de dicta distribucione et de ipsâ dictam abbatissam quillare pro isto anno. Qui quidem pro procuralore se gerens dixit et respondit quôd eedem religiose nichil facerenl, posteà taraen subjungendo quôd libentèr predictam distribucionem acciperent, sed indè non contentarentur noque quittarent dictam abbatissam predictam, sod pro residuâ quantitate prosequereutur et âge-

— 'il4 —

rent adversùs earadem et eam in processu ponerent el ipsam distribucionem non aliàs acceplarent prout nec acceptare voluerunt quaravis instantià per ipsam abbatissam aut pro parte ipsius fuerint super hoc requisite, supplicando quatinùs dictam distribucionem pro hâc vice recipere vellent et de eâdem esse contente, cùm eisdem non possent ad presens ampliorem facere distribucionem, offerendo quôd de premissis per omnia se submittere volebat disposicioni reverendi in Chr" patris domini episcopi Trecensis qui judex ordinarius erat et est ipsarum partium. Item cùm prémisse sic dicerentur et remonstrarentur per affatum magistrum Johannem Lequeu pro parte supradicle abbatisse, quidam armigeri de l'ordonnance gallicè domini nostri régis, intraverunt predictum monasteriura : quibus affata thesauraria ibidem presens dixit in effectu quôd recédèrent et quôd nolebat ampliùs vocari paillarda pro ipsis et eisdem demonstrando predictum magistrum Johannem Lequeu dixit in effectu et substanciâ : « Iste vocavit me paiilardam vestram et locutus fuit et murmuravit super conversacionem quam facitis et habetis nobiscum in hoc raonasterio, dicendo quôd nos sumus vestre paillarde. » Cui dixit idem Lequeu quôd habebatlinguam vipereara seu serpentinara et malè loquebatur et sua viperea linguanitebatur ipsos arraigeros in indignationera adversùs ipsum commovere ac inter eos discordiam seu questionem facere seu seminare, quibus lamen, ut dicebat, omne placitum et servicium sibi possibile vellet facere. De et super quibus omnibus et singulis premissis idem Lequeu, tàm suo nomine quàm pro dicta domina abbatissâ, nec non dictus procurator nomine procuratorio antedicto et quilibet ipsorum pecierunt à nobis notariis publicis subscriptis sibi fieri atque Iradi publicum instrumenlum unum vel plura. Acta fuerunt bec in curià domùs abbalialis dicti manasterii. Anne, mense, die indiclione et pontificatu predictis.

Suivent au pied de l'acte les formules de souscription des deux notaires apostoliques Jean Guerry et Félix de la Hupperoye (a).

Texte 14.

1519. Copie du procès-verbal dressé par devant notaire pour constater la visite faite au monastère de N.-D.-aux-Nonnains par Guillaume Parvi, évêque de Troyes, et les ordondonnances qui s'ensuivirent.

In nomine Domini. Amen. Per hoc presens publicum ins-

umenlum cunctis pateat evidentèr et sit notum quôd anno

ejusdom domini M" D'^ xix", indic. vu' mensis verô Julii xv^

poiitificatùs sanclissiriii in Ch" patris ol domini nostri Domini

Leonis divinâ providentià pape decimi anno vu", in mel

(a) Liasse t>85.

— Ai5 —

notarii public! subsignati, (estiumque infrà scriplorura ad hec vocalorum specialilerac rogatoruin, presenciû reverendus in Ch" paler et dominus Dominus Guillermus, dei et sancte sedis aposlolice «[ratiâ Trecensis episcopus, venerabilibus et circonspectis viris Dorainis et Magistris Nicolao le bâcle, decano, Johanne Milon officiali et cantore Trecensi ; Pelro Jaquot ecclesie collegiate sancti Stephani Trecensis etiàra decano, Egidio Guilaume curie Trecensis promotore et Grucone Moynet ejusdem curie sigilligero, ecclesie Trecensis cononicis et in jure tara civili quàm canonico respective licenciatis associatus, ad raonasterium B.-M. ad moniales Trecensis, 0. S. Benedicli, illius visitandi et quicquid reformandum esset in meliùs reforraandi gracia, ut dicebat, se contulit. Et primo chorum dicti monasterii, in quo servicium divinum singulis diebuspercanonicos seculares ibidem fundatos fieri solitum est, ingressus, fusâque ad Dominum oratione, ad thesaurum earumdem religiosarumusquedevenit. In cujus quidem tbesauri muro est quoddam oslium quo de dicto oratorio et monasterio ad dictum chorum secularium et de secularibus ad predictum monasterium liber est ingressus. Ouaproptèr idem reverendus illudmurari etclaudiordiuavit. Et cura sit quoddam confessionale salis contiguum eidem ostio, remanebit aliud primum ostium aperlum quo confessor earum possit dictum confessionale intrare. Ornamenta verô ecclesiastica et alia necessaria pro celebratione raissarum administrabunt eedera religiose celebrare volentibus, per turnum in dicto thesauro existentem. Et insuper ordinavit idem reverendus quôd cuspides sive puncte ferrée, altéra ab altéra non longé distantes affigentur suprà magnum niurum facientera separationem inter seculares etreligiosas easdem, ne facilis ingredi volentibus pateat aditus. Deindè antedictus reverendus prefatum chorum exiit et quemdam murum depiclura, clausuram secularium et religiosarum ipsarum, contra earum sedilia, facientera visitavit. Quem invenitconsiliariorum sibi assistentium judicio, nimis bassum et ideô ordinavit quôd elevaretur mûris lapideis ad equalitatem allerius mûri contigui,in quobonneteriiTrecenses tedas suas cereas recondere soliti sunt. Pretereà memoratus reverendus se contulit in revestiariura ecclesie parrochialis sancti Jacobi in eâdem ecclesiâ fundate. Propè seu juxtà quodquidem revestiariura est quidam murus in parte inferiori mûris lapideis constructus, in superiori verô parte lignis duntaxatet parietibus et proptèr hoc ab ipsis consiliariis non securus judicatus. Quare idem reverendus etiàm ordinavit quôd pars superior ejusdem mûri lapidibus fleret. Et hiis sic actis jàm dictus rev. se contulit in domum abbatialera dicti monasterii. Et primo caveas illius visitavit quas benè dispositas et edificalas comperiit dura tamen ostium, quo à secularibus ad easdera caveas intratur, sitrauratum et ingressus in eisdem caveis sit ex parte claustri earumdem monalium. Quod ordinatum fieri extitit. Et si dicte moniales seu religiose habcanl lempore futuro vinum vendendum, il-

lud vendere poterunt in grosso, raagis que honeslum erit eis illud vendere in grosso quàm aliàs. Deindè ascendit gallerias ejusdem domùs ubi invenit quoddam ostium quo ex eis ad caméras dicte domùs intratur et quo quidem ostio ad claustrummonialiumpredictarum et ex eo ad habitationem secularium intratur, et ideô perdictum rêver, ordinatum extitit quôd clauderetur. Deinceps idem rêver, visitavit quamdam fenestram suprà dictum ostium exisfentem et quià nimis patula seu spaciosa erat et per eam posset esse iugressus ad easdem moniales à secularibus et egressus ab eis ad ipsos seculares, ordinatum extitit quôd in eâ ponentur et afflgentur barelli ferrei propiuqui. Postmodùm verô idem rêver. se contulit in quamdam cameram proximam dicto ostio in quâ similitèr invenit duo ostia quibus eciàm facile intrari poterat ad easdem moniales et de illis ad seculares. Que quidem ostia ordinavit murari idem rêver. Et insupèr idem rêver, devenit ad turnum proximum foribus quibus intratur de secularibus ad easdem moniales, et ex eo quôd tectum dicti lurni, tàm ex parte secularium quàm ipsarum monialium, est nimls bassum et facile per suprà eum posset intrari in conventum dictarum monialiura, ordinavit idem rêver, quôd murus contra quem est dictus turnus elevabilur quinque aut sex pedibus in altum. Et postmodùm idem rêver, se transtulit in ortos seu jardinos dicti conventùs ex quibus vidit quasdam domos conducticias de novo edificatas et nondùm perfectas ex quibus prospici posset in conventum dictarum monialum. Et ideô judicio et opinione prefatorum sibi coassistealium ordinatum extitit quôd illa superior pars domorum ex parle diclorum ortorum conventualium, que exlignis conficitur, parietibus confectis et torchiatis, lalis clavalis unà cum rupe avenâ et calce desuper cooperietur, sera arrachée, gallicè, ne possit fîeri feuestra aut aliquod foraraen ad prospiciendum in dictes ortos. Et Mis sic actis memoratus reverendus se transtulit associatus consiliariis superiùs nominatis venerabilique et discreto viro magistro Johanne Heunequin in ecclesià Trecensi sancte Margaretearchidiacono, qui tune ibidem supervenit, in lavatorium dictarum monialium. Quod satis benè ordinatum inventum est, ordinatum tamen extitit, ad majorem securitalera, quôd in eodem lavatorioexutrâque parte in rippariâ ponerentur barrelli ferrei non longé aller ab altero distantes, ne tempore quo aque sunt basse possit per dictum lavatorium à dicto monaslerio exiri aut per illud in dictum monasterium intrari. Ordinavit similitùr judicio assistentium prcfalorum quôd mûri facientes separationem iritcr conventum Fralrum Predicatorum et conventum predictarum monialium exaltarentur et erigercntur ex eo quo sunt nimis bassi. Postremô venit idem rêver, in capitulum seu locum capitularcm ejusdem monasterii in quo eranl omnes dicti monaslorii moniales congregate. Quibus pcciit an omnes cssent ibi présentes. Cui soror Maria du Monstier, ejusdem convenlûs priorissa, respondit omnes ibi esse présentes,

— hïl —

paucis cxccptis. Scd ut do hoc cerlus csset idem rêver, eas appelari prccepilquarnm nominasequunlur : sorores Mar- ^^arcta de Faucigny, infiraaria; Katherina de Cusancc; Ileleîîa de Blont, letecloria; Claudia de Laines, pilanciaria; Antboineta de MiUery, cantrix; Magdalena d'Araoncourt; JoLanna de Souplain ville, eleraosiiiaria; Maria d'Amoncourt, domina des souppez; Jehanna Jaquotine, succentrix; Kalherina Lebacle; Claudia du Monslier; Maria de Marcouville; Maria de Gonzolles; Gabriella d'Augeraut; Perreta de Monlmorin; Aventina Pietrequine; Kalherina servante; Perreta de Brouillât; Claudia de Choiseul; Katherina Légère; Christiana du Boys; Juliana de Villemor et Jehanna Maurroy. Quequidem religiose superiùs nominate totum capitulum ejusdem monasterii faciUut et représentant, demptis sororibus Charlottâ de Couligny, abbatissâ de Paraclito, et Digonià de Laines, que nuncest in suo prioralù de Praesles, lingonensis diocesis. ïliis autem sic vocatis et comparentibus aflatus reverendus brevem collationem seu predicationem coràm eis fecit. Quam tribus punclis exsolvit. Primo enim hujusmodi predicationis puncto, animam defuncte sororis Katherine de Courcelles dicti monasterii nupèr et ultime abbatisse, commendavit. In secundo, inchoatam reforraacionera hujusmodi monasterii laudavit. In tercio easdem religiosas ad ipsara reformacionem et clausure incepte perfeciionem incitavit et persuavit, remonstrando eis quot bona ex clausurâ et reformacione contingere eis poterant, quot eciàm pericula animarum disclausis et nonreformalis imminerent; clausuram eciàm duplicem, alteram, que est rigorosa et stricta, alteram, que mitior est, existere subjungens; mitiore tantùm clausurâ cum eis agere velle, nec ea ad votum clausure perpétue aut ad alla vota emittenda quàm illa que jàm fecerunt, compellere; quinymô ubi equitas, racio et nécessitas suadebunt, quôd ipse religiose, de licencia tamen abbatisse et superioris, aut ad hoc potestatem habentis, monasterium pretatum exire seu confessorem, raedicum, et cirurgium, ac alios operarios dicti conventûs necessarios, necessitate occurrenle, in Ipsum monasterium introducere valeant, permittere velle. Quarè monuit et exhorlatus est eas ut ad premissa intendere velleut. Et ne forsan eisdem religiosis videretur clausurâ ipsa vituperabilis et pro eis ignominiosa, requisivit ab eisdem assistentibus quatinùs declarare vellent irapresentiarum quid de hujusmodi clausurâ et reformacione sentirent. Qui quidem domini consiliarii assistentes uniformitèr opinati fuerunt clausuram et reformacionem inibi esse necessariam et si non propfèr delicta ab eisdem religiosis commissa, (amen proptèr securitatem earum et ne de cetero possit de eis oriri suspicio sinistra. Quam ob rem idem rêver, admonuit easdem religiosas ut ipse et earum quelibet sigillatim et particulatim declarare vellent si hujusmodi reformacioni et clausure consensum prebere vellent. Et primo antedictam sororem Mariam du Monslier priorissam interrogavit au

predictis reformacioni et olausurc consentiebat. Que respontlit qiiôd verbapredicli rever. salutaria eraot, quâ de re consentiebat clausure per dictuni rever. ut prerailtilur, prnposile. Deinde, snrorem Claudiara de Laines pilanciariam, que respondit quôd consentit portas claudi, sed non perpeluô quîn exeal ubi nécessitas aut ulilitas evidens illius exig:erit, et dummodô eedem religiose habeant abbatissam de earum convenlù. Item sororem Katherinara de Cusances, que consentit, ut alie, videlicet dummodô idem rever. teneat proraissa de clausurâ et reformacione. Item Margaretani de Faucigny infirraariam, que hu.jusmodi clausuram consentiit. Item sororem Helenam de Blonl refectoriam que consentiit ut cetere. Sororem Antlioinetam de Millery, canlricera, que dissentiit clausure; sororem Magdaie- Dani d'Amoncourt, que respondit quôd tàm benè ageret quôd idem rever. se contentaret; sororem Johannam de Soupplainvile, elemosinariam, que clausure consensit; sororem Mariam d'Amoncourt, que consensit clausure; sororem Johannam Jaquotine, que etiam consensit; sororem Katherinam Bâcle et sororem Claudiam de Monstier que consenserunt; sororem Mariam de Marconvilîe que nichilconsentire voluit; sororem Mariam de Gonzolles, que clausure dissensit; sororem Gabrielem d'Augeraat, que clausure consensit, dùm taraen non sit clausa perpeluô possit que exire in casu necessitatis ; Perretam de Montmorin, que consensit ; sororem Avantinara Pietrequine, que clausure consensit; sororem Katherinam servante, sororem Claudiam de Choiseul, sororem Katherinam Légère, sororem Christianam du boys, sororem Juliam de Yillemor, sororem Jehannam Maurroy, que clausure consenserunt. Sola autem soror Perreta de Brouillât coràm eodem reverendo comparere contempsit, licet tune in monasterio esset et pluriès mandata luisset. Auditisigitur prefatis religiosis, etconsensibus pereas datis attentis, idem rever. adhùc eisdem religiosis declaravit quôd non intendebat eas tenipore future aslfingere ad votum perpétue clausure qiiin possent in casu necessitatis vel evidentis utilitalis monasterium ipsum egredi seu exire. De quâquidem necessitate vel evidenli utilitate cognoscere debebunt abbatissa et superior, aut alii ab eo deputati, asit deputandi. et de licencia eorum, aut eciàm ad faciendum aliiid votum quàni fecerint in earum professione; sed intendebat quôd viverent in eâdem communitatebonorum et observancià régule prout in aliis convenfibus fieri consuetum est. Que quidem abbatissa cum eis in clauslro moraretur, esseut que très claves in porlA convcnlùs, quarum unam abbatissa, aliam priorissa, et terciam alla religiosa à conventu deputata, haberont el custodiront. Et hiis sic actis memoratus rever. de eorumdem consiliariorum consilio el oarumdem religiosarum saltèm majoris partis earum consensu, clausuras superiùs memoralas fieri et observari debere in>se.q\iendo ordinaciones defuncti bone memorie reverendi in Ch" palris et domini Jacobi Trecensis episcopi tangentes

dic-lam clansurâni et recriilarem observanciam, dixit, decre-^ vit, ordinavil et staluil et ad eas fieri faciendas et perfioiendas idem rêver, conimisit aiictorilate «^uâ ordinarià dnmiiMini Nicnlauin Peleux. procuralorem dirtariim monialium e( Maoristnim Egiditmi Guillaume eleonim quemlibct in alteriiis absencià, qui bus maximo dicto Guillaume, presenti ordinaviteas fieri lacère quàm riliùs pnterit fieri. A quoquidem decreto seu appuncluameulo dicli reverendi minime fuit per dictas religiosas provocatum aut appeliatum. Et deindè comparuerunt eciàm coràm dicio reverendo snrorcs Nicola Roberde, Jaqueta Clerepoincle, Margareta de Mussy, et Jehanna Cossarde, converse dicti monasterii, que omnes, iii quantum eas tangebat, dicte clausure consenserunt et simiiitèr snror Gileta Marie, que est donata liujusmodi monasterii. Ordinatum que extitit quod reddilus sui quos defunclaabbatissa consueverat reciperedeceleroreciperentur per abbatissam futuram aut alias dicti conventùs religiosas super hoc potestatem habentes aut habituras, et in commuiiilate aliorum reddituum hujusmodi conventùs sicut ceteri ponentur. Quedam verô nuncupata soror Johanna Sirande, conversa, sed non professa, tit dicit, quamvis per seplem aimos in eodemmonasterio permansisset cùm semper profiter! reluclaverit, advisabitsi in eodem monasterio remanere voluerit. Et quequidem omnes religiose saltém major pars earura semper eidem reverendo petierunt et requisierunt quatinùs eis abbatissam ex suo conventu que cum eis moraretur et in communitale bonorum viveret, tradere vellet. Quod idem rêver, se effecturum promisit, sallèm utid fieret viribus omnibus laboraturum. — Acta fuerunt hec anno, indictione, mense, die et loco predictis, presentibus ad hec Mapistris Guillermo Preudhomme et Petro Potier presbj teris Rothomagensis diocesis et fratre Pelro Fabri religioso ordinis Fratrum Predicatorum, testibus ad hoc presentibus et vocatis. — Borge presens fui preniissis{«).

'JTexte 15.

1521. Autre Visitation faite par le même évêque dans le même monastère.

Die vicesimâ seplimA mensis januarii anni domini millesimi quingenlesimi vicesimi primi, fuit visitatum monasterium béate Marie ad moniales Trecensis, ordinis sancii Renedicti, perreverendum in Christo patremctdominumDominum Guillermum, dei et sancte sedis apostolice gratiû, Trecensem episcopum. Qui ipsum monasterium introgressus in illius locum capitularem se conlulit, et exhorlatione seu predicatione per eum inibi coràm abbalissâ que vocatur soror Maria du Monstier, et aliis ejusdem monasterii religiosis faclâ, eâdemque abbalissû de statu et regimine sua-

(a) Liasse 385.

rum religiosariim inquisitâ, inccpit interrogare predictas religiosas seorsùm et separalim de vitâ et administratione seu rcgimine ejusdem abbalisse. Et primo sororem Claudiam de Laines, pitantiariam, que retulit quôd eadem abbatissa facit debitum suum in omnibus. Super discordiâ verô exislenle inler eam et nonnullas ejusdem monasterii religiosas inlerrogata, dixit eamdem discordiam provenisse ex predicationibus cujusdam Minimi qui nupèr in eodem monasterio predicaverat, et certas ordinaliones in eo fecerat que sequuntur, videlicet : quôd sorores non comederent carnes de sero seu in cenâ. Quôd matutinas ampliùs non cantarent, sed eas duntaxat legerent, exceptis tamen certis magnis festis quibus eas cantare tenerentur, et quasdara alias circà earum regulam quas observare tenerentur. Quas ordinationes quinque aut sex eis observare volebant, celere verô non; undè procedebat discordiâ. Consequentèr, Mariam d'Amoncourt, que retulit quôd eadem abbatissa facit debitum suum in omnibus, excepto quôd negligentèr et parciùs quàm deberet agit ergà infirmas religiosas. Super communitate bonorum interrogata, dixit quôd ipsa abbatissa recipit pecunias que sunt de earum administratione, nec habent aliquam de eis administrationem. Procurator aulem monasterii seu abbatie eis administrât pecunias pro earum expensis. Insupèr, cantricem ejusdem monasterii, que (ut verbis illius utar) responûilgu" elles ne congnoissent riens de leurs biens et qu'onn'apoint rendu de compte depuis le temps de feu Madame Gallien, quôdque abbatissa et procurator predieti omnes pecunias suas recipiunt, potuitque insurgere controversia que nuncest inter easdem religiosas, ex predicationibus Minimi qui voluit matutinas duntaxat per eas legi et non cantari, et ex foderaturis nigris quas nolebat per eas deferri, et ex pluribus aliis ordinationibus quas eadem cantrix dicebat ipsam abbatissam penès se habere, quarum copiam priorissa habebat. De céleris verô interrogata dixit quôd omnia satis benè et débité aguntur in dicto monasterio. Item, sororem Helenam de Blond, que dixit quôd sorores Magdalenad'Amoncour et Katherina Bâcle sunt litigiose, et seminatrices discordiarum ; et ad opiniones suas sequendas incitant juvenes sorores, et nonnunquàm verbis argutis provocant eamdem abbatissam ad contentiones et jurgia, etiàm comedendo. Item, sororem Magdalenam d'Amoncourt, que dixit quôd abbalissa rogaverat Minimum de corrigendâ earum régula, quod fecit pro ut videnlibus librum suum in quo est scripta, lucide apparerc poterit ; et de matutinis legi ordinatis ut (dictum est ?). De communitate bonorum interrogata, dixit quôd sorores ignorant qualitèr pecunie provenientes ex redditibus dicti monasterii administrantur; eadem verô abbatissa et procurator illas recipiunt. Addidit eliàni quôd ipsa abbatissa sola babet claves portarum ipsius monasterii ; quod non cubât indormitorio. sed in quâdara camcrû cumsuh sorore, nec eam vident nisi in prandio. Subjunxit ulteriùs quôd eadem abbatissa incepil facere quandam galcriam extrA claus-

trum in qiiA vull facere ingrcssum à parle claustri et exitum ex alii\ parte, quod ei videlur minime fieri debcre; sed poilus deberet eadem abbalissa, ut ei videlur, ampliareearum dormitoriuni quod est nimis angustum. Item, sororem Jehanuam de Souplainville, que dixit quôd religiose seu sorores nesciunt qualilèr eorum bona administrenlur; quôd earum pitantia est mullùm lenuis ; quôd religiose sunt discordes : nàm quedam earum portant factum abbatisse, alie verô contrarium. Pretcrei\, quôd soror llelena de Blond videlur ei circà infirmas iiimis rigorosa, quià cùm quicquam abeâpelitur quod estetiàm permissum ab abbatissâ, id, ut plurimùm, récusât religiosis Iradere; undè conlingit quôd plura pati possunt. Que, ad personam dicte abbatisse interrogata, dixit quôd est bona religiosa, non tamen cubai in dormitorio, sed in camerâ suâ cum sorore suA Claudia du Monslier, incepitque galeriamprescriptamque non videlur ei commoda et utilis pro reformalione conservandâ. Item, sororem Katherinam Bâcle, que dixit quôd abbalissa soia portai claves portarum monasterii ; quod non cubai in dormitorio sed in camerû cum sorore suâ ; fecitque fieri galeriam superiùs nientionatam, que ei non videtur utilis pro reformalione.Pitantia etiàm earum est lenuis et exigua. Nesciunt sorores qualitèr pecunie redditusque dicti momasterii adrai- Distrantnr, licet à tempore quo eadem abbalissa fuit iustiluta abbalissa ejusdem monasterii, receperit plusquâm mille et trecentas libras luronenses, in hoc non comprehensis pecuniis ab earum ecclesiâ provenientibus. Dixit similitèr quôd licet sint quinquaginta persone et ampliùs in dicto monasterio, non tamen dalur eis, quâlibet ebdomadâ, pro suis expensis oris faciendis, nisi septem libre et quindecim solidi luronenses. Similitèr quôd vina dicti monasterii malè distribuuntur : nàm bona per procuratorura et Pangret gallicè ac alios bibuutur, infirme vero sorores vino parvi precii uli coguntur. Ad bec, quôd ipsa abbalissa minus supportai sorores quàm deberet, presertim in boc quôd, servicio fado, facil eas operari ad facienda tapela, neque permitlit eas aliquanlulùm recreari que partem noctis et diei in servicio divino consummaverunl; quôd est nimis curiosa circà appositionem armorura suorum in edificiis et operagiis que fieri facil, videlur que magis affectata nonnuUis sororibus quàm aliis; nàm dal eis solis existenlibus licentiam in coUoculorio cum personis inibi venientibus loquendi, céleris autem sotias qui adsunt in colloquio Iribuit. Malè insupèr se habel circà provisionem officiariarum minimarum ejusdem monasterii, que sepenumerô mulantur; nàm quandô hoc conlingit, id sine consilio suarum sororum facil. Quo verô ad cetera officia perpétua quorum fruclus veniunt in communilate, nonnunquàm eorum adipiscendorum gratiû, fiunt inter sorores brigue et contentiones. Subjunxit etiàm quôd prefale sorores non sunt unité sed in opinionibus suis discordantes ; quôd abbalissa recludit se in camerû suâ, cujus aditus est sepenumerô donegatus sororibus, cùm oara allô-

quendi nécessitas exigil, cnmpelluntur que ibi per îoiiguin temporis spaciura expectare responsionem, que fit illis per conversam dicte abbatisse, per ejusdeiu camere fenestram loquerido. Pretereà, quôd licet frigus viguerit his diebus, occasione cujus religiose pluribus indumentis indigerent, nichilominùs eadem abbalissa distulit eis tradere nonnulla que videbantiir saluti corporis plurinùm accommoda; finalitèr, quôd predicta abbatissa cuidam suo parenti, titulo locati, quandara dorauni eidem monaslerio spectantem, pro precio et summâ decem librarum luronensiura ex redditu annuo, dédit, licet anteà haberentur quindecira libre turonenses singulis annis ex illius admodialione et locagio. Predictis antem religiosis sic exarainatis et premissis actisdictus reverendus à dicto monasterio recessit, dicens quod die crastinâ sequenti ibidem rediret.

Adveniente itaque predicta die que erat vicesima octava ejusdem mensis januarii, memoratus reverendus rediit in dicluni raonasferium, videlicet in locum capitularem illius, ubi convenerunt dicte abbatissa et religiose; et abbatissaab eodem loco capitulari semola, prosequendo examen religio- 8arum per eum, ut prefertur, inchoatum, interrogavitsororem Claudiam du Monstier super statu et regimine abbatisse et sororum. Que retulit quôd nupèr quidam Minimus plures predicationes in eodem monasterio fecerat, pluraque de observantiâ regulari, statutis religiosis et divino oftîcio faciendo dixerat et deciaraverat, que tantùm invaluerant quôd abbatissa et cetere religiose opinionem dicti Minirai sequute fuerunt, et de facto ofdinavit quôd de cetero matutine cantarentur in mediâ nocle, ut loliquo tempore meliùs et convenientiùs vacareut aliis suis aclibus. Super eo tamen extitit controversia inter religiosas, aliquibus earum dicentibus hoc non posse per religiosas portari, juvenibus hoc fieri posse dicentibus, et tandem ille modus malutinas in mediâ nocte cantandi inchoatus, et per aliquot dies continualus extitit. Certo aulem tempore indè elapso, prefata abbatissa suis sororibus remonstravit quôd, licet toUerasset modum cantandi matutinas mediâ nocte, ex consilio tamen prudenlium repererat id facere non posse absque licentiâ et permissione domini Trecensis episcopi, qui, forsan, de hiis que circà hec actenùs fecerant, malè coutentaretur; quare eas rogabat ut modum illum novilèr inlroduclum dimitterent, et ritum anliquum observarent. Quod andienles sorores, presertim sorores Katherina Bâcle, Magdalena d'Amoncourt, Jehanna de Soupiainville, Maria de Gonsolles, Calherina Beline, Claudia de Joiseul et Avanlina Pietrequine inceperunt murmurare, ac verbis argutis et conlumeîiosis aggresse fuerunt dictam abbatissam (une in choro ecclesie in sedibus existenlem. dicendopor eas qu('»d non dimilterent ritura per eumdem Minimum inlroduclum et (pi'on ne luy ferait point ce (lcsho)incur gallicè. El die scquenle omnes prenominal(% demptà Magdalena. posl compleiorium, se Iranstulerunt in coquiuam dicti monaslerii in quâ, ut dicebanl.

— im —

scrlbere Yolebanl; ad quas cùni accessit cadeiu abbalissa et requisivisset cur in dormiloiio iiou eraiit, argulè respoiiderunt, et in câdem coquinû rcmanseruni usqiiù ad niediam nocteni. Qnâ horâ se Iransluleruul ad campanile sue ecclesie et conipanas pro malulinis pulsaverunt, et eas invitû abbafiss.1 cantaveinnt, et inobediendo preceptis suis; malulinis autem dictis ad dormilorium veuerunt. Et cùm abbatissa requircrel ab eis cur malulinas eâdem horà cantâssenl, responderunl : nous les avons chantées et si nen arez autre chose gallicè; subjungendo per Perreîam de Coursan quôd milterent brevicuia Minimo continentia quôd per eas non stabat quin oïdinationes sue observarentur. Dixit simililèr quôd prefalus Minimus conexit earum legulara; quôd in receptione cujusdam juvencule in sororeni et religiosam ipsius monaslerii receple, quidam nobiles ipsura monasterium ingressi luei unt, tàm ex parte convenlûs Fratrum Prediraîorum quàm per suprà niurum chori, et murum anteriorem in quo suiil fores monasterii; sed iiestit quibus auxiliis. Ulteriùs dixit quôd licef à principio reformationis seu clausure, porte clauderenlnr duabus aut tribus clavibus, nichiloniinùs tamen, à pauco tempore, fuerunt clause atque claudunlur solâ clave, et hoc pretexlu hujus quôd videbatur abbatisse omnia esse in dicto monasterio lu pace constituta, et quôd nullum circà hoctîratpericulum. Optât enini dicta Claudia du Monslier sororem Magdalenam d'Amoncourt ad aliud monasterium transferri, pro salute ceterarum sororuni. Subjungit insupèr quôd prenominale religiose sunt liligiosc et jurgia ac contenliones in conventu seminantes. Item, sororem Mariam de Marconville, que dixit quôd, ccriâ die, postquàm prenominale religiose malulinas cantaverant, abbalissa eas in capitulo congregavit presentibus aliis sororibus, quibus remonslravit quôd raalè faciebanl de sequendo ordinalionem Minirai, et quôd licet id tanquam malè consulta tolerasset, hoc modo nolebat permittere, prohibebat que eis ne in posterum hoc facerent. Occasione cujusquidem prohibilionis orla extitit conlentio inter eamdem abbatissam et religiosas prenominalas. De malulinis verô mediâ nocte per eas cantalis et pulsatione campanarum lanlùm dixit quanlùm soror Claudia du Monslier relulit, excepte quôd sorores Magdalena d'Aninncourt et Kalhcrina Bâcle non erant in coquinâ cum aliis. Addidit pretereà quôd soror Maria de Gonzoiles dédit unam

fûxidem predicto Minimo, que benè valebat triginta soidos turonenses, et soror Perrela de Coursan unum voletum (a) quod benè valebat duo scula. Quôd idem Minimus correxil earum regulam et fecit eis quasdam ordinaliones. Querit etiam eadem de Marconville ut conversa, que extra clausurara cubât, ingredi monasterium et cum eis morari

[a) ^oic^ bonnet à forme lie champignon. UclwliUis ou holetus; voy. Ducange {sttjyplément) : volelus.

compelialur. Dixil insupèr qiiôd frater sôroris Magdalene nupèr intravit in diclura monasterium per suprà muros ejusdem. Optât sororem Katherinam Bâcle ad aliud monasterium transferri. Item, sororem Mariam de Gonzolles que eumdem revereudum requisivit ut dignarelur eam ad mo- Easterium de Foissiaco Iransferre. Conquestaque est de numéro intrantium in ipsum monasterium, et de eo quod heri audivit dici ab abbatissâ, hec vel similia verba in substantiâ : fen defferay autant en ung jour que momeîgneur videlicet diclusreverendus en ara faict tant qu'il y sera gallicè. Confitetur similitèr fuisse coufessam predicto Minime ex permissioue tamen dicte abbalisse. Similitèr, quôd raatutine fuerunt dicte per eam et noanuilas alias religiosas dicti monasterii in mediâ nocte, scd de licentiâ et permissione abbalisse, et insequendo ordinationera eis per dictum Minimum traditam. Benè tameu verum est quôd dicta abbatissâ, certâ die nupèr elapsâ, congregavit sorores in capitule quitus remonstravit quôd malè faciebant dimittendo ritum ab antiquo in dicto servicio facicndo consuetum. Et quamvis ad premissa consensum dedisset, hoc tamen minime fieri debere ex cousilio prudentium compererat; requirens eas ut ab hoc désistèrent ; occasione cujus prefata de Gonzolles et alie religiose inceperunt murmurare, ex eo presertim quôd in principio hoc fieri voluerat, et nune prohibebat, dicendo quôd ordinationem dicti Minimi sequerentur. Et de facto, quâdam die post completoriura iverunt in coquinam ubi eas invenit dicta abbatissâ, et in quâquidem coquinâ remanseruni usquè ad mediam noctem; quà horâ pulsaverunt pro matutinis et eas cantaverunt. In hoc tamen deliquisse confitetur quia hoc fecit contra prohibitionem dicte abbalisse. Doletque de premissis, subjungeus quôd soror Katherina Bâcle non est litigiosa, ut ei videlur, quôd que procurator dicti monasterii non dat eis nisi septem libras et quindecim solides turonenses pro expensis oris cujuslibet ebdoraade, et salis parce nutriuntur predicte religiose. Conqueritur insupèr de dicta abbatissâ que non administrât ei necessariasua proutdecentia status earum requirit, precipuè circà vestimenta : nàm pluriès illam rogavit ut camisiam sibi dare vellet, ex eo quôd aliam saltem sufficientem non habebat, sed hoc facere noluit, saltem id facere hùc usquè distulit. Item, sororem Gabrielam d'Augeraut, que dixit quôd uonnulle dicti monasterii religiose habent magnam irreverentiam ergà predictam abbatissam, et inter omnes alias Claudia de Joiseul et de Coursan, multasque insolentias faciunt, et plura improperia eidem abbalisse dicunt; et nisi ordo in premissis ponalur, dubitat deteriùs indè conlingerc; quôd Perrela de Ccursan, Magdalena d'Amoncourt et Katherina Bâcle irrisiones faciunt de predicationibus quas facit eis magister Petrus Ricardi. Querit ut corrcctio fiât de delictis, etobedienlla observelur, et unà cum hoc, sororem Katherinam Bâcle, pro salutc ceterarum sororum, ad aliud monasterium transferri. Item, sororem Perrelam de Mont-

moriii, que dixit quôd contenliones et rixe existantes in dicto monasierlo non proveniunt, ut ei videtur, ex dicto Minimo aut suis ordinalionibus, sed ex diclâ abbatissâ que non cubât in dormitorio cum suis religiosis, née débité se habet in administralione necessariorum ergA ipsas, et quôd eedem religiose non cognoscunt in qtios usus expendantur pecunie provenientes ex earura redditibus, nec alia dieti monasterii bona. Conquesta est etiàm de offlciariis minoribus que instituunturper abbatissam, non vocatis aut auditis ceteris religiosis. Requisivitque religiosas translationem requirentes non exaudiri; quinymô eas ad inibi nianendum compelli. Conquesta est eliàni de eo quôd vicarii prefati Reverendi sunt seculares et querit alios statum religionis cognoscentes. Interrogata de matutinis, dixil hoc provenisse ex culpâ abbalisse que in principio permisit quôd dicerentur juxia ordinationem Minimi, et paulô post illud prohibuit; undè murmur et alia superiùs enariata scquuta fuerunt. Premissis igitur religiosis sic interrogalis et consideratis hiis que ipse et cetere religiose jamdicli monasterii referebant, advocavit abbatissam et eam separatim super premissis audivit. Quà auditâ tàm eidem abbatisse quàm religiosis suis plures remonstraliones fecit salutares, et presertim quôd non poterant neque debebant imniutare ritum et modum servicium divinum ibidem faciendi, et sequi ordinaliones Minimi cùm ei non essent subjecle, sed hoc ad episcopum spectabat, quôdque pacificè et in concordiâ vivere pro suarum salute aniraarum debebant. Et deindô injunxit prefate abbatisse quôd, diligentiùs quàm hùc usquè se habuit, ergà infirmas se habeal, de necessariis, tara in alimenlis quàm vestibus, religiosis suis débité provideat, claves portarum uni duntaxat religiose non tradat, sed tribus, cùm tribus clavibus dissimilibus semper claudi debeant, et silentium tàm in ecclesiâ quàm claustro et dormitorio per suas religiosas districtè observare facial. Ordinavit pretereà quôd de cetero pecunie dicti monasterii ponentur in archâ tribus clavibus obserandâ et claudendâper abbatissam de consilio sororum suarum expendende. Item quôd compolaprocuratoris reddentur coràm vicariis ejusdem reverendi aut eorum altero, et dicta abbatissâ, assistentibus cum eis quatuor aut sex de antiquioribus religiosis. Injunxit insupér eisdem abbatisse et religiosis quôd in bonorum communitate vivant. Pretereà dédit eisdem religiosis pro confessore subpriorem conventùs Fratrum Predicatorum Trecensis, cui dédit licentiam sacramenta ecclesiastica eis administrandi, subjungens quôd dictus subprior, cùm raonasterium ipsum ingrediretur, sacramenta administraturus, socium habeat. Et hiis sic actis recessit. — Borge presens fui in eâdem visitatione (a).

(a) Liasse 383.

Texte 16.

1436. Règlement des écoles de Troyes, promulgué par Vévêque Jean Lesguisé.

SecuDtur quedam statuta et ordinaliones Tacte pro regimlne scbolarum Trecensium, nec uon parvulorum et juveaum in eisdem existencium et io poslerum futurorum. Et priraô ponitur Prologus.

Salvator nosterdominus'Jhesus-Christus, cujus dicta etfacta, in terris, nostrorumdebent es.«e exempta faclorum et dictorum, volens ostendere quanta debeatesse cura et diligencia de profeclu et salute parvulorum, in evangelio bealiMarci cenlesimodecimonobis hoc manifesté declaravit. Nàm, sicut ibidem dicitur, cura ad ipsum pueri et infantes à suisparentibus ducerentur ut eos suissanclistangeretmanibus etdiscipuli ejus ipsum turbe nimiùra comprimebant, dictes infantes et parvulos prohibèrent ad ipsum accedere, indignatus Jhesus ad dlscipulos ait : « Sinite parvulos venire ad me. Et ne prohibueritis. » Possunt autem ad Christum ipsi par- Tuli duplici tramite accedere : scilicet per liîterarum scientiam,per quam ipsedeusdinoscitur etpermorum atque virtutum perfectionem, per quas ipsum iraitatur, prout alibi idem salvalor noster evidentèr ostendit. Nàm cùm ipse post suam gloriosam rcsurrectionem catholici gregis beatissimo Petro aposlolorum principi velud summo pastori et ejus in terris vicariogenerali, curara et sollicitudinem comniitteret iteratâ ac repetitâ vice ait ad eum : Pascc agnos meos, semel verô tantùm dicit : Pasce oves meas. Per agnos quidera juvenes et parvulos intelligens, quorum dupplicatâ vice curam pastori commendavil, ad ostendendum quôd sollicicior esset de illis cura gerenda et quôd ipsi duplici sunt pabulo reficiendi; scilicet litterarum scientiâ per quam valeant deum agnoscere et virtulum perfectione, per quas possint rectè vivendo ipsum imilari et ad ipsum accedere; eo dicente ut prediximus; sinite parvulos venire ad me. Quaproptèr in primitive ecclesiâ bcnè sanxerunt sancti patres et ipsius ecclesie doctores quôd juvenes et parvuli sub cura magistrorum scolarum quos pedagogos appcUant, mox in illis transactâ infanciâ, commendenlur, ut ab ipsis valeant in supradiclls duobus erudiri. Hinc est cciàra quôd antiquilùs et relroactis temporibus hujus famose civitatis patres, domini, ac noiabiles viri , volentes «upradictorum sanctorum patrum atque doctorum vestigiis imitari, ut juvenes et parvuli eorumdem valerent in moribus et scientiâ litterarum erudiri et tanden? iiiducrevirosperfectos, sit que postremô, hûc miserabili vitâ finit;!, Christum redempforem nostrum possont imilari et ad eternam suam gloriam finalilèr pervenirc, ordiuaverunl présentes scolasin quibus, ul omnia et singula rectè et reguîaritèragerentur, circà caque erudicionem concernere dignoscunlur, quedam statuta et lau-

dabllos ordinaciones statuerunt. Que quaravis multis fuelint tempnrihiis observale, lamen à rerlis aniiis citrà propter giicnarum varia incommoda bactenùs fuerunt pio suî majore parte negicrlc, in magnum dampnum el delrimentum parviilorum et srolarum eorumdem. Quod attendentes rovcrendi patres ac doraini episcoptis, decanus, canlor, archidiaconi, officialis et alii plures domini et canonici Trecenses, presentibns cciàm succentorc Trecense, et domino scolastiro beali Stepbani cum supradictis, et aliis, bujusniodi causd congregalis, et huic tàm salubri et favorabili négocie providere ac sepedictas scolas in melius reformare cupienles, antiquas earumdemscolarnm ordinaciones decommuni assensn renovaverunt, et antiquas de novo, prout eis congruura et utile visum fuit, adjunxerunt/ in modum qui sequitur.

Primo statuta circà virtutes et mères parvulorum.

I"' Locus. Cura precipuè et principalitèr rectores et raagistri scolarum cavere debeant ut eorum discipuli sint virtuosi et benè morigenali, primo statuerunt et ordinaverunt supradicti patres ac domini quôd predicti scolarum magistri instruant suos predictos discipulos scolares timere ac diligereDeurasupràomnia, quùdque, abejus reverenciam, dùm erant in ecclesià, gèrent se devotè ac reverenîèr, non vacantes jurgiis, liligacionibus, irrisionibus, aut vanis et indevotis garrulationibus, sed magis attendant ad servicium divinum et dicant benè et devotè boras suas de beatâ Maria aut septem psalmos vel aliquid aliud devocionis, aut psallaut vel cantent cum ministris ecclesie maxime bii qui psallerc sciuiit et cantare et quôd insupèr abstineant à quibuscumque raendaciis et juraraentis illicitis.

II. Itemenidiantur istipueri àsuismagisiris quôd quandô in missâ legelur evangelium, surgant et devolè illud audiant capucio amoto et dùm à presbylero célébrante corpus Christi elevalur, sint genibus flexis el capile minime cooperto, scientes et nulle modo hésitantes quôd in sacramento altaris sub speciebus panis et vini realitèr sunt corpus et sarïguis Christi.

III. Item moneantur supradicli juvenes et parvuli à suis magistris quôd, dura aliquantulùm scient légère, horas beatissime virginis dei genitricis Marie adiscant, maxime diebus festivis, quibus non sunt in scolis, ut eidem virgini, cui sufficienter angeli obsequi non valent, juxtàsuara posssibilitatem possint deservire.

IV. Item quum in solemnibus festis pulà Natali domini, Pascha, Penihecoste, Sancti Johannis et Omnium Sanctorum et Garni jejunio per Magnum Magistrum, vel ejus commissummore solito fient salules. Idem magistri commissus hortetur et sollicité moneat omnes earumdem scolarum juvenes et parvulos, quatinùs illo instanti festo benè et devotè accédant ac ecclesiam et quôd ob reverenciam festi vadant ad confessionem, ut sic discantlrequentèrconfileri; quôd, dùm

ipsi in annos processerint, non pigeant eos in diclis fesUvitatibus aut eciàra frequenliùs, si opus sit, confileri.

V. Item moneanlur dictiparvuli et juvenes quôd, duranlibus supradictis festivitatibus etfestis sequentibiis, caveant ab illicitis actibus, et specialitèr in sainte que fiel anlè natale domini. Eà finitâ hortentur quôd in vigiliâ tàm solemnis festi et maxime dùm matutine \e\ aliud officium in ecclesiis decantantur, vel etiàm duranlibus festis eamdem solemnitatem sequentibus, non ludant ad decios, calos (ou talos), vel cartas, vel hujusraodi ludos, sicut aliquandô ab aliquibus malivolis est consuetum bec fieri.

VI. Item similitèr in salute que fiet annis singulis antè Pascha, raoneantur dicti pueri et juvenes quôd in Tenebiis gue tribus diebus ante Pascba cantantur, cessent omninô à jurgiis et tumultuosis locucionibus seu quibuslibet irrisionibus que quandoquè fieri soient à pueris malè disciplinatis. Et specialitèr diebus jovis et veneris sanctis, dùm in ecclesiis dimittitur campanarum pulsus, cessent dicti pueri à pugnis, litigiis et insullibus que aliquandô fieri solebant à pueris unius parochie contra pueros alterius.

VII. Item circà omnia predicta ut raeliùs observantur (sic) et ut transgressores punienlur (sic) predicli magistri ordinent quilibet in sede suâ aliquos de melioribus etmagis pacificis pueris quiper singulas parochiashabeaut explorare et cavere diligentèr si aliqui pueri veniant contra predicta statula et prima die sequente dicta festa predicti magistri scicitentur et inquirant tàm à diclis exploratoribus quàm aliis si aliqui fuerunt reperti in supradictis excessisse ut sic excedentes digne pugnianlur, quod ceteris merito cedat in exemplum.

VIII. Item supradicti magistri hortentur et admoneant parvulos et juvenes sibi commissos quôd honorent et revereantur suos parentes juxtà preceptuni Domini decalogo et quôd, dùm illis loquentur, amoveant capucia sua etflectant genua et similitèr faciant ergà magistros et curatos suos, qui sunt eorum spirituales patres, quôd similitèr revereantur omnes viros ecclesiasticos et alios notabilcs et reverendos viros.

IX. Item caveant dicti magistri ne prefali pueri faciant in scolis aliqua jurgia pugnas et rixas aut tumultus, cura scole debeant esse locus pacis et quietis. Casu autem quo aliqui de dictis scolaribus seu pueris, in absenciA sui magistri pugnarent, aut rixarentur vel aliud pugnicione dignum perpelrarent, tune magister vicinior sedi illius magistri absentis, aut unus alius, statim corrigat hujus modi pugnantes aut rixam aut tumuKum facientes.

X. Item casu quo aliquis ex supradictis pueris nollet à magistro suo vel ab alio, in casu predicto, vel alio, propter sua démérita recipero disciplinam, tune Magnus Magister vel ejus coramissus, convocatis, si opus sit, aliis magistris et habito cura eis consilio, benè et rigide puguiat diclum rcbellem, in mcdio scolarum exuendo et optiraè verberando.

ul céleris cedat in exemplura. Caveant tainen dicll raagistri ne, nimio calore iracnndie commoli, in diclis vel aliis disciplinis cxhibcndis, excédant (erminos lacionis, nec eciàm utanlur baculo, pede, vel manu, verberando diclos pueros, sed tantùm virgis, quibus nunquàm in scolis eos carere oporlet.

XI. Item casii quo talis protervi pueri etrebellis parentes, fatuo et nirais carnali amore eccitali, nollent pâli puerum suum predictum recipere disciplinam, aut propler eam jàm impensam niterenlur facere aut procurare dampnum dicti ma-ïistri, eciàm propter aliam punicionem canonicam, que poterit contra eos prosequi per jusliciam, juxtà qualitalem excessiis, talis eorum filius prolervus et rebellis privetur à comitate dictarura scolarum et arapliùs ibid'eni minime recipiatur nisi priùs cum bumilitate debitam disciplinam receperit.

XII. Item, in eslate et maxime urgentibus raagnis caloribus, caveant dicti magistri ne pueri sibi commissi, fugiendo scolas post prandium, vadant ad balneandum in ripparià. Et erit expediens quôd, ad sciendum si qui veniant conîrà hocstatutum, deputentur aliqui exploratores, quirei verilatem habeant fideliter magistris reportare.

XIII. Item, quia fréquenter multi ex prediclis pueris, aliquo falso colore quesito, fugiant scolas, eciàm ignoranlibus parentibus suis, advisent dicli magistri quaudo aliqui de suis erunt absentes et quôd faciantinquiri à dictis parentibus si dictos pueros suos aliqualitèr occupaverunt propter quod merilô debuerent excusari de non veniendo ad scolas.

XIV. Item quum in hâc civitale contigerit fieri générales processiones sicut quandoquè tîeri soient, tune omnes pueri dictarum scolarum debent ordine congrue illis intéressée! procedere bini et bini, non loquentes aut objurgantes, sed benè et devotè dicentes horas suas béate Marie aut septem psalmos. Rector autem scolarum, aut ejus commissus débet, unà cum Preposito earumdem, presens adesse dictis pueris, eciàm cum céleris magistris, si opus fuerit, et cavere ne aliqui ex ipsis irreverentèr vel inordinalè incedant in dictis processionibus.

XV. Item cum predicli magistri ex debito teneantur sibi commendalos pueros instruere non solùm in lillerarum scienciâ sed eciàm specialilèr in virlulibus et bonis moribus, caveant ne in prediclis monicionibus et exhortacionibus et correctionibus, négligentes et remissi existant, scienles quôd si, per eorum incuriam et negligenciam, aliqui ex prediclis pueris fuerinl in posterum maie vile, Deus, omnium judex, in suo dislriclo judicio, talium animas requiret de raanibus eorumdem magistrorum.

XVI. Cum gramatica sit aliarum scienliarum materia et fundamentum sine quà cetere scientie subsislere non valent, supradieti magistri debent summo ac diligenli studio altendcre ad rectè instruendum et benè fundandura pueros sibi subditos in ipsâ grammatical! scienciâ, quod utique

commodô fleri poterit, si iufrascripla statutâ cum omui di^ ligenciâ observentur.

XVII. Piimô igitur provideant dicli majïistri quôd parvuli sibi commeudali, slalim utsuum Doiiaium didiscerinf, et illuin beuè el cordelenùs sciverint, antequàm altiùs procédant, faciaut eis adiscere principia gramalicalia, secundùm formam per predictos patres ac dominos ordinatam et

alla sciant currenler et cordelenùs. Quo facto, solito more legatur eis de Mane, de Gathone, de Faceto, Theodolo, vel aliis hujusmodi actoribus.

XVIII. Item quôd redditâ leclione precedentis diei et accepta nova lectione, antequàm recédant pro prandio, vel eciàm post prandium, si meiiùs videalur arbitrio magislri, tradatur eis ab ipso magistro suo aliqua parvula raaleria, in gallico, pulà quatuor vel quinque vocabula parva, cujus raaterie parvule habeaut facere iatinura, et post prandium illud reddere. El caveant maglstri ne ipsi parvuli faciant suas taies parvulas materias per alios fabricari, sed ipsimet, talitèr qualitèr, faciant dicluni latinum, absque aliorum adjutorio, nisi forsau de Lalinilale vocabulorura.

XIX. Item dicli pueri reddendo dictas materias per eos factas, interrogeninr secundùm régulas principiorum supradictorum, de modo incipiendi easdem materias et quare raagis hoc quàm alio modo eas incipiant. Interrogentur eciàm, dùm casus occurret, de convenienciâ appositi et suppositi, adjectivi et substantivi, anlecedenlis et relativi, et de ceteris in dictis materiis juxtà dictorum principiorum régulas, iit sic habeant praticam earumdera et tandem sciant congrue loqui latinum.

XX. Item slatuitur quôd supradicti pueri non admiltantur ad audiendum Doctrinale, nisi benè et congrue priùs faciant dictas materias et sciant prompte respondere de omnibus supradictis regulis principiorum graraaticalium. Tune enim, arbitrio magislrorum, poterunt audire Doctrinale. Quod cùm audire inceperint, legant eis magistri per brèves régulas et faciles solum intellectum textùs continentes, ne, propter nimiam prolixilateni vel intrncacionem dictarum regularum, non capiant scienciam vel intellectum sui textùs.

XXI. Item quôd audiencium doctrinale similitèr lectiones preterite diei audiantur primùm, et consequentèr alie nove legantur. In reddendo autem dictas lectioues, servetur sequens modus, ut primo quilibet existens de lectione que auditur reddat cordelenùs textum suum et postmodùm duo vel très vel plures dicant régulas et consequentèr magister facial aliqua difficiliora vocabula declinare prout temporis oporlur)itas pacietur.

XXII. Item quia, sicut per experieuciam compertum est, coiifusa lectionum multiplicacio multùm occupai et impedit magistros ne ad audiendum et declinandum dictas lectiones raodo congruo valeanl intendere, slatuitur quôd de cetero unus magister habeat nisi duas vel très lectioues in Doctri-

nali et iinara vel duas de Âctoribus. Et si quandoqué in majori vel niediû lectione Duclrinalis fueriiil aliqui debiliores vel minus sufficienles, qui commode non valeant sequi alios et cum eis uUeriùs procedere, tune niagislri faciant taies reverli ad alioruni preredentium lecliones, non obslante displicenciû vel contradictione eorumdem puororum vel eciàm parenlum suorum et similitèr fiât de aliis qui audiuut Actores.

XXIII. Item in quâlibct lectione, tàm de Doctrinal! quàm de Actoribus, quAlibet ebdomadâ staluatur unus de pueris ejusdem leclionis, qui vocabilur Ebdomadarius, cujus officium erit repetere et resumere lectionem sociis suis, bis vel ter, statira ut magister legerit eam et similitèr fiât de précédente lectione quandô voluerint eam reddere coràni magislro. Hic eciàm Ebdomadarius in reddendo dictam lectionem sedebit primus, hoc autem ofûcium quilibet de range excercebit.

XXIV. Ilem ne magistri sic in minirais impediantur quôd circà majores utililèr et libéré vacare seu intendere non possinf, slatuilur quôd magistri supradiclihabeant sub se vicemagistros ad recipiendum et audiendum lectiones mincrum puerorum qui nondùm audiunl Doctrinale vel Actores. Poterunt laraen magistri predicli, prout oporlunilas temporis occurret, aliquando repetere et audire eos qui audiunt Partes, vel Donatum.

XXV. Item casu quo aliquis de audientibus Doctrinale vel actores aliquaudô légitimé irapeditus non veniret ad tempus ad scolas pro capiendo lectiones cum aliis sociis suis, tune Ebdomadarius vel aliquis socius de eâdem lectione poterit eam sibi repetere et in tali casu debent omnes sibi invicem esse graciosi seu benivoli ut juxtà apostolicum verbum allerius ab allero onera supportentur.

XXVI. Item statuitur et ordinatur quôd, auditis et redditis lectionibus precedentis diei, ut supradiclum est, et aliis leclis pro die sequenti, magistri tradant materias in gallico illis, scilicet, qui sunt de prima vel secundâ lectione Doclrinalis, sive figuris et impedimentis construclionis, vel aliis superioris lectionis, cum figuris et impedimentis. Quilibet autem supradictorum materizancium , scripto gallico sue niaterie, in suâ papiro, manu propriâ faciat, per se ipsum et sine alterius auxilio, latinuni dicte materie. Sed anteqnàm aliqui procédant ad facicndum materias figurâtes et impedimentales, audiant priùs et discant parvum regimen et illud benè currentèr sciant et intelligant.

XXVII. Item qualibet die Veneris, sicut moris est, post prandium, loco faciendi materias, magistri audiant à scolaribus suis lectiones tocius ebdomade, et, sequenti die, materias tocius ebdomade et déclinent eas, pro quanto tempus pacietur. sicut relroactis consuetnm est fieri lemporibus.

XXVIII. Ilem qualibet die Sabbati post prandium, juxtà aliquas consuetudines, per eum magistrum qui janitor est scolarura, audiaotur magne partes in quibus omnes pueri

— Zi32 —

audienles Doctrinale vel Adores lenebuntur ad penam verbcris interesse, cessante tamen legitimo impedimenlo.

XXIX. Item non adniittantur aliqui juvenes ad metrificandum nisi sint in precedentibus benè et competenlèr fundati, pulà quôd sciant de regulis Doclrinalis respondere et figuris regiminis, ac impedimenta constructionis cognoscere. Tune enira, priùs ab eis redditis versificandi regulis, poterunt ad metra componenda admitti.

XXX. Item, si bonum et utile videatur raagistris, poterit ab eis legi leclio de grecismo unà cum lectione Doctrinalis, illis duntaxat qui sunt de raajori lectione, non tamen pro tanto impediantur quin, primo et principalitèr, insistant seu intendant circà lectiones Doctrinalis, et, accessoriè, circà grecismum. De quo cura magister inceperit eis légère utile erit incipere in Traclatu de latinis nominibus, qui incipit : Est patris hic cura, etc. Quia forte precedencia non essent eis magne utililatis.

XXXI. Item illi qui sunt de dicta majori lectione cùm inter eos debeat esse sermo de majoribus seu difflcilioribus passibus grammatice, debent simùl et ab aliis separatim slare in aliquo loco vel angulo seu sedis, et ibidem, invicem conferre seu disputare de leclionibus et materiis suis et aliis hujus modi pelicionibus, et simililèr faciant illi qui sunt de inferioribus lectionibus.

XXXII. Item quia usus, et consuetudo loquendi latinum est multùm utilis parilèrque laudabilis, caveant magistri quôd in sedibus suis nullo modo pueri sibi commendati loquantur gallicum sed semper latinum, sive congruum, quantum ad eos qui sunt in Doctrinali, sive incongruum quantum ad illos qui sunt inferiores, et si qui conlrarium faciant illi sunt rei et habeant puncta in régula. Placet autem quôd intrà scolas et extra scolas pueri supradicti loquantur sibi ipsis lalinura.

XXXIII. Item, ut predicti pueri magis formident esse rei, quilibet magister in sede suâ quandô advocet eum qui exil reus paritèr et faciat eum reparare vel aliam sibi disciplinam administret, ut ceteri magis timeant loqui gallicum.

XXXIV. Item cùm multi ex predictis pueris sint valdè négligentes et incurii veniendi ad scolas, ad fînem quôd de cetero diligenciùs veniant, ordinatum est quôd ille qui remanserit reus, cùm darelur congenium, veuiat de primis ad scolas et faciat illum reum qui post ipsum de suâ régula venerit. Et ille, alium eciàm post venientem; et sic consequentèr, donec veniatur ad ultimum, qui tenebitur reparare, vel, si magister voluerit, aliquam disciplinam recipiet, antequàm aliquem possit facere reum proptèr gallicum vel incongruum latinum.

XXXV. Item cùm orthographia sit una de partibus gramatice, supradicti magistri doceant diligentèr scolares sibi subdilos reclè et ordinatè scribcre et fréquenter visitent scripluras eorundem. Maxime autem ad minus cogantur dicti scolares scribere materias suas tàm gallicum quàm la-

(inum, et dùm lUe fuerint vise et correcte per magistrum, redigant eas in uiiâ papiro, ut moris est, quas diebus sabbatis in earumdem reddicione magistri habebunt visitare si benè et competenlèr sint scripte.

XXXVI. Item prout antiquitûs fuit observalura omnes pueri hujus civitalis et banluce cogantur venire ad raagnas scolas mox ut suum Donatum adiscere voluerunt.

Secuntur statuta circà ofTiciarios dictarum scolarum et primo de oflicio Rectoris seu lUagni Magistri.

XXXVII. Ab antiquo fuit laudabilitèr ordinalum quùd iQ dictis scolis, quolibet anno, per dominum Cantorem ecclesie Trecensis et per dominum scolasticum sancfi Slephani, alteriis vicibus instituitur unus rector qui vocari consuevit Magnus Magisler. Qui débet eligi et assurai persona notabilis qui scienciàpolleat, moribus et elate, ut sciât et valeat aliis magistris et eci^m scolaribus prodesse paritèr et preesse, qui insupèr sciât et velit pacem et concordiam inter magistros conservare vel manu lenere, et, si violata fuerit> eam valeat reformare et de hiis ab eo pro posse observandam. Ipse preslabit juramenlum dictis dorainis canlori et scolastico,

XXXVÏII. Item ad hujus Magni Magistri seu rectoris ofticium spectat très générales lectores légère per se vel per alium sufQcientem et idoneum, scilicet de Logicû vel de PMlosophiâ de Mane, circà tierciam de Doctrinali et circà nonam de Actoribus, vel de Poetriâ et in quadragesimâ de compoto, vel de hymnis loco tercie lectionis supradicte.

XXXIX. Item hyemali tempore ad ipsum rectorera pertinet de quindenâ in quindenam, feriâ terciâ vel quintâ, facere dirivaciones et posteà nietra versiflcancium audire, et corrigere, si correctionem indigeant. Quo facto alter supradictorum magistrorum vel alius de eorum assensu débet dare proverbium pro faciendo mettra, juxtà ejus sentenciam reddenda et corrigenda, in subsequenti dirivacione. Is autera qui dat proverbium consuevit dare céleris magistris unam quartam vini.

XL. Item ad ipsum rectorem ulteriùs pertinet in quadragesimâ sextis feriis sermones générales per se \el per alium ifacere, litteras missivas componere et légère ac modum eas faciendi majores eorumdum scolarium docere, sicut anteà extitit laudabilitèr observatum.

XLI. Item ad eumdem rectorem spectat in vigiliis festivitatnm solennium sanctorum quoque Johannis Baptiste, Martini, Nicholai hyemalis et estivalis et béate Katherine et aliorum festorura consuetorum, salules de occurronlibus festis componere et sic tradira légère quôd scolares possint eas scripto reportare. Quo facto débet easdeni constniere. Ipse quoque rector pridèm, in festis Nicholai et sancte Kalharine in hyeme dùm dicebantur à pueris vel aliis scolaribus salules vel cantilene, consueverant presiderc in magistri sede. Casu ergô quôd de celero allque cantilene decantabuntur,

in dictis festls, caveat ne alique inhoneste vel diffamatorle in médium proferantur.

XLII. Item non débet allquis magister recipi vel admilti in dictis scolis nisi de licentiâ ejusdem rectoris, quem ipse rector admittere non débet, nisi priùs fuerit sufficientèr informatus de ejusmoribus etscieuciâ. Quem si invenerit sufficientem et ydoneum, tune poterit eum ad docendum et ad propriam sedem habendam recipere, priùs tamen ab eo recepto juramento quôd ipse erit sibi obediens et fidelis, maxime in hiis que concernunt utilitatem et decenciam dictarum scolarum, et quôd quantum poterit cum aliis magistris servabit pacem et concordiam, et quôd in docendo pueros vel scolares conformabitse cum ceteris magistris observando quantum in se erit, présentes ordinaciones et faciendo debitum de instruendo in virtutibus et scienciâ pueros sibi commendatos, vel qui in posterum commendabuntur.

XLIII. Item ad diclum Rectorem de cetero pertinebil exhortari et admonere pueros et scolares ipsarum scolarum, prout superiùs est ordinatum, quoque istas ordinaciones bis in anno légère, scilicet die quâ fiet salus de Nativitate domini et in vigiliâ nativitatis sancti Johannis-Baptiste convocati et insimul congregalo toto ipsarum scolarum coUegio et presentibus eciàm magistris scolarum subalternarum hujus civitatis, légère et exponere tenebitur, aut per aliumlegi et exponi facere, sallim earura que de instructione et erudicionepuerorum faciunt mencionem, utnullus valeat deipsis aliquampretendereignoranciam. Dùm autem presens tabula dictas ordinaciones, continens deleta vel corruptaseu abrasa fuerit, dictus rector tenebitur eam renovare aut transcribi facere.

XLIIII. Nota. — Item supradictus Rector consuevit levare à quolibet puero vel puellà dictarum scolarum et aliarum subalternarum hujus civitatis et banluce, sex solidos turonenses, scilicet très in festo Nativitatis domini et reliquos très in nativitate beati Johannis-Baptiste. De quibus pecuniis tenetur solvereet supportare consueta onera dicte Rectorie. Pro hiis autem pecuniis levandis, poterit idem Rector vadiare pueros et puellas tàmmajorura quàm aliarum scolarum dicte civitatis et banluce, sicut hactenùs est fieri consuetum, demptis tamen beneficiatis et pueris de choro sancti Pétri et sancti Stephani et pauperibas calamitatis sancti Nicolai et pueris servientibus in divinis canonicis sancti Pétri et aliis de consuetudine exemptis.

Scquitur de oDIcio Porlarii vel Janitoris scolarum.

XLV. Ex earumdem scolarum magistris débet eligi unus Janitor, ad cujus officiumspectat dare licenciam sivecongenium, làm de mane quàm post prandium. Quequidera licencia consuevit dari de mane post decantacionem majoris misse Sancti Urbani et post prandium dictis vel decantatis vesperis in eâdemecclesiâ,nisiforsitan proplerdirivaciones

el versuum reddiliones et aliam racionabilem causam opporterel diuciùs in scolis remanere.

XLVI. Hem si pro festo alicujus solennilalis non sit consuetum posl prandiura redire ad scolas, ille qui anlè prandium loco dicli janiloris dabit licenciara, débet hoc aliquo signe notificare; undè, antiquilùs, quandô post prandium pueri non erant regressuri ad scolas, percuciendo cum uno lapide vel baculo ad portam dicebatur : Ite I Si autem reversuri erant, dicebatur : « Ite pransum l »

XLVII. Item ad dictum Janitorera spectat audire Magnas Partes die sabbali post prandium, nisi forsitan in hyeme, propter brevitatem dierum, non iretur ad scolas post prandium. quia tune quandoquc soleat audiri anlè prandiura. In quibus, ut supradicitur, debent intéresse omnes de Doctrinali, qui debent per diclum Janitorera super occurrentibus examinari, seu interrogari secundùm régulas Doctrinalis.

XLVIII. Item euradem Janitorem spectat singulis magistris rainistrare virgas ad correctionem puerorum et hujus rei gratiâipse consuevit levare et accipere à quolibet puero dictarum scolarum majorum, sex denarios turonenses ; très scilicet in Natali Domini et alios très in Nativitate beati Johannis-Baptiste. Pro quibus eciàm poterit, solito more, vadiare, exceptis tamen supradiclis exemptis.

SecuDtur statuta circà officiarios dictarum scolarum. — Et primo de oflicio Rectoris seu lUagni lUagistri.

XLIX. Fuit ab antiquo sanctè et laudabilitèr ordinatum et usque nupèr observatum quôd sextis feriis, omnes supradicti magistri, vice magistri, pueri et scolares horâ vesperorum, ibant ad vesperas in ecclesiâ sancti Remigii, et, die sequenti, horâ misse parrochialis, ibant ad magnam missam. Que quidem consuetudo cùm sit laudabilis et ad Dei et béate Virginis laudem in troducta, non est quoquo modo pretermittenda ; nisi forte, tempore pestilenciali, in eâdem missâ essent aliquadefunctorum corpora presencia, vel nisi alicujus defuncti exequie in eâdem ecclesiâ celebrarentur. Tune enim, vel eciàm proptèr aliam justam causam, poterit dicta consuetudo quandoquè orailti.

L. Itéra, festivitatibus sanctorum Nicolai et Katherine, consuetum est dictes magistros et scolares sues precipuè qui in eorum domibus commorantur, ire ad vesperas primas et secundas et similitèr matutinas et ad magnam missam cujuslibet festi.

Sequitur de oificio Prepositi.

LI. Adefficium autem dicti Prepositi spectat providere de luminari censuete in predictis festis, vesperis, matutinis et missis. Qui insupèr débet ordinarc tabulam in supradictis festivitatibus sancti Nicholai el sancle Kalherinc, et in eâdem scribere seu autem notare qui debeantcantare lecliones

et responsoria in matutinis supradiclis et alia facere in divino offîcio prediclo quod fieri consueverit per dictos magistros, vel scolares. Ex quibus si aliquis fecerit defectum, circà id quôd fuerat annotalus vel inscriplus, vel eciàm cougruâ horâ non veneril pulà anlè primum Gloria Patri, si sit Magnus Magister, persolvet vigenli denarios luron.; si verô fuerit alter ex aliis magistris solvet decem tantùm. El si sit vice-magisler, solvet .vi. den. luron. Qui omnes deffectus expendeutur arbilriis eorumdem magislrorum.

LU. Ilem dictus Prepositusex officio suo consuevilducere sepediclos scolares et pueros ad ecclesiam quandô in die Veneiis vesperis, vel die Sabbali niissarum solennia decanlantur, eidem tamen assislenlibus céleris magistris etprecipuè officiariis, uisi forte aliquolegitimoimpedimento detinereiUur.

LUI. Item quandô supradictus Rector vult insimul convocare ceteros magistros pro habendo consilium suprà aliquo negocio tangente slatum dictarum scolarum, aut scolarium earuradem, eciàm Prepositus ex officio suo débet eos congregare.

LIIII. Item ad eumdem Prepositum spécial providere de scobis, calalis et pelis, ad opus mundaciouis scolarum. Ipse autem, pro singulis omnibus sui officii supporlandis, cousuevil levare super quemlibel puerum dictarum scolarumin Natali domini, sex denarios turon. Pro quibus poterit, cum supradictis Redore et Portario, vadlare, exceplis suprascriptis exemptis.

LV. Item dictus Prepositus consuevit habere pro salarie suo .xl. solidos turon. tantùm; et de residuo pecuniarum per eum levatarum, débet solvere dictum luminare necessarium ad divinum oftîcium et cetera omnia sui oftîcii et si per eum, reddilo suo compoto, ceteris officiariis et magistris aliquid supersit, illud est conservandnm ad utilitalem dicti luminaris, vel alterius rei divinum cultum concernentis.

De officio Primitivorum.

LVI. Fuit relroactis temporibus consuetum quôd quilibet magister in sede suâ eligit duos pauperes scolares satis fortes vel robustos qui appellantur Primitivi, ad quos spécial bis in ebdomadâ casdem scolas mundare et purgamenta seu immundicias earumdem extra portare, cujus rei causa tenentur quilti et immunes à solucione supradictorum septem solidorura luronensiura.

Sequitur juramenliun qiiod prpslarc débet Rector scu Magnus IMagister caiitori Ircccnsi vel scolastico saucli Slepbani.

Ego N. Rector scolarum Trccens. pro presenti anno nunc inchoante juro quôd durante lempore rectorie mee faciam benè et fidciilèr posse meum de regendo dictas scolas et scolares ipsarum observando et observari faciendo statuta et ordinaciones earumdem. — Item juro quôd, pro posse meo.

servabo paccm et concordiam inter magisiros seu bacbalarios dictaruni scolanini Et si aliquandô conligerit aliquam controversiam seu dissonsionem oriri inter eos vel inter aliquos ex ipsis, ego illam in quantum potero pacificabo. — Itenn juro quôd ego non admitlam vel recipiam aliquos maçistros vel bacbalarios ad babendum sedem in diclis scolis, nisi sint sufficientes et idonei, bone quoque vite et conversacionis boueste. — Item juro qurtd per me vel per alium vol alios faciam ea que iii diclis scolis facere consuevit Rector seu Magnus Magister : scilicet générales lectiones, salutes in festis consuetis, dirivaciones temporibus slatutis, sermones singulis sextis feriis quadragesime et cetera que ab antique pertinent officio Rectoris. — Item juro quôd si sint aliqui ex dictis raagistris vel Bacbalariis qui non faciunt debilum suum de docendo vel instruendo scolares suos in raoribus et scienciâ, ego juxtà posse; meum remedium apponam vel par alios superiores apponi faciam.

Sequilur Juramentum quod tenebuntur prestare dicto RectorI magislri vel Bacbalarii qui de novo recipieutur ad docenduiu in dictis scolis.

Ego. N. juro quôd ero fidelis et obediens vobis domino Reclori et successoribus vestris in hiis que concernunt utilitatem et bonorem scnlarum Trecensium. — Item juro quôd ego, pro posse meo, observabo statuta, consuetudines et ordinaciones dictarura scolarura. — Item quôd, juxtà posse meum, servabo pacem etconcordiara cum ceteris earumdem scolarum magistris et quôd eorum dampnum vel dedecus minime procurabo. — Item juro quôd ego non subtrabam pueros vel scolares aliorum raagistrorum vel bachalariorum in eisdera scolis regentium. — Item quôd ego faciam debituni meum de instruendo scolares meos in moribus et scienciâ juxtà ordinaciones dictarum scolarum.

Ultra supradicta juramenta, magistri scolarum suballernarum jurabunt qûôd statim ut pueri sibi comraendati veulent ad audiendum Partes seu Donatum illos rémittent ad magnas scolas et quôd in fraudera bujus statuli non tenebunt dictos pueros in Cursu vel in Psalterio vel aliis bujusmodi ultra quod eos teneri expédiât. Item jurabunt quôd ipsi tradent in scriptis dicto Rectori nomina puerorum vel scolarium suorum sine fraude, dùm super hoc fuerint requisiti.

Anno domini M" cccco xxx» vi» septimà die novembris per msN. Huyardi promotorem causarum incuriâ ecclesiasticâ Trec. supradicte ordinaciones fuerunt solenniter publicate in dictis scolis assistentibus magistris, pueris, scolaribus earumdem, necnon magistro et pueris parvarum scolarum bujus civitatis. Eidem quoque publicacioni fuerunt présentes revcrendus in Cbristo pater dominus Johannes cpiscopus Trecensis; dominus Job. Pougoise, decanus ecclesie Trecen-

- Zi38 —

sis; magister Lambertus Milon, offlcialis et arcbidiaconus sancte Margarete ; M«' Crassi, archidiaconus Arceyarum ; M" Stephanus Grappin, licentiatus in decrelis; dominus Jo. Lejay capicerius et dom. Tliierricus Robichon, scolasticus sancti Stephani Trecens ; domini Lanrencius de Dosalone et Jacobus Vilain presbiter; M^^ Jo. Clementis et Guillelraus Acuti, omnes suprà nominati canonici Trecenses ; nec non Magr N. paritèr licencialus in decretis, dominus Jo. Blanche (a), succentor dicte ecclesieTrecensis et tuncrector seu magnus magister dictarura scolarum. Fuerunt et insuper présentes eidem publicacioai, cum supradiclis dominis magistris et Magister Odardus Griveau locuratenens generalis domini ballivi, M-^r Nicolaus Joffron et Stephanus Joffron in legibus licienciati, M^ Jo. de Graviâ procurator régis, Laurencius Chorier procurator et clericus hujus civitatis, Jo. le Boucherat et Feliseus Barat procuratores in curiâ seculari, Jo. Largentier, Jo. Bareton, Jo. Dorigny,Petrus de Chichere burgenses hujus civitatis, unà cum pluribus aliis mercatoribus et habitatoribus ejusdem. Quibus quidem ordinacionibus publicatis, supradictus reverendus paler fecit fîeri juramentum supradicto Rectori juxtà formam prescriptam et idem rector conformitèr recepit juramentum ab aliis raagistris diclarum scolarum raajorum et inferiorum juxtà formam suprapositam (6j.

Texte 17.

1472. Lettres patentes de Louis de Laval, lieutenant général et gouverneur de Champagne. Il autorise Vabbé deMontiéramey, à transiger avec un chef de bande, nommé Arehambaut-le- Boutefeu, en lui payant rançon pour quHl épargne son abbaye.

Loys Delaualle, seigneur de Chastillon et de Gael, grant maistre et gênerai réformateur des eaues et forêlz du royaume de France, lieutenant gênerai du roy nostre seigneur et gouverneur de Champaigne, Sens et Langres, aux bailliz de Troyes, Vitry et Chaumont, et à tous capitaines de gens d'armes et de traict, prevostz, chastellains, commissaires et autres justiciers et officiers du roy nostre seigneur, es mectes de notre gouvernement ou à leurs lieulenans, salut et dilection. Savoir vous faisons que pour obvier aux boutemens des feuz que fait faire chacun jour un nommé messire Pierre d'Archambach, bailly deFerrelte, adversaire dud. seigneur, estant à présent au lieu de Monstier Ramé qui! détient et occupe avec grant compaignie d'Alamans es villes et villaiges prouchains dud. Monstier Ramé, mesmement quil ne face brusler leglise et hoslel de labbé et religieux dud. lieu, ainsy que de ce faire s'est jà par plusieurs foiz

(a) Voy. manuscrits I, II, III, IV et V, et Registres 453 et 434. (t) Liasse 40, pièce D.

Page 1